ડેટા આધારિત નાણાકીય વિકેન્દ્રીકરણને આગળ વધારવા અને તૃણમૂલ સ્તરના (ગ્રાઉન્ડ લેવલના) શાસનને મજબૂત કરવા તરફના એક મહત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે, ભારત સરકારના મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર ડૉ. વી. અનંત નાગેશ્વરને આજે નવી દિલ્હીમાં આયોજિત એક કાર્યક્રમ દરમિયાન પંચાયતી રાજ મંત્રાલય (MoPR) ના સચિવ શ્રી વિવેક ભારદ્વાજ, MoPR ના અધિક સચિવ શ્રી સુશીલ કુમાર લોહાની, MoPR ના સંયુક્ત સચિવ શ્રીમતી મુક્તા શેખર તેમજ સંશોધન સંસ્થાઓ અને નીતિ વિષયક સંસ્થાઓના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ અને પ્રતિષ્ઠિત પ્રતિનિધિઓની ઉપસ્થિતિમાં 'કમિટી ઓન ડેટાસેટ્સ ફોર સ્ટેટ ફાઇનાન્સ કમિશન્સ' (રાજ્ય નાણા પંચ માટેના ડેટાસેટ્સ પરની સમિતિ) નો અહેવાલ બહાર પાડ્યો હતો.

સશક્ત સ્થાનિક સ્વરાજ્ય અને સર્વસમાવેશક વિકાસ માટે આવશ્યક પાયા તરીકે ડેટા આધારિત નીતિનિર્માણ અને પુરાવા આધારિત નાણાકીય શાસન પર મુખ્ય પ્રવચન આપતા ડૉ. વી. અનંત નાગેશ્વરને અવલોકન કર્યું હતું કે નાગરિકો પીવાનું પાણી, રસ્તા, સ્ટ્રીટ લાઇટિંગ અને આંગણવાડી સેવાઓ જેવી મૂળભૂત સેવાઓની ઉપલબ્ધતા દ્વારા શાસનનો અનુભવ કરે છે, જે સશક્ત પંચાયતોને અસરકારક શાસનના કેન્દ્રમાં રાખે છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે નાણાકીય વિકેન્દ્રીકરણનો અંતિમ હેતુ શાસનને લોકોની એટલી નજીક લાવવાનો છે કે તે ખરેખર તેમના જીવનને સ્પર્શે, અને સ્ટેટ ફાઇનાન્સ કમિશન્સ ત્યારે જ યોગ્ય ભલામણો કરી શકે છે જ્યારે તેમની પાસે વિશ્વસનીય, સમયસર અને વિગતવાર (ગ્રેન્યુલર) ડેટાની પહોંચ હોય, અને ઉમેર્યું કે બહેતર ડેટા બહેતર શાસન તરફ દોરી જાય છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સંસાધનોની ફાળવણી અંગેના નિર્ણયોની ગુણવત્તા ઉપલબ્ધ ડેટા અને વિશ્લેષણની ગુણવત્તા દ્વારા સીધી રીતે નક્કી થાય છે, અને આ અહેવાલને સ્થાનિક શાસન માટે ઇન્ફોર્મેશન આર્કિટેક્ચર (માહિતી માળખું) ને મજબૂત કરવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવ્યું હતું.  ડૉ.નાગેશ્વરને અહેવાલની એ ભલામણ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે કમ્પટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ (CAG) દ્વારા પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓને કાર્યાત્મક, નાણાકીય અને વહીવટી સત્તાના હસ્તાંતરણની મર્યાદાનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે રાજ્યોમાં 73મા બંધારણીય સુધારાના અમલીકરણનું પર્ફોર્મન્સ ઓડિટ (કામગીરી ઓડિટ) કરવામાં આવે, જે એક એવી પહેલ છે જે જવાબદારીને વધુ મજબૂત કરશે અને બંધારણીય વિકેન્દ્રીકરણના લાભોને વધુ ઊંડા કરશે. આ અહેવાલ તૈયાર કરવા બદલ પંચાયતી રાજ મંત્રાલયની પ્રશંસા કરતા તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે તેની ભલામણો નાણાકીય વિકેન્દ્રીકરણને મજબૂત કરવા, સ્થાનિક જાહેર નાણામાં વધારો કરવા અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ટકાઉ વિકાસ માટે માહિતગાર નિર્ણય લેવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપશે.

પ્રારંભિક પ્રવચન આપતા શ્રી વિવેક ભારદ્વાજે સ્ટેટ ફાઇનાન્સ કમિશન્સ (રાજ્ય નાણા પંચો) અને સેન્ટ્રલ ફાઇનાન્સ કમિશન (કેન્દ્રીય નાણા પંચ) વચ્ચે વધુ સારા સંકલનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે SFC (રાજ્ય નાણા પંચ) ની ભલામણોની ગુણવત્તા અને સમયબદ્ધતા સુધારવા માટે વિશ્વસનીય અને સુલભ ડેટા પાયારૂપ છે. ડેટા એનાલિટિક્સ અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મના ઉપયોગ દ્વારા ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશનની શ્રેણીમાં 'નેશનલ ઇ-ગવર્નન્સ એવોર્ડ્સ 2026' હેઠળ પંચાયત એડવાન્સમેન્ટ ઇન્ડેક્સને ગોલ્ડ એવોર્ડ માટે પસંદ કરવામાં આવ્યો હોવાના અને આ વર્ષે જાહેર કરાયેલા 16 એવોર્ડમાંથી ચાર એવોર્ડ પંચાયત સંબંધિત પહેલોને એનાયત કરવામાં આવ્યા હોવાના સમાચાર શેર કરતા, શ્રી ભારદ્વાજે ભારતના શાસન પરિદ્રશ્યમાં પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓની વધતી જતી કેન્દ્રીયતા પર વિચાર રજૂ કર્યા હતા. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ટકાઉ વિકેન્દ્રીકરણ માટે માત્ર નાણાકીય હસ્તાંતરણ જ નહીં પરંતુ મજબૂત સંસ્થાકીય સુધારાઓની પણ જરૂર છે. સ્થાનિક સરકારો માટે ડેટા ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવાથી પુરાવા આધારિત નિર્ણય લેવામાં સક્ષમ બનશે અને પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓમાં નાણાકીય હસ્તાંતરણની અસરકારકતામાં વધારો થશે. શ્રી ભારદ્વાજે સોળમા નાણા પંચ (Sixteenth Finance Commission) સાથે મંત્રાલયના સતત જોડાણના બે મુખ્ય પરિણામો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. પ્રથમ, ભારતના ઝડપથી વિસ્તરી રહેલા પેરિ-અર્બન (અર્ધ-શહેરી) વિસ્તારોની શાસન જરૂરિયાતોને ઓળખીને, પંચે સેન્સસ ટાઉન્સ (વસ્તી ગણતરીના શહેરો) ને શહેરી સંસ્થાઓમાં રૂપાંતરિત કરવાના સંચાલન માટે સ્થાનિક સંસ્થાઓને ટેકો આપવા ₹10,000 કરોડના અર્બનાઇઝેશન પ્રીમિયમનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. તેમણે આને પેરિ-અર્બન પરિવર્તનના પડકારો અને તકોને સંબોધવાના હેતુથી પ્રથમ સમર્પિત રાષ્ટ્રીય પહેલ તરીકે ગણાવી હતી. બીજું, તેમણે નોંધ્યું હતું કે પંચે પર્ફોર્મન્સ-બેઝ્ડ ગ્રાન્ટ ફ્રેમવર્ક (કામગીરી આધારિત ગ્રાન્ટ માળખું) પુનઃ રજૂ કર્યું છે, જેમાં ખાસ કરીને પંચાયતો માટે ₹87,000 કરોડની ફાળવણી કરવામાં આવી છે. આ ગ્રાન્ટ્સ પોતાના સ્રોતોના મહેસૂલમાં ઓછામાં ઓછા 2.5%ના વાર્ષિક વિકાસ સાથે લિંક (જોડાયેલી) હશે, જે સ્થાનિક સરકારોની વધતી જતી નાણાકીય ક્ષમતા અને આત્મનિર્ભરતામાં વિશ્વાસ દર્શાવે છે.

'કમિટી ઓન ડેટાસેટ્સ ફોર સ્ટેટ ફાઇનાન્સ કમિશન્સ' ના સભ્ય અને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પબ્લિક ફાઇનાન્સ એન્ડ પોલિસી (NIPFP) ના એસોસિએટ પ્રોફેસર ડૉ. મનીષ ગુપ્તાએ નાણાકીય હસ્તાંતરણ અને સ્થાનિક જાહેર નાણાની ગુણવત્તાને મજબૂત કરવા માટે મજબૂત ડેટાસેટ્સ અને પુરાવા આધારિત વિશ્લેષણના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે અવલોકન કર્યું હતું કે સ્ટેટ ફાઇનાન્સ કમિશન્સ સમક્ષ સૌથી મોટી તકોમાંની એક પંચાયત સ્તરે સુલભ, પ્રમાણિત અને વિગતવાર ડેટાનો ઉપયોગ કરવાની છે, અને ડેટા સિસ્ટમ્સને મજબૂત કરવી એ માત્ર SFC અહેવાલો સુધારવા વિશે નથી પરંતુ સ્થાનિક સરકારોને સ્વશાસનની અસરકારક સંસ્થાઓ તરીકે કાર્ય કરવા માટે સશક્ત બનાવવા વિશે છે.

સ્ટેટ ફાઇનાન્સ કમિશન્સ માટેના ડેટાસેટ્સ પરનો આ અહેવાલ નાણાકીય, વસ્તી વિષયક, શાસન, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સેવા વિતરણના પરિમાણોમાં સ્ટેટ ફાઇનાન્સ કમિશન્સ દ્વારા જરૂરી એવા આવશ્યક ડેટાસેટ્સની ઓળખ કરે છે. તેની મુખ્ય ભલામણોમાં, સમિતિએ પંચાયત સ્તરના નાણાકીય ડેટાબેઝના વિકાસ, SFC ના ઉપયોગ માટે પંચાયત એડવાન્સમેન્ટ ઇન્ડેક્સના સૂચકોના વર્ગીકરણ, રાજ્ય સરકારોમાં સમર્પિત સ્ટેટ ફાઇનાન્સ કમિશન સેલ્સ (કોષ) ની સ્થાપના, એકાઉન્ટિંગ ફ્રેમવર્કનું માનકીકરણ, SFCs માટે સામાન્ય રિપોર્ટિંગ ફ્રેમવર્ક અપનાવવું, વ્યાપક ડેટા હેન્ડબુક્સનું પ્રકાશન અને ભવિષ્યના પંચોને ટેકો આપવા માટે સ્ટેટ ફાઇનાન્સ કમિશન મેન્યુઅલ તૈયાર કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. આ અહેવાલ રાજ્ય સરકારો, સ્ટેટ ફાઇનાન્સ કમિશન્સ, બંધારણીય સંસ્થાઓ અને 'વિકસિત ભારત @2047' તરફની સફરના ભાગરૂપે ભારતમાં લોકશાહી વિકેન્દ્રીકરણને ઊંડું કરવા અને સ્થાનિક જાહેર નાણાને મજબૂત કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ સંસ્થાઓ માટે એક અધિકૃત સંદર્ભ તરીકે સેવા આપશે તેવી અપેક્ષા છે.

પૃષ્ઠભૂમિ  

ભારતના બંધારણની કલમ 243-I હેઠળ રચાયેલા સ્ટેટ ફાઇનાન્સ કમિશન્સને પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓની નાણાકીય સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવા અને સ્થાનિક સરકારોને નાણાકીય હસ્તાંતરણ માટેના સિદ્ધાંતોની ભલામણ કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે. સોળમા નાણા પંચના અધ્યક્ષના નેતૃત્વ હેઠળ નવેમ્બર 2024માં આયોજિત 'ફાઇનાન્સ કમિશન્સ કોન્ક્લેવ ઓન ડેવોલ્યુશન ટુ ડેવલપમેન્ટ' માં, પંચાયતી રાજ મંત્રાલયે સ્ટેટ ફાઇનાન્સ કમિશન્સની કામગીરીને ટેકો આપવા માટે મજબૂત ડેટા ઇકોસિસ્ટમની જરૂરિયાત ઓળખી કાઢી હતી. તે મુજબ, આવશ્યક ડેટા જરૂરિયાતોનું મેપિંગ કરવા, હાલના સ્રોતોની સમીક્ષા કરવા અને પુરાવા આધારિત નાણાકીય વિકેન્દ્રીકરણને આગળ વધારવા માટે પ્રણાલીગત પગલાંની ભલામણ કરવા માટે 'કમિટી ઓન ડેટાસેટ્સ ફોર સ્ટેટ ફાઇનાન્સ કમિશન્સ' ની રચના કરવામાં આવી હતી.

SM/JD