ભારતે સુવિચારેલા નીતિવિષયક પગલાં અને સતત અમલીકરણ દ્વારા એક ટકાઉ પર્યાવરણીય પરિવર્તન હાંસલ કર્યું છે. 12 વર્ષોમાં, દેશે વન અને વૃક્ષ આચ્છાદનનો વિસ્તાર કર્યો છે, વેટલેન્ડ્સ (જળપ્લાવિત ક્ષેત્રો), મેન્ગ્રોવ્સ અને દરિયાકાંઠાના નિવસનતંત્રોને પુનર્જીવિત કર્યા છે, અને પ્રદૂષણના સ્તરમાં ઘટાડા સાથે નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ દ્વારા નદી પુનર્જીવનને આગળ વધાર્યું છે. વાઘ, સિંહ, હાથી, ગેંડા અને અન્ય પ્રજાતિઓની વન્યજીવ વસ્તીમાં પણ વધારો થયો છે. દેશે ઘન કચરાના પ્રોસેસિંગ દરો વધારીને, વિસ્તૃત ઉત્પાદક જવાબદારી (EPR) માળખા દ્વારા સર્ક્યુલર ઇકોનોમી (ચક્રીય અર્થતંત્ર) ની પદ્ધતિઓને આગળ ધપાવીને, હરિત કૌશલ્યો અને પર્યાવરણીય જાગૃતિને પ્રોત્સાહન આપીને, સંરક્ષણ માટે ટેકનોલોજી અપનાવીને અને આપત્તિ સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરીને પોતાની ક્ષમતામાં સુધારો કર્યો છે. તેણે મુખ્ય આબોહવા લક્ષ્યોને નિર્ધારિત સમય કરતાં વર્ષો વહેલા પૂર્ણ કરીને અને ઇન્ટરનેશનલ સોલાર એલાયન્સ (ISA), વન સન વન વર્લ્ડ વન ગ્રીડ (OSOWOG), કોએલિશન ફોર ડિઝાસ્ટર રિઝિલિયન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (CDRI), મિશન LiFE (લાઇફસ્ટાઇલ ફોર એન્વાયરન્મેન્ટ), ઇન્ટરનેશનલ બિગ કેટ એલાયન્સ (IBCA) જેવી પહેલો દ્વારા નેતૃત્વ કરીને તેમજ અગ્રણી પર્યાવરણીય શિખર સંમેલનોનું આયોજન કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વસનીયતા ઊભી કરી છે. આ નીતિગત મહત્વકાંક્ષા અને પરિણામોની ડિલિવરી વચ્ચેનું મજબૂત સંકલન દર્શાવે છે

ભારતના હરિત પરિવર્તનના ત્રણ સ્તંભો

છેલ્લા બાર વર્ષોમાં, ભારતે વિશ્વાસ, નિર્માણ અને જન કલ્યાણના સિદ્ધાંતો દ્વારા માર્ગદર્શિત વ્યાપક પર્યાવરણીય પરિવર્તન હાથ ધર્યું છે. સરકારે સ્વીકાર્યું છે કે આર્થિક વૃદ્ધિ, જાહેર કલ્યાણ અને લાંબા ગાળાની રાષ્ટ્રીય સ્થિતિસ્થાપકતા માટે પર્યાવરણીય સુરક્ષા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે વિશ્વભરમાં આબોહવા પરિવર્તન, કુદરતી સંસાધનો પર વધતું દબાણ અને પર્યાવરણીય હ્રાસ જેવી સમસ્યાઓ વધુ ગંભીર બની રહી છે, ત્યારે ભારતે સંરક્ષણ, ટકાઉપણું અને વિકાસ વચ્ચે સંતુલન જાળવતો અભિગમ અપનાવ્યો છે.

આ સમયગાળા દરમિયાન, સતત નીતિવિષયક પગલાં અને સંસ્થાકીય સુધારાઓ દ્વારા પર્યાવરણીય શાસનને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત કરવામાં આવ્યું છે. સરકારે સર્ક્યુલર ઇકોનોમીની પદ્ધતિઓને પણ આગળ વધારી છે, હરિત કૌશલ્યો અને પર્યાવરણીય જાગૃતિને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, અને પર્યાવરણીય પ્રબંધનમાં વધુ જનભાગીદારીને પ્રોત્સાહિત કરી છે. ટેકનોલોજી-સક્ષમ પ્રણાલીઓ અને વિજ્ઞાન-આધારિત આયોજને પારદર્શિતા, દેખરેખ અને અમલીકરણની અસરકારકતામાં સુધારો કર્યો છે.

સામૂહિક રીતે, આ પ્રયાસોએ ભારતની પર્યાવરણીય ક્ષમતાને મજબૂત બનાવી છે, ટકાઉ વિકાસ માટે રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાનો વિસ્તાર કર્યો છે, અને વૈશ્વિક વિશ્વસનીયતામાં વધારો કર્યો છે, જે ભારતના હરિત પરિવર્તનના ત્રણ સ્તંભો બનાવે છે. સાથે મળીને, આ સ્તંભો વધુ સ્થિતિસ્થાપક નિવસનતંત્રો તરફ એક પ્રણાલીગત પરિવર્તન, ટકાઉ વિકાસ માટે મજબૂત સંસ્થાકીય અને તકનીકી સજ્જતા, અને વૈશ્વિક પર્યાવરણીય શાસનમાં ભારત માટે વધુ પ્રભાવશાળી ભૂમિકા દર્શાવે છે. આ સંકલિત અભિગમે માત્ર સ્થાનિક પર્યાવરણીય પરિણામોમાં જ સુધારો કર્યો નથી પરંતુ ભારતને સામૂહિક આબોહવા પગલાં અને ટકાઉપણું આગળ વધારવામાં એક વિશ્વસનીય અને જવાબદાર અગ્રણી તરીકે પણ સ્થાપિત કર્યું છે.

સ્તંભ 1: સુદૃઢ ભારત માટે પર્યાવરણીય ક્ષમતા અને જૈવવિવિધતામાં વધારો

લાંબા ગાળાની પર્યાવરણીય સુરક્ષા અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા માટે પર્યાવરણીય ક્ષમતા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. સ્વસ્થ જંગલો, નદીઓ, વેટલેન્ડ્સ, દરિયાકાંઠા અને વન્યજીવ રહેઠાણો આજીવિકાને ટેકો આપે છે અને કુદરતી સંસાધનોને જાળવી રાખે છે. તેઓ આબોહવા અને પર્યાવરણીય આંચકાઓ સામેની સ્થિતિસ્થાપકતાને પણ મજબૂત કરે છે. છેલ્લા બાર વર્ષોમાં, ભારતે રહેઠાણોના પુનર્જીવન, પ્રજાતિઓના સંરક્ષણ અને લેન્ડસ્કેપ-સ્તરના સંરક્ષણ દ્વારા તેની પર્યાવરણીય ક્ષમતાનો વિસ્તાર કર્યો છે. આ પ્રયાસો નિવસનતંત્રના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરી રહ્યા છે, જૈવવિવિધતામાં વધારો કરી રહ્યા છે અને વધુ સુદૃઢ ભારતનું નિર્માણ કરી રહ્યા છે.

1. ગ્રોઇંગ ગ્રીન: વન લેન્ડસ્કેપ્સનું પુનર્જીવન

જંગલો ભારતની સૌથી મૂલ્યવાન કુદરતી સંપત્તિઓમાં સામેલ છે. તેઓ જૈવવિવિધતાને સહાય કરે છે, જળ ચક્રોનું નિયમન કરે છે, કાર્બનનો સંગ્રહ કરે છે અને લાખો લોકોની આજીવિકા જાળવી રાખે છે. આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા અને ટકાઉ વિકાસમાં તેમની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાને સ્વીકારીને, સરકારે હરિત આચ્છાદન વધારવા, ક્ષીણ થયેલા નિવસનતંત્રોને પુનર્જીવિત કરવા અને લેન્ડસ્કેપ-સ્તરના સંરક્ષણને મજબૂત કરવા માટે સતત પ્રયાસો કર્યા છે.

પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય હેઠળનું ગ્રીન ઇન્ડિયા મિશન (GIM), એ જંગલો અને નિવસનતંત્રના પુનર્જીવન માટે સમર્પિત એક ફ્લેગશિપ (મુખ્ય) પહેલ છે. FY 2015–16માં શરૂ કરાયેલા આ મિશનનો ઉદ્દેશ્ય પર્યાવરણીય સ્થિતિસ્થાપકતા અને આબોહવા વિષયક પગલાંને મજબૂત કરવાનો છે. માર્ચ 2026 સુધીમાં, ભારતીય રાજ્યોમાં ₹1019.26 કરોડ મુક્ત કરવામાં આવ્યા છે.

આ મિશને જંગલોની ગુણવત્તા સુધારવામાં અને કાર્બન શોષણ વધારવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે. ઇન્ડિયા સ્ટેટ ઓફ ફોરેસ્ટ રિપોર્ટ (ISFR) 2023 મુજબ, ભારતનું વન અને વૃક્ષ આચ્છાદન 8.27 લાખ ચોરસ કિલોમીટર છે, જે દેશના ભૌગોલિક વિસ્તારના 25.17 ટકા જેટલું થાય છે. વન આચ્છાદન એકલું 7.15 લાખ ચોરસ કિલોમીટર (21.76 ટકા) ને આવરી લે છે, જ્યારે વૃક્ષ આચ્છાદન 1.12 લાખ ચોરસ કિલોમીટર (3.41 ટકા) હિસ્સો ધરાવે છે. ભારતના જંગલો હાલમાં 30.43 બિલિયન ટન કાર્બન સ્ટોકનો સંગ્રહ કરે છે, જે આબોહવા શમન અને પર્યાવરણીય સુરક્ષા માટે દેશની સૌથી મહત્વપૂર્ણ કુદરતી સંપત્તિઓમાંની એક બનાવે છે.

હરિત આચ્છાદન વધારવા માટેની અન્ય પહેલોમાં સામેલ છે:

183. કોમ્પેન્સેટરી એફોરેસ્ટેશન ફંડ મેનેજમેન્ટ એન્ડ પ્લાનિંગ ઓથોરિટી (CAMPA) ની સ્થાપના કોમ્પેન્સેટરી એફોરેસ્ટેશન ફંડ એક્ટ, 2016 હેઠળ વન પુનર્જીવન અને પર્યાવરણીય સંરક્ષણને મજબૂત કરવા માટે કરવામાં આવી હતી.
183. FY 2020–21 અને 2024–25 ની વચ્ચે, CAMPA ફંડિંગ હેઠળ સમગ્ર ભારતમાં 3.20 લાખ હેક્ટરથી વધુ વળતર આપનારી વનીકરણની પ્રવૃત્તિ હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ પહેલે દેશભરમાં ટેકનોલોજી-આધારિત વન શાસન અને વનીકરણ વ્યવસ્થાપનને સુધારવા માટે GIS-આધારિત મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સ, ડિજિટલ વાર્ષિક યોજનાઓ અને HARIT-SANKALP પ્લેટફોર્મ પણ રજૂ કર્યા.
183. નેશનલ એફોરેસ્ટેશન એન્ડ ઇકો-ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ 2020 થી નગર વન યોજના (NVY) નું અમલીકરણ કરી રહ્યું છે જે 2020-21 થી 2026-27 ના સમયગાળા દરમિયાન દેશમાં 1000 નગર વન/વાટિકાઓ વિકસાવવાની કલ્પના કરે છે.
183. માર્ચ 31, 2026ના રોજ સુધીમાં, નેશનલ ઓથોરિટીએ 626 નગર વન/વાટિકાઓના વિકાસ માટે રૂ. 557.62 કરોડની રકમ મુક્ત કરી છે.
183. રાજસ્થાન, ગુજરાત, હરિયાણા અને દિલ્હીમાં ક્ષીણ થયેલા લેન્ડસ્કેપ્સને પુનર્જીવિત કરવા માટે અરવલ્લી ગ્રીન વોલ ઇનિશિએટિવ. આ પહેલ 6.31 મિલિયન હેક્ટરના પુનર્જીવનને લક્ષ્યાંક બનાવે છે.
183. આ કાર્યક્રમે 393.24 લાખ ધરૂઓની સંયુક્ત ક્ષમતા ધરાવતી 435 નર્સરીઓની સ્થાપના કરી છે. માત્ર 2025 માં જ લગભગ 36,025 હેક્ટર જમીન પુનર્જીવિત કરવામાં આવી હતી.

શું તમે જાણો છો?  “એક પેડ મા કે નામ” અભિયાન 2024માં પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તે વિશ્વના સૌથી મોટા જાહેર પર્યાવરણીય આંદોલનોમાંનું એક બનીને ઉભરી આવ્યું છે. આ અભિયાને સમગ્ર-સરકાર અને સમગ્ર-સમાજનો અભિગમ અપનાવ્યો હતો. December 2025 સુધીમાં કુલ 262.4 કરોડ રોપાઓ વાવવામાં આવ્યા હતા. વૃક્ષારોપણની પ્રવૃત્તિઓ Meri LiFE પોર્ટલ દ્વારા ડિજિટલી ટ્રેક કરવામાં આવી હતી. આ પહેલે પર્યાવરણીય ઉદ્દેશ્યોને સાંસ્કૃતિક અને ભાવનાત્મક મૂલ્યો સાથે જોડ્યા, જેનાથી આબોહવા વિષયક પગલાંઓમાં જનભાગીદારી મજબૂત થઈ.

આ સિદ્ધિઓ નિવસનતંત્રના પુનર્જીવન અને ટકાઉ વન વ્યવસ્થાપન પ્રત્યે સરકારની લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. હરિત આચ્છાદન અને કુદરતી કાર્બન સિંકને મજબૂત કરીને, ભારત તેના આબોહવા અને ટકાઉ વિકાસના લક્ષ્યોને આગળ વધારવાની સાથે-સાથે પર્યાવરણીય સ્થિતિસ્થાપકતામાં વધારો કરી રહ્યું છે.

2. નદી નિવસનતંત્રોનું પુનર્જીવન

જળ પ્રદૂષણ એ પર્યાવરણીય અધઃપતનનું કારણ અને પરિણામ બંને છે. તે એક નુકસાનકારક ફીડબેક લૂપ બનાવે છે જે જળચર જૈવવિવિધતાને ઘટાડે છે, ખાદ્ય શૃંખલાઓને દૂષિત કરે છે અને નિવસનતંત્રોની કુદરતી સ્વયં-શુદ્ધિકરણ ક્ષમતાને નબળી પાડે છે.

આ પડકારને પહોંચી વળવા માટે, જૂન 2014માં નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ એક ફ્લેગશિપ નદી પુનર્જીવન મિશન તરીકે શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યક્રમ પ્રદૂષણ ઘટાડવા અને ગંગા નદી તથા તેની સહાયક નદીઓના પર્યાવરણીય સ્વાસ્થ્યને પુનર્જીવિત કરવા માંગે છે. આ કાર્યક્રમ સુએજ ટ્રીટમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઔદ્યોગિક પ્રવાહ નિયંત્રણ, રિવરફ્રન્ટ અને ઘાટ વિકાસ, જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ, વનીકરણ અને મજબૂત જનભાગીદારી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તે ₹20,000 કરોડના પ્રારંભિક ખર્ચ સાથે શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો અને લાંબા ગાળાના નદી પુનર્જીવન અને ટકાઉ જળ વ્યવસ્થાપન પ્રયાસોને મજબૂત કરવા માટે અતિરિક્ત ₹22,500 કરોડ સાથે Phase-II હેઠળ March 2026 સુધી લંબાવવામાં આવ્યો છે.

મુખ્ય સિદ્ધિઓ:

 

· નદી પુનર્જીવન: ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, ₹43,030 કરોડના મૂલ્યના 524 પ્રોજેક્ટ મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી આશરે 355 પ્રોજેક્ટ્સ પહેલેથી જ પૂર્ણ થઈ ચૂક્યા છે. ઉપરાંત, શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં ₹21,340 કરોડ વિતરિત કરવામાં આવ્યા છે, જે નદી પુનર્જીવનમાં સતત રોકાણ દર્શાવે છે.

· સુએજ ટ્રીટમેન્ટ અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર: પ્રદૂષિત નદીના પટ્ટાઓના ઉપચાર માટે ₹35,698 કરોડના ખર્ચે કુલ 218 સીવરેજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ (STPs) હાથ ધરવામાં આવ્યા છે, જેની સંયુક્ત ટ્રીટમેન્ટ ક્ષમતા 6,610 MLD (મિલિયન લીટર પ્રતિ દિવસ) છે. આમાંથી, 3,977 MLD ક્ષમતા ધરાવતા 138 STPs પૂર્ણ કરી કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે.

· ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણનું સ્તર: ઔદ્યોગિક BOD લોડ 2017માં 26 TPD (ટન પ્રતિ દિવસ) થી ઘટીને 2024માં 10.75 TPD થયો હતો, જ્યારે તે જ સમયગાળા દરમિયાન ઔદ્યોગિક પ્રવાહનો નિકાલ 349 MLD થી ઘટીને 265.56 MLD થયો હતો.

 

· ગંગા બેસિનમાં પર્યાવરણીય પુનર્જીવન અને વનીકરણ: ₹414 કરોડના ખર્ચે આશરે 33,024 હેક્ટરમાં વનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત, આ કાર્યક્રમ હેઠળ 7 બાયોડાયવર્સિટી પાર્ક અને 5 અગ્રતા ધરાવતા વેટલેન્ડ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.

· જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ: જળચર જૈવવિવિધતાને મજબૂત કરવા અને માછીમારોની આજીવિકાને ટેકો આપવા માટે આશરે 203 લાખ ઇન્ડિયન મેજર કાર્પ (IMC) ફિંગરલિંગ્સ (મત્સ્ય બીજ) મુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. સર્વેક્ષણોમાં 22 નદીઓમાં 3,037 ઘડિયાલ નોંધાયા છે, જ્યારે ગંગા નદીના ડોલ્ફિન સર્વેક્ષણોમાં 28 નદીઓમાં 8,507 કિલોમીટર આવરી લેવામાં આવ્યા છે, જેમાં ડોલ્ફિનની વસ્તી 6,327 હોવાનો અંદાજ છે.

શું તમે જાણો છો?  પ્રોજેક્ટ ડોલ્ફિન જે 15 ઓગસ્ટ 2020ના રોજ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું, તેણે તેનું સૌપ્રથમ રેન્જ-વાઇડ ડોલ્ફિન વસ્તી મૂલ્યાંકન પૂર્ણ કર્યું અને વાઇલ્ડલાઇફ (પ્રોટેક્શન) એક્ટ, 1972 હેઠળ ગંગા ડોલ્ફિન અને સિંધુ ડોલ્ફિનને અલગ પ્રજાતિઓ તરીકે માન્યતા આપીને કાયદાકીય રક્ષણ મજબૂત કર્યું. આ પહેલ દુર્લભ ઇરાવદી ડોલ્ફિનના સંરક્ષણને પણ ટેકો આપે છે, જે ભારતમાં ચિલિકા તળાવ માટે જાણીતી છે, અને તેમાં ચંબલ નદીમાં 200-km ડોલ્ફિન કન્ઝર્વેશન ઝોન અને ડેકલેરેશન ફોર રિવર ડોલ્ફિન્સ જેવા વૈશ્વિક પ્રયાસોમાં ભાગીદારી જેવા પ્રસ્તાવો સામેલ છે.

 

નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ નદી પુનર્જીવન માટે એક સર્વગ્રાહી, વિજ્ઞાન-આધારિત અભિગમ દર્શાવે છે, જે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસને પર્યાવરણીય પુનર્જીવન સાથે સાંકળે છે. તેના માપી શકાય તેવા પરિણામો પ્રદૂષણ નિયંત્રણમાંથી લાંબા ગાળાના બેસિન-વ્યાપી ટકાઉપણાં તરફ નિર્ણાયક પરિવર્તન દર્શાવે છે. સામૂહિક રીતે, આ પ્રયાસો આજીવિકા અને પર્યાવરણીય સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવાની સાથે ગંગાની પર્યાવરણીય અખંડિતતાને પુનર્જીવિત કરી રહ્યા છે.

3. પર્યાવરણીય જીવનરેખા તરીકે આદ્રભૂમિ(વેટલેન્ડ્સ)નું સંરક્ષણ

આદ્રભૂમિ પૃથ્વી પરના સૌથી વધુ ઉત્પાદક અને પર્યાવરણીય રીતે નોંધપાત્ર નિવસનતંત્રોમાંના એક છે. તેમાં તળાવો, ભેજવાળી જમીન, પૂરના મેદાનો, મેન્ગ્રોવ્સ અને દરિયાકાંઠાના લગૂન શામેલ છે જે પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આદ્રભૂમિ ભૂગર્ભજળને રિચાર્જ કરે છે, પાણીની ગુણવત્તામાં સુધારો કરે છે, પૂરના જોખમો ઘટાડે છે, સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતાને ટેકો આપે છે અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા વધારે છે. તેઓ કૃષિ, મત્સ્યઉદ્યોગ અને લાખો લોકોની આજીવિકાને પણ જાળવી રાખે છે.

તેમના પર્યાવરણીય અને આર્થિક મહત્વને સ્વીકારીને, ભારત સરકારે 2013માં શરૂ કરાયેલા નેશનલ પ્લાન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ એક્વાટિક ઇકોસિસ્ટમ્સ (NPCA) દ્વારા વેટલેન્ડ સંરક્ષણને મજબૂત બનાવ્યું છે. આ કાર્યક્રમ પાણીની ગુણવત્તા, જૈવવિવિધતા અને એકંદર નિવસનતંત્રના સ્વાસ્થ્યને સુધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને આદ્રભૂમિના સંકલિત સંરક્ષણ અને પુનર્જીવનને પ્રોત્સાહન આપે છે. સુરક્ષાના પગલાંને વધુ મજબૂત કરવા માટે, સરકારે વેટલેન્ડ્સ (કન્ઝર્વેશન એન્ડ મેનેજમેન્ટ) રૂલ્સ, 2017 સૂચિત કર્યા. આ નિયમો અતિક્રમણ, શુદ્ધ ન કર્યા હોય તેવા પ્રવાહોના નિકાલ અને ઘન કચરો ઠાલવવા જેવી પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, જે દેશભરમાં આદ્રભૂમિના સંરક્ષણ અને ટકાઉ વ્યવસ્થાપન માટે સુદૃઢ નિયમનકારી માળખું પૂરું પાડે છે.

આદ્રભૂમિ સંરક્ષણ પ્રયાસોનો વ્યાપ વર્ષો જતાં નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે. ઓગસ્ટ 2018 સુધીમાં, NPCA એ 24 રાજ્યો અને 1 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં 148 ઓળખાયેલા વેટલેન્ડ્સ અને તળાવોને આવરી લીધા હતા. કેન્દ્ર સરકારે સંરક્ષણ પ્રવૃત્તિઓને ટેકો આપવા માટે ₹893.69 કરોડ મુક્ત કર્યા હતા. 2022 સુધીમાં, કાર્યક્રમનું કવરેજ વધીને 164 વેટલેન્ડ્સ થયું, જેમાં સંચિત ભંડોળ ₹1,066.43 કરોડ સુધી પહોંચ્યું. આ વિસ્તરણ 2023 માં પણ ચાલુ રહ્યું, જ્યારે કાર્યક્રમ હેઠળ 42 રામસર સાઇટ્સ સહિત 165 આદ્રભૂમિ (વેટલેન્ડ્સ) મંજૂર કરવામાં આવ્યા. ત્યાં સુધીમાં, સંચિત નાણાંકીય ફાળવણી વધીને ₹1,088.85 કરોડ થઈ ગઈ હતી, જે આદ્રભૂમિ સંરક્ષણ અને નિવસનતંત્ર વ્યવસ્થાપનમાં સતત રોકાણ દર્શાવે છે.

આ પ્રયાસોએ દેશભરમાં વેટલેન્ડ સંરક્ષણ, પર્યાવરણીય પુનર્જીવન અને લાંબા ગાળાના પર્યાવરણીય ટકાઉપણાંને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત કર્યું છે.

શું તમે જાણો છો? રામસર સાઇટ્સ એ રામસર કન્વેન્શન હેઠળ માન્યતા પ્રાપ્ત આદ્રભૂમિ છે, જે આદ્રભૂમિ સંરક્ષણ અને ટકાઉ ઉપયોગ માટે 1971માં રામસર, ઈરાન ખાતે અપનાવવામાં આવેલી એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિ છે. આ આદ્રભૂમિ જૈવવિવિધતા, જળ સુરક્ષા, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા અને આજીવિકા માટે પર્યાવરણીય રીતે મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતમાં 2014માં માત્ર 26 રામસર સાઇટ્સ હતી. એપ્રિલ 2026 સુધીમાં, આ સંખ્યા વધીને 99 આદ્રભૂમિ થઈ ગઈ છે, જે આદ્રભૂમિ સંરક્ષણ અને નિવસનતંત્રની સુરક્ષા પ્રત્યે ભારતની મજબૂત પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

 

4. મેન્ગ્રોવ નિવસનતંત્રોનું સંરક્ષણ

 

મેન્ગ્રોવ્સ એ ઉષ્ણકટિબંધીય અને ઉપોષ્ણકટિબંધીય દરિયાકિનારા પર જોવા મળતા ક્ષાર-સહિષ્ણુ જંગલો છે. તેઓ દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોને ચક્રવાત, ધોવાણ, તોફાનના મોજાં અને દરિયાઈ સપાટીના વધારાથી બચાવે છે. મેન્ગ્રોવ્સ કાર્બનનો સંગ્રહ પણ કરે છે, દરિયાઈ જૈવવિવિધતાને સહાય કરે છે અને માછીમાર સમુદાયોને આજીવિકા પૂરી પાડે છે.

ભારતે MISHTI યોજના (મેન્ગ્રોવ ઇનિશિએટિવ ફોર શોરલાઇન હેબિટેટ્સ એન્ડ ટેન્જિબલ ઇનકમ્સ) દ્વારા મેન્ગ્રોવ પુનર્જીવનને વેગ આપ્યો અને ₹100 કરોડનો પ્રારંભિક ખર્ચ મેળવ્યો.

આ પહેલની સફળતા ભારતના મેન્ગ્રોવ આચ્છાદનના સતત થઈ રહેલા વિસ્તારમાં સ્પષ્ટપણે દેખાય છે. ભારતનું મેન્ગ્રોવ આચ્છાદન 2013 માં 4,628 ચોરસ કિલોમીટરથી વધીને 2023 માં 4,992 ચોરસ કિલોમીટર થયું છે. આ 363 ચોરસ કિલોમીટરનો ચોખ્ખો વધારો દર્શાવે છે, જે દરિયાકાંઠાની સ્થિતિસ્થાપકતા અને પર્યાવરણીય સુરક્ષાને મજબૂત કરે છે.

5. બ્લુ હોરાઇઝન્સ: ભારતની 7,500 કિલોમીટરની દરિયાઈ સરહદ

દરિયાકાંઠાની પ્રણાલીઓમાં દરિયાકિનારા (બીચ), નદીમુખ (એસ્ચ્યુઅરીઝ), રેતીના ઢુવા, પરવાળાના નિવસનતંત્રો અને દરિયાકાંઠાના પાણીનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ મત્સ્યઉદ્યોગ, પ્રવાસન, વેપાર, જૈવવિવિધતા અને દરિયાઈ આજીવિકાને ટેકો આપે છે. ભારતનો 7,500-કિલોમીટરનો દરિયાકિનારો આર્થિક વૃદ્ધિ અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તંદુરસ્ત દરિયાકાંઠાના નિવસનતંત્રો ધોવાણ, તોફાનો અને દરિયાઈ સપાટીના વધારા સામે રક્ષણ પણ પૂરું પાડે છે.

2014 થી, સરકારે નેશનલ કોસ્ટલ મિશન દ્વારા દરિયાકાંઠાના સંરક્ષણને મજબૂત બનાવ્યું છે. આ મિશન ટકાઉ દરિયાકાંઠાના વ્યવસ્થાપન અને આબોહવા અનુકૂલન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. દરિયાકાંઠાના શાસનને કોસ્ટલ રેગ્યુલેશન ઝોન (CRZ) નોટિફિકેશન, 2019 દ્વારા વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવ્યું હતું. આ માળખું વિજ્ઞાન-આધારિત આયોજનને પ્રોત્સાહન આપે છે અને પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોનું રક્ષણ કરે છે. તે માછીમારી અને દરિયાકાંઠાના સમુદાયોની આજીવિકાનું પણ રક્ષણ કરે છે. અપડેટેડ કોસ્ટલ ઝોન મેનેજમેન્ટ પ્લાન્સ (CZMPs) એ નિયમન અને દેખરેખને મજબૂત બનાવ્યા છે. 2017માં, ઇન્ટિગ્રેટેડ કોસ્ટલ ઝોન મેનેજમેન્ટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ એક પાયલોટ બીચ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાર્યક્રમ સ્વચ્છતા, પર્યાવરણીય વ્યવસ્થાપન, સુરક્ષાના ધોરણો અને ટકાઉ પ્રવાસન પર કેન્દ્રિત હતો. આ પ્રયાસોને જાળવી રાખવા માટે, નેશનલ કોસ્ટલ મિશનને ₹767 કરોડની ફાળવણી સાથે 2025–31 માટે લંબાવવામાં આવ્યું હતું.

શું તમે જાણો છો? બ્લુ ફ્લેગ સર્ટિફિકેશન એ ફાઉન્ડેશન ફોર એન્વાયરન્મેન્ટ એજ્યુકેશન, ડેનમાર્ક દ્વારા આપવામાં આવતું આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત ઇકો-લેબલ છે. આ પ્રમાણપત્ર એવા દરિયાકિનારાને આપવામાં આવે છે જે પાણીની ગુણવત્તા, પર્યાવરણીય વ્યવસ્થાપન, સુરક્ષા, સ્વચ્છતા અને ટકાઉ પ્રવાસન પદ્ધતિઓ સંબંધિત 33 કડક માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે.

 

ભારતના દરિયાકાંઠાના સંરક્ષણ પ્રયાસોએ નોંધપાત્ર પરિણામો આપ્યા છે. દેશના પ્રથમ આઠ દરિયાકિનારાને 2020માં બ્લુ ફ્લેગ સર્ટિફિકેશન મળ્યું હતું. આ સંખ્યા વધીને 2021–22માં 10, 2022–23માં 12, 2024–25માં 13 અને 2025–26માં 18 થઈ ગઈ છે. આ પ્રમાણિત દરિયાકિનારા સાત દરિયાકાંઠાના રાજ્યો અને ચાર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ફેલાયેલા છે. આ સિદ્ધિ ટકાઉ દરિયાકાંઠાના પ્રવાસન, પર્યાવરણીય પ્રબંધન અને વિશ્વસ્તરીય બીચ વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ પ્રત્યે ભારતની વધતી જતી પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

શું તમે જાણો છો? નેશનલ મરીન ટર્ટલ એક્શન પ્લાન, જે 2021 માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો, તે ભારતના દરિયાકાંઠે દરિયાઈ કાચબા અને તેમના રહેઠાણોના સંરક્ષણ માટે એક સંકલિત માળખું પૂરું પાડે છે. આ પ્રયાસોના ભાગરૂપે, આશરે 7,979 કાચબાના બચ્ચાઓને 96.7% ના પ્રભાવશાળી હેચિંગ (સેવન) સફળતા દર સાથે સુરક્ષિત રીતે મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા, જે વધુ સ્વસ્થ દરિયાકાંઠાના અને દરિયાઈ નિવસનતંત્રોને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ પહેલ ઇંડા મૂકવાના દરિયાકિનારાઓની સુરક્ષાને પ્રોત્સાહન આપે છે, બાયકેચ (આકસ્મિક પકડાવું) અને જાળમાં ફસાવા જેવા જોખમો ઘટાડે છે, વૈજ્ઞાનિક દેખરેખ અને સંશોધનને મજબૂત કરે છે અને વાઇલ્ડલાઇફ (પ્રોટેક્શન) એક્ટ, 1972 હેઠળ દરિયાઈ કાચબાની તમામ પાંચ પ્રજાતિઓ માટેના કાયદાકીય રક્ષણને પૂરક બનાવે છે. તે દરિયાકાંઠાની પ્રણાલીઓ અને દરિયાઈ ટકાઉપણું મજબૂત કરવા માટે ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને આગળ વધારી રહ્યું છે.

 

6. લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ માટે સંકલિત વન્યજીવ સંરક્ષણ

ભારતનું વન્યજીવ સંરક્ષણ મજબૂત પર્યાવરણીય પ્રબંધન અને વિસ્તરતા સુરક્ષિત લેન્ડસ્કેપ્સને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ફ્લેગશિપ પ્રજાતિઓના કાર્યક્રમો વિજ્ઞાન-આધારિત અને સમુદાય-સમર્થિત સંરક્ષણની સફળતા દર્શાવે છે. સ્વસ્થ વસ્તી નિવસનતંત્રોમાં સુધારેલા શાસન, દેખરેખ અને રહેઠાણના પુનર્જીવનને સૂચવે છે.

 

183. પ્રોજેક્ટ ટાઈગર: 1973માં શરૂ કરાયેલ પ્રક્ષેક્ટ ટાઇગર દેશનો ફ્લેગશિપ વન્યજીવ સંરક્ષણ કાર્યક્રમ રહ્યો છે. 2014 અને 2025 ની વચ્ચે, આ પહેલે નેશનલ ટાઇગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટી (NTCA) દ્વારા રહેઠાણ સુરક્ષા, વૈજ્ઞાનિક દેખરેખ અને સમુદાય-આધારિત સંરક્ષણને મજબૂત બનાવ્યું. આ સમયગાળા દરમિયાન, ઓલ ઇન્ડિયા ટાઇગર એસ્ટિમેશન મુજબ, ટાઇગર રિઝર્વની સંખ્યા 46 થી વધીને 58 થઈ ગઈ, જ્યારે વાઘની વસ્તી 2014 માં 2,226 થી વધીને 2022 માં 3,682 થઈ ગઈ. ટાઇગર રિઝર્વ હેઠળનો વિસ્તાર 2026 માં વધીને લગભગ 85,000 ચોરસ કિલોમીટર થયો, અને ડિસેમ્બર 2023 સુધીમાં 23 રિઝર્બ્સે CA|TS માન્યતા પ્રાપ્ત કરી લીધી છે. આજે, ભારત વિશ્વના 70% થી વધુ જંગલી વાઘનું નિવાસસ્થાન છે, જે તેના વૈશ્વિક સંરક્ષણ નેતૃત્વને રેખાંકિત કરે છે.

183. પ્રોજેક્ટ ચિત્તા: 17 સપ્ટેમ્બર 2022ના રોજ શરૂ કરાયેલ ‘પ્રોજેક્ટ ચિત્તા’ એ મોટા જંગલી માંસાહારી પ્રાણીનું વિશ્વનું સૌપ્રથમ આંતરખંડીય સ્થાનાંતરણ (ટ્રાન્સલોકેશન) છે અને ભારતના ઘાસભૂમિ નિવસનતંત્રોને પુનર્જીવિત કરવા માટેની એક સીમાચિહ્નરૂપ પહેલ છે. તેની શરૂઆતથી અત્યાર સુધીમાં, નામિબિયા (સપ્ટેમ્બર 2022માં 8), દક્ષિણ આફ્રિકા (ફેબ્રુઆરી 2023માં 12) અને બોત્સ્વાના (ફેબ્રુઆરી 2026માં 9)માંથી 29 ચિત્તા ભારત લાવવામાં આવ્યા છે. દેશમાં ચિત્તાઓની વસ્તી હવે 53 પર પહોંચી ગઈ છે, જે સંરક્ષણનું એક નોંધપાત્ર સીમાચિહ્ન છે.

183. પ્રોજેક્ટ લાયન: ઓગસ્ટ 2020માં જાહેર કરાયેલ પ્રોજેક્ટ લાયન ગુજરાતના સિંહ આવાસ ક્ષેત્રોમાં રહેઠાણ વિકાસ, વન્યજીવ માર્ગોના સંરક્ષણ અને વૈજ્ઞાનિક વ્યવસ્થાપન માટે લાંબા ગાળાનું માળખું પૂરું પાડે છે. આ પહેલ એશિયાટિક સિંહની નોંધપાત્ર પુનઃપ્રાપ્તિ પર આધારિત છે. સિંહોની સંખ્યા 2015માં 523 થી 70 ટકા કરતાં વધુ વધીને 2025માં 891 થઈ છે, જ્યારે તેમના વિતરણની શ્રેણીમાં લગભગ 59 ટકાનો વિસ્તાર થયો છે. સંરક્ષણ પ્રયાસોએ સેટેલાઇટ રહેઠાણો અને વન્યજીવ કોરિડોરને મજબૂત બનાવ્યા છે.

183. દીપડો: દીપડો એ ભારતના વન નિવસનતંત્રોમાં એક મુખ્ય મોટું માંસાહારી પ્રાણી છે અને તે અવારનવાર વાઘ સાથે સહઅસ્તિત્વ ધરાવે છે. સંરક્ષણને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા પ્રાયોજિત યોજના “ડેવલપમેન્ટ ઓફ વાઇલ્ડલાઇફ હેબિટાટ” અને પ્રોજેક્ટ ટાઇગર હેઠળ સંકલિત લેન્ડસ્કેપ મેનેજમેન્ટ દ્વારા ટેકો આપવામાં આવે છે. “સ્ટેટસ ઓફ લેપર્ડ્સ ઇન ઇન્ડિયા 2022” અહેવાલ મુજબ દીપડાની સંખ્યા 13,874 હોવાનો અંદાજ છે, જે 2018માં 12,852 હતી, જે 1.08 ટકાનો સરેરાશ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર દર્શાવે છે. મધ્ય ભારત અને પૂર્વીય ઘાટ સ્થિર અથવા વધતી વસ્તી દર્શાવે છે, જ્યારે શિવાલિક ટેકરીઓ અને ગંગાના મેદાનો સ્થાનિક ઘટાડો નોંધાવે છે. મોનિટરિંગનું સંકલન નેશનલ ટાઇગર કન્ઝર્વેશન ઓથોરિટી (NTCA) અને વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા (WII) દ્વારા સમયાંતરે રાષ્ટ્રીય મૂલ્યાંકન દ્વારા કરવામાં આવે છે, જેનાથી બહુ-ઉપયોગી લેન્ડસ્કેપ્સમાં રહેઠાણ સુરક્ષા, સંઘર્ષ શમન અને સહઅસ્તિત્વ મજબૂત બને છે.

વધુમાં, ભારત સરકાર સ્નો લેપર્ડ ને ઉચ્ચ-ઊંચાઈવાળા હિમાલયની મુખ્ય પ્રજાતિ તરીકે પણ માન્યતા આપે છે. સંરક્ષણનું માર્ગદર્શન પ્રોજેક્ટ સ્નો લેપર્ડ અને નેશનલ સ્નો લેપર્ડ ઇકોસિસ્ટમ પ્રોટેક્શન પ્રાયોરિટીઝ દ્વારા થાય છે. સિક્યોર હિમાલય પ્રોજેક્ટ (સિક્યોરિંગ લાઇવલીહુડ્સ, કન્ઝર્વેશન, સસ્ટેનેબલ યુઝ એન્ડ રિસ્ટોરેશન ઓફ હાઇ રેન્જ હિમાલયન ઇકોસિસ્ટમ્સ), જે MoEFCC દ્વારા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વિકાસ કાર્યક્રમ (UNDP)ના સહયોગ અને ગ્લોબલ એન્વાયરન્મેન્ટ ફેસિલિટી (GEF)ના ભંડોળ સાથે October 2017માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો, તે નિવસનતંત્ર સંરક્ષણ અને આજીવિકા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

ભારતમાં પ્રથમ સ્નો લેપર્ડ પોપ્યુલેશન એસેસમેન્ટ (2019-2023)માં 1,20,000 ચોરસ કિલોમીટર અને સંભવિત રહેઠાણના 70 ટકાથી વધુ વિસ્તારને આવરી લેવામાં આવ્યો હતો, જેમાં લદ્દાખ, ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ, અરૂણાચલ પ્રદેશ, સિક્કિમ અને જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં 718 હિમ દીપડા હોવાનો અંદાજ છે. લાંબા ગાળાની દેખરેખ અને સુધારેલા સંરક્ષણ આયોજન માટે SPAI 2.0 શરૂ કરવામાં આવ્યું છે.

 

183. હાથી: પ્રોજેક્ટ હાથીએ જંગલી એશિયાઈ હાથીઓ, તેમના રહેઠાણો અને સ્થળાંતર કોરિડોરના સંરક્ષણ માટે ભારત સરકારનો એક ફ્લેગશિપ કાર્યક્રમ છે. ભારત હાલમાં વૈશ્વિક જંગલી એશિયાઈ હાથીઓની વસ્તીના લગભગ 60 ટકાને સપોર્ટ કરે છે. 2014થી, આ કાર્યક્રમને પ્રથમ DNA-આધારિત સિંક્રોનસ ઓલ ઇન્ડિયા એલિફન્ટ એસ્ટિમેશન (2021–25) દ્વારા મજબૂત બનાવવામાં આવ્યો છે, જેણે પ્રમાણિત, વિજ્ઞાન-આધારિત વસ્તી મૂલ્યાંકન માળખું સ્થાપિત કર્યું છે અને 22,446 જંગલી હાથીઓ હોવાનો અંદાજ લગાવ્યો છે. એલિફન્ટ રિઝર્વ 2014માં 26થી વધીને 2025–26માં 33 થયા છે, જ્યારે કોરિડોર 88 (2010 ગજ અહેવાલ) થી વિસ્તરીને 2023 માં 150 થયા છે.
183. એક શિંગડાવાળો ગેંડો: નેશનલ કન્ઝર્વેશન સ્ટ્રેટેજી ફોર ધ ઇન્ડિયન વન-હોર્ન્ડ રાઇનોસેરોસ 2019 વસ્તી વિસ્તાર, આનુવંશિક સુરક્ષા, રહેઠાણ જોડાણ, સ્થાનાંતરણ અને આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક વ્યવસ્થાપન માટે લાંબા ગાળાનું માળખું પૂરું પાડે છે. આ વ્યૂહરચના દ્વારા માર્ગદર્શિત, વન વિભાગો અને સ્થાનિક સમુદાયોના સંકલિત પ્રયાસોએ 1980 ના દાયકાથી ગેંડાની સંખ્યામાં લગભગ 170 ટકાનો વધારો કર્યો છે, જે સપ્ટે 2024 ના રોજ સુધીમાં 1,500 થી વધીને 4,000 થી વધુ થઈ ગઈ છે, જે ભારતને વિજ્ઞાન-આધારિત, સમુદાય-સમર્થિત મેગાહર્બીવોર (વિશાળ શાકાહારી) સંરક્ષણ માટે એક મોડેલ બનાવે છે.

ભારતનું સંરક્ષણ મોડેલ પ્રજાતિઓની પુનઃપ્રાપ્તિને લેન્ડસ્કેપ-સ્તરના નિવસનતંત્ર વ્યવસ્થાપન સાથે સાંકળે છે. સતત નીતિવિષયક સમર્થન અને ડેટા-આધારિત દેખરેખ લાંબા ગાળાની જૈવવિવિધતા સ્થિતિસ્થાપકતાને સુનિશ્ચિત કરે છે. આ પ્રયાસો ભારતને વન્યજીવ સંરક્ષણના પરિણામોમાં વૈશ્વિક અગ્રણી તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

 

સ્તંભ 2: ટકાઉ પરિવર્તન માટે રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાનો વિસ્તાર

પર્યાવરણીય પ્રગતિ તેને જાળવી રાખવાની અને તેનો વ્યાપ વધારવાની ક્ષમતા પર આધારિત છે. પર્યાવરણીય પડકારોને પહોંચી વળવા માટે મજબૂત સંસ્થાઓ, વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન, કુશળ નાગરિકો અને આધુનિક પ્રણાલીઓ આવશ્યક છે. છેલ્લા બાર વર્ષોમાં, ભારતે સુધારાઓ, નવીનતા અને ટેકનોલોજી-આધારિત શાસન દ્વારા આ ક્ષમતાને મજબૂત બનાવી છે. દેશે કચરા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓ, હરિત કૌશલ્યો, સંશોધન ક્ષમતાઓ અને આપત્તિ સજ્જતાનો વિસ્તાર કર્યો છે. સાથે મળીને, આ પ્રયાસો ટકાઉ વિકાસ અને પર્યાવરણીય સ્થિતિસ્થાપકતા માટે મજબૂત પાયો તૈયાર કરી રહ્યા છે.

 

1. ઘન કચરાનું સંચાલન: કટોકટીને પુનઃઉપયોગી તકમાં બદલવી

2014માં ભારત વધતી જતી ઘન કચરાની કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યું હતું. શહેરો ગૂંગળાઈ રહ્યા હતા, ડમ્પસાઇટ્સ ઉભરાઈ રહી હતી અને માત્ર 17 ટકા કચરાનું વૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રોસેસિંગ કરવામાં આવતું હતું. બાર વર્ષ પછી, ચિત્ર મૂળભૂત રીતે બદલાઈ ગયું છે. મટીરીયલ રિકવરી ફેસિલિટીઝ, બાયો-મેથેનેશન પ્લાન્ટ્સ અને વેસ્ટ-ટુ-એનર્જી યુનિટ્સના વધતા નેટવર્કને કારણે ઘન કચરાના પ્રોસેસિંગની ક્ષમતા 2014માં 17 ટકાથી વધીને 2024 સુધીમાં 77 ટકાથી વધુ થઈ ગઈ છે. શહેરી ભારત આજે દરરોજ ઉત્પન્ન થતા 1,59,109 TPD મ્યુનિસિપલ ઘન કચરામાંથી 1,29,206 TPD પ્રોસેસ કરે છે.

સરકારે તે જ સમયે ભારતની ઝેરી વિરાસત (લેગસી વેસ્ટ) તરફ પણ ધ્યાન આપ્યું. દાયકાઓથી હજારો અવૈજ્ઞાનિક ડમ્પસાઇટ્સ એકઠી થઈ હતી. બાયોમાઇનિંગ અને બાયોરેમિડિયેશન દ્વારા, 29 રાજ્યોના 1,048 શહેરોમાં 1,138 ડમ્પસાઇટ્સ સંપૂર્ણપણે પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં આવી છે, જેમાં 877 લાખ મેટ્રિક ટન જુનો કચરો સાફ કરવામાં આવ્યો છે અને 7,646 એકર જમીન પાછી મેળવવામાં આવી છે. આ મિશનને પૂર્ણ કરવા માટે, નવેમ્બર 2025 માં ડમ્પસાઇટ રેમિડિયેશન એક્સિલરેટર પ્રોગ્રામ (DRAP) શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જે ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં શૂન્ય ડમ્પસાઇટ્સનો લક્ષ્યાંક રાખે છે.

નિયમનકારી મોરચે, સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, 2026, જે 2016ના નિયમોનું સ્થાન લે છે, તે ચાર-પ્રવાહ સ્ત્રોત અલગીકરણ (સોર્સ સેગ્રિગેશન) ફરજિયાત કરે છે: ભીનો, સૂકો, સેનિટરી અને વિશેષ કાળજી ધરાવતો કચરો અને કચરા વ્યવસ્થાપનના તમામ તબક્કાઓનું ઓનલાઇન ટ્રેકિંગ કાર્યરત કરે છે. બલ્ક વેસ્ટ જનરેટર્સ (મોટા પ્રમાણમાં કચરો ઉત્પન્ન કરનારા) કુલ ઘન કચરાના લગભગ 30 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે તે સ્વીકારીને, નિયમોમાં એક્સટેન્ડેડ બલ્ક વેસ્ટ જનરેટર રિસ્પોન્સિબિલિટી (EBWGR) દાખલ કરવામાં આવી છે, જે મોટી સંસ્થાઓને તેમના કચરા માટે સીધી રીતે જવાબદાર બનાવે છે. સિમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ સહિતના ઉદ્યોગોએ હવે ઘન બળતણને રિફ્યુઝ ડિરાઇવ્ડ ફ્યુઅલ (RDF) થી બદલવું પડશે, જેમાં બદલાવનો દર છ વર્ષમાં 5 ટકાથી વધીને 15 ટકા થશે, જે કચરાને ઊર્જા સંસાધનમાં રૂપાંતરિત કરશે. આ પ્રયાસો લેન્ડફિલ પરની નિર્ભરતામાંથી સંસાધન-કાર્યક્ષમ, પુનુઃઉપયોગી કચરાના અર્થતંત્ર (સર્ક્યુલર વેસ્ટ ઇકોનોમી) તરફ ભારતના નિર્ણાયક પરિવર્તનને ચિહ્નિત કરે છે.

2. ક્લોઝિંગ ધ લૂપ: EPR સાથે સર્ક્યુલર ઇકોનોમીનું નિર્માણ

સર્ક્યુલર ઇકોનોમી (ચક્રીય અર્થતંત્ર) એ ઉત્પાદન અને વપરાશનું એક એવું મોડેલ છે જે કચરાના રેખીય નિકાલને બદલે પુનઃઉપયોગ, રિસાયક્લિંગ, સમારકામ અને સંસાધનની પુનઃપ્રાપ્તિને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય પ્રદૂષણ ઘટાડવાનો, કુદરતી સંસાધનોનું સંરક્ષણ કરવાનો અને એકંદર સામગ્રી કાર્યક્ષમતા વધારવાનો છે. એક્સટેન્ડેડ પ્રોડ્યુસર રિસ્પોન્સિબિલિટી (EPR) એ એક નીતિગત અભિગમ છે જેના હેઠળ ઉત્પાદકોને તેમના ઉત્પાદનોના વપરાશ પછી તેના પર્યાવરણીય રીતે યોગ્ય સંચાલન માટે જવાબદાર બનાવવામાં આવે છે. તે કચરાના સંગ્રહ, રિસાયક્લિંગ, પુનઃઉપયોગ અને સુરક્ષિત નિકાલને આવરી લે છે, જે ઉત્પાદનના સમગ્ર જીવન ચક્ર દરમિયાન જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરે છે.

ભારત સરકારે બહુવિધ કચરાના પ્રવાહોને આવરી લેતા ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ દ્વારા સર્ક્યુલર ઇકોનોમીના માળખાને મજબૂત બનાવ્યું છે. આમાં પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, ઈ-વેસ્ટ (મેનેજમેન્ટ) રૂલ્સ, બેટરી વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, વેસ્ટ ટાયર EPR માળખું, યુઝ્ડ ઓઇલ EPR પ્રણાલી, એન્ડ-ઓફ-લાઇફ વ્હીકલ્સ (ELV) માળખું, કન્સ્ટ્રક્શન એન્ડ ડેમોલિશન વેસ્ટ રૂલ્સ, અને નોન-ફેરસ ભંગાર ધાતુઓ માટે EPR નો સમાવેશ થાય છે. આ નિયમો ઉત્પાદકની જવાબદારીને સંસ્થાકીય બનાવે છે અને ક્ષેત્રોમાં સંરચિત રિસાયક્લિંગ નિવસનતંત્રોને પ્રોત્સાહન આપે છે.

માર્ચ 2026 સુધીમાં, ભારતે તેના રિસાયક્લિંગ નિવસનતંત્રનો નોંધપાત્ર વિસ્તાર કર્યો છે. વિવિધ કચરાના પ્રવાહોમાં 4,574 નોંધાયેલા રિસાયકલર્સ છે. કુલ પ્રોસેસ કરાયેલો કચરો 417.57 લાખ MT છે, જેમાં 341.93 લાખ MT કચરો EPR પ્રમાણપત્ર જનરેશન હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યો છે. શ્રેણીવાર રિસાયક્લિંગની કામગીરી નીચે મુજબ છે:

· પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ: 196.97 લાખ MT (2,986 રિસાયકલર્સ)

· બેટરી વેસ્ટ: 69.37 લાખ MT (520 રિસાયકલર્સ)

· ટાયર વેસ્ટ: 122.29 લાખ MT (579 રિસાયકલર્સ)

· ઈ-વેસ્ટ: 28.75 લાખ MT (386 રિસાયકલર્સ) અને

· યુઝ્ડ ઓઇલ: 0.19 લાખ MT (103 રિસાયકલર્સ).

ભારતનું સર્ક્યુલર ઇકોનોમી તરફનું પરિવર્તન ટકાઉ સંસાધન વ્યવસ્થાપન અને પર્યાવરણીય બોજમાં ઘટાડા તરફ એક સ્પષ્ટ બદલાવ દર્શાવે છે. EPR માળખાના વિસ્તરણે તમામ ક્ષેત્રોમાં જવાબદારી અને રિસાયક્લિંગ ક્ષમતાને મજબૂત બનાવી છે. આ વિકાસ કચરાના વ્યવસ્થાપનમાં ભારતની વધતી જતી સંસ્થાકીય પરિપક્વતા દર્શાવે છે. સામૂહિક રીતે, તેઓ સંસાધન-કાર્યક્ષમ અને પર્યાવરણીય રીતે જવાબદાર અર્થતંત્ર તરફ એક નિર્ણાયક કદમ દર્શાવે છે.

3. શિક્ષણ, જાગૃતિ અને હરિત કૌશલ્ય વિકાસ દ્વારા ક્ષમતા

ભારત આબોહવા પરિવર્તન, જૈવવિવિધતાનું નુકસાન અને જમીનનું ધોવાણ જેવા વધતા પર્યાવરણીય પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. પર્યાવરણીય જાગૃતિ અને હરિત કૌશલ્યોને મજબૂત કરવા માટે, સરકારે શિક્ષણ, તાલીમ અને સમુદાય ભાગીદારી પર કેન્દ્રિત કેટલીક પહેલો લાગુ કરી છે.

પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલયની એન્વાયરન્મેન્ટલ એજ્યુકેશન, અવેરનેસ એન્ડ ટ્રેનિંગ (EEAT) યોજનાએ નેશનલ ગ્રીન કોર્પ્સ (NGC), નેશનલ નેચર કેમ્પિંગ પ્રોગ્રામ (NNCP), અને કેપેસિટી બિલ્ડિંગ પ્રોગ્રામ (CBP) જેવા કાર્યક્રમોને ટેકો આપ્યો હતો. 21 રાજ્યો અને 1 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં લાગુ કરાયેલી આ યોજનાએ 1 લાખથી વધુ ઇકો-ક્લબ્સને સુવિધા આપી હતી અને પર્યાવરણીય ઝુંબેશ અને જાગૃતિ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા આશરે 5.5 lakh વિદ્યાર્થીઓને જોડ્યા હતા.

વધુમાં, એન્વાયરન્મેન્ટ એજ્યુકેશન, અવેરનેસ, રિસર્ચ એન્ડ સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ (EEARSD) યોજના પર્યાવરણીય સાક્ષરતા, ટકાઉ પદ્ધતિઓ અને હરિત કાર્યબળ (ગ્રીન વર્કફોર્સ) ના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે. તેના કાર્યક્રમો હેઠળ, 1.34 કરોડથી વધુ વિદ્યાર્થીઓએ પર્યાવરણીય શિક્ષણની પહેલોમાં ભાગ લીધો હતો, 23 રાજ્યોમાં 1.14 લાખ ઇકો-ક્લબ્સ નોંધાયા હતા, અને 4 લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓએ ઇકો-ક્રિએટિવિટી એન્ડ ઇનોવેશન હેકાથોન દ્વારા નવીન વિચારોનું યોગદાન આપ્યું હતું.

4. વન્યજીવ વિજ્ઞાન અને પુરાવા-આધારિત સંરક્ષણને મજબૂત કરવા માટે સંશોધન અને અદ્યતન સુવિધાઓ

ડિસેમ્બર 2024માં, MoEFCC એ વન્યજીવ આનુવંશિકતા (જિનેટિક્સ) અને ફોરેન્સિક સંશોધનને મજબૂત કરવા માટે વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા, દેહરાદૂન ખાતે નેક્સ્ટ જનરેશન DNA સિક્વન્સિંગ સુવિધાનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. તે વસ્તી અભ્યાસ, પ્રજાતિઓની ઓળખ અને વન્યજીવ અપરાધના કેસોમાં પુરાવા માટે ઉચ્ચ-ક્ષમતા ધરાવતા આનુવંશિક વિશ્લેષણને સક્ષમ બનાવે છે. NWDC એ નેશનલ વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ (NWIS) ને અદ્યતન બનાવી છે, જે સંરક્ષણ આયોજન અને દેખરેખ માટે સુરક્ષિત વિસ્તારો, પ્રજાતિઓ, રહેઠાણો અને જૈવ-ભૌગોલિક ઝોનના ડેટાને સંકલિત કરે છે. બોટેનિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (BSI) અને ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ZSI) દ્વારા ડિજિટાઇઝેશનની પહેલો સમર્પિત ડેટાબેઝ અને પોર્ટલ દ્વારા હર્બેરિયમ અને પ્રાણી સંગ્રહોને ઓનલાઇન સુલભ બનાવી રહી છે. આ રીતે ભારતની જૈવવિવિધતાના જ્ઞાન આધારનો વિસ્તાર થઈ રહ્યો છે.

5. અમલીકરણ અને શિકાર વિરોધી પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવા માટે ટેકનોલોજી અને વન્યજીવ અપરાધ નિયંત્રણ

ટેકનોલોજી-સક્ષમ સર્વેલન્સે 2014થી શિકાર વિરોધી પ્રયાસોને બદલી નાખ્યા છે, જેમાં HAWK જેવી AI-આધારિત સિસ્ટમો મુશ્કેલ પ્રદેશોમાં ઝડપી પ્રતિભાવ માટે રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ અને પ્રિડિક્ટિવ એનાલિસિસ (અનુમાનિત વિશ્લેષણ) ને ટેકો આપે છે. ગજ સૂચના જેવા મોબાઇલ પ્લેટફોર્મ્સે વન્યજીવ કેસોમાં ટ્રેસેબિલિટી (શોધ ક્ષમતા), રેકોર્ડ-કીપિંગ અને ફોરેન્સિક સપોર્ટમાં સુધારો કર્યો છે. વાઇલ્ડલાઇફ ક્રાઇમ કંટ્રોલ બ્યુરો (WCCB) એ ઉત્તર પૂર્વીય ક્ષેત્રમાં (2019–2023) 166 સંયુક્ત કામગીરી દ્વારા અમલીકરણને મજબૂત બનાવ્યું, જેનાથી 375 ધરપકડ થઈ. ઉપરાંત, WCCB એ દેશભરમાં સંયુક્ત વન્યજીવ અપરાધ કામગીરી હાથ ધરી અને ઇન્ટેલિજન્સ એલર્ટ્સ બહાર પાડ્યા. તેણે સરહદ પારના વન્યજીવ તસ્કરીનો સામનો કરવા માટે INTERPOL, SAWEN અને CITES સાથે સહકારમાં વધારો કર્યો.

6. આપત્તિ સ્થિતિસ્થાપકતા માટે રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાને મજબૂત કરવી

ભારતે સજ્જતા, શમન, પ્રતિભાવ, પુનઃપ્રાપ્તિ અને ક્ષમતા નિર્માણને આવરી લેતા વ્યાપક અભિગમ દ્વારા આપત્તિ સ્થિતિસ્થાપકતા માટેની તેની રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત કરી છે. સરકારના તમામ સ્તરો પર આપત્તિ જોખમ ઘટાડવાના પ્રયાસોને સંકલિત કરવા માટે નેશનલ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ પ્લાન (NDMP) 2016માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો અને 2019માં સુધારવામાં આવ્યો હતો. સરકારે 38 જોખમ-વિશિષ્ટ માર્ગદર્શિકાઓ પણ બહાર પાડી છે અને ડાયનેમિક કમ્પોઝિટ રિસ્ક એટલાસ, પૂર જોખમ એટલાસ અને હિમાલયન ક્ષેત્રમાં 28,000 હિમનદી તળાવો (ગ્લેશિયલ લેક્સ) ના ડેટાબેઝ સહિત અદ્યતન જોખમ મૂલ્યાંકન સાધનો વિકસાવ્યા છે. આ પહેલોએ વૈજ્ઞાનિક આયોધનને વેગ આપ્યો છે અને આબોહવા તેમજ આપત્તિ સંબંધિત જોખમો માટે સજ્જતામાં સુધારો કર્યો છે.

ટેકનોલોજી-આધારિત પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીઓએ દેશભરમાં સ્થિતિસ્થાપકતાને વધુ મજબૂત બનાવી છે. કોમન એલર્ટિંગ પ્રોટોકોલ (CAP)-આધારિત ઇન્ટિગ્રેટેડ એલર્ટ સિસ્ટમ બહુવિધ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા જીઓ-ટાર્ગેટેડ (ભૌગોલિક-લક્ષિત) ચેતવણીઓ પહોંચાડે છે અને તેણે 4,500 કરોડથી વધુ એલર્ટ સંદેશાઓ પ્રસારિત કર્યા છે. દામિની, મૌસમ અને મેઘદૂત જેવી મોબાઇલ એપ્લિકેશન્સ, ભારત હવામાન વિજ્ઞાન વિભાગની અદ્યતન આગાહી પ્રણાલીઓ સાથે સમયસર હવામાન અને આપત્તિની ચેતવણીઓ પૂરી પાડે છે. નેશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્પોન્સ ફોર્સ (NDRF), સમુદાય જાગૃતિ કાર્યક્રમો અને આપત્તિ જોખમ ઘટાડવા માટેના ઇન્ડિયન યુનિવર્સિટીઝ એન્ડ ઇન્સ્ટિટ્યૂશન નેટવર્ક, જેમાં 330 થી વધુ સંસ્થાઓ સામેલ છે, તેના દ્વારા ક્ષમતા નિર્માણના પ્રયાસોને મજબૂત બનાવવામાં આવ્યા છે. સાથે મળીને, આ પગલાંઓએ આબોહવા-પ્રેરિત અને પર્યાવરણીય આપત્તિઓની પૂર્વધારણા કરવા, તેનો સામનો કરવા અને પ્રતિભાવ આપવાની ભારતની ક્ષમતાને મજબૂત બનાવી છે.

7. ગ્રીન ક્રેડિટ પ્રોગ્રામ (GCP): પારિસ્થિતિક પુનઃસ્થાપન માટે ક્ષમતાનું સુદૃઢીકરણ

ગ્રીન ક્રેડિટ રૂલ્સ, 2023 દ્વારા શરૂ કરાયેલ GCP, પર્યાવરણીય પુનઃસ્થાપન અને ટકાઉ વિકાસ માટે રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાના નિર્માણ માટે એક નવીન અભિગમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ કાર્યક્રમ વ્યક્તિઓ, સમુદાયો અને વ્યવસાયો દ્વારા સ્વૈચ્છિક પર્યાવરણીય કાર્યોને પ્રોત્સાહિત કરે છે, જે વનીકરણ, નિવસનતંત્ર (ઇકોસિસ્ટમ) પુનઃસ્થાપન અને ટકાઉ પદ્ધતિઓમાં વધુ ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપે છે. LiFE (લાઇફસ્ટાઇલ ફોર એન્વાયરન્મેન્ટ) આંદોલન સાથે સુસંગત રહીને, તે હરિયાળું આવરણ વધારવા, કાર્બન સીક્વેસ્ટ્રેશન (કાર્બન શોષણ) વધારવા, ક્ષીણ થયેલા લેન્ડસ્કેપ્સને પુનઃસ્થાપિત કરવા અને પર્યાવરણીય ફૂટપ્રિન્ટ્સ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરે છે. પર્યાવરણીય પરિણામોને માપવા અને પુરસ્કૃત કરવા માટે એક પારદર્શક માળખું બનાવીને, આ કાર્યક્રમ પારિસ્થિતિક સંરક્ષણ માટે સંસ્થાકીય, નાણાકીય અને સામુદાયિક ક્ષમતાને મજબૂત બનાવે છે. March 2026 સુધીમાં, આ કાર્યક્રમ અંતર્ગત ઇકો-પુનઃસ્થાપન માટે 12 રાજ્યોમાં 4,391 હેક્ટર ક્ષીણ થયેલી વન ભૂમિની ઓળખ કરવામાં આવી હતી, જે જૈવવિવિધતા વૃદ્ધિ, નિવસનતંત્રની પુનઃપ્રાપ્તિ અને લાંબા ગાળાના પર્યાવરણીય સ્થિતિસ્થાપકતામાં યોગદાન આપે છે.

સામૂહિક રીતે, આ પહેલોએ લાંબા ગાળાના પર્યાવરણીય ટકાઉપણાં અને સ્થિતિસ્થાપકતા માટે ભારતના પાયાને મજબૂત બનાવ્યો છે. ચક્રીય અર્થતંત્ર (સર્ક્યુલર ઇકોનોમી) ની પદ્ધતિઓ અને ગ્રીન સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ (હરિત કૌશલ્ય વિકાસ) થી લઈને વૈજ્ઞાનિક સંરક્ષણ અને આપત્તિ સજ્જતા સુધી, દેશે હરિયાળા, વધુ સ્થિતિસ્થાપક ભવિષ્યને ટેકો આપવા માટે જરૂરી સંસ્થાકીય અને સામાજિક ક્ષમતાનું નિર્માણ કર્યું છે.

સ્તંભ 3: નેતૃત્વ અને રાજદ્વારી દ્વારા વિશ્વસનીયતા મજબૂત કરવી

પર્યાવરણીય પડકારોનો સામનો રાષ્ટ્રો એકલા હાથે કામ કરીને કરી શકતા નથી. વૈશ્વિક પ્રગતિ માટે વિશ્વસનીય નેતૃત્વ, આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર અને વહેંચાયેલી જવાબદારીની જરૂર છે. સમાન પરંતુ ભિન્ન જવાબદારીઓ અને સંબંધિત ક્ષમતાઓ (કોમન બટ ડિફરન્શિએટેડ રિસ્પોન્સિબિલિટીઝ એન્ડ રિસ્પેક્ટિવ કેપેબિલિટીઝ)ના સિદ્ધાંત દ્વારા માર્ગદર્શન મેળવીને, ભારતે વિકાસલક્ષી લક્ષ્યોને ટેકો આપવાની સાથે આબોહવાલક્ષી કાર્યવાહી (ક્લાઇમેટ એક્શન) ને આગળ વધારી છે. પાછલા બાર વર્ષોમાં, ભારત આબોહવા ન્યાય (ક્લાઇમેટ જસ્ટિસ), ટકાઉ વિકાસ અને જવાબદાર વૃદ્ધિ માટે અગ્રણી અવાજ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આબોહવા નેતૃત્વ, આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી અને બહુપક્ષીય જોડાણ દ્વારા, ભારતે વૈશ્વિક પર્યાવરણીય શાસનમાં પોતાનો પ્રભાવ મજબૂત કર્યો છે. આ પ્રયાસોએ સામૂહિક આબોહવાલક્ષી કાર્યવાહી અને ટકાઉપણું આગળ વધારવામાં એક વિશ્વસનીય ભાગીદાર તરીકે ભારતની વિશ્વસનીયતામાં વધારો કર્યો છે.

નેશનલી ડીટરમાઇન્ડ કોન્ટ્રીબ્યુશન 

વખતોવખતના નેશનલી ડીટરમાઇન્ડ કોન્ટ્રીબ્યુશન (NDC) ચક્રો દરમિયાન, ભારતે ઉત્સર્જનની તીવ્રતા ઘટાડવા, બિન-અશ્મિભૂત ઊર્જા ક્ષમતા અને કાર્બન સિંક નિર્માણ પર તેની પ્રતિબદ્ધતાઓમાં સતત વધારો કર્યો છે, જે આબોહવા નેતૃત્વ પ્રત્યે વધુને વધુ મહત્વાકાંક્ષી અને ક્રિયા-લક્ષી અભિગમ દર્શાવે છે.

 

ભારતે 2005ના સ્તરોથી ઉત્સર્જનની તીવ્રતામાં 33-35 ટકાનો ઘટાડો કરવાનું પોતાનું લક્ષ્ય સમયપત્રક કરતાં અગિયાર વર્ષ વહેલું હાંસલ કર્યું છે, જેમાં ઘટાડો અત્યાર સુધીમાં 36 ટકાથી વધુ થઈ ગયો છે. 2030 સુધીમાં 40 ટકા બિન-અશ્મિભૂત વીજળી ક્ષમતા હાંસલ કરવાનું લક્ષ્ય નવ વર્ષ વહેલું પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હતું, અને ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, દેશની સ્થાપિત વીજ ક્ષમતામાં બિન-અશ્મિભૂત સ્ત્રોતોનો હિસ્સો 52.57 ટકા હતો. ભારતે 2.29 બિલિયન ટન CO₂ સમકક્ષ વધારાનું કાર્બન સિંક પણ બનાવ્યું છે, જે તેના લાંબા ગાળાના આબોહવા લક્ષ્યો તરફ નોંધપાત્ર પ્રગતિ દર્શાવે છે.

NDC 1.0 (2015), NDC 2.0 (2022), અને NDC 3.0 (2026) દ્વારા, ભારતે 2030 અને 2035 માટે તેની મહત્વાકાંક્ષા ક્રમશઃ વધારી છે, જે મજબૂત અમલીકરણ ક્ષમતા, ઝડપી સ્વચ્છ ઊર્જા યોજના અને આબોહવાલક્ષી કાર્યવાહીની સાથે ટકાઉ વિકાસ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

શું તમે જાણો છો? નેશનલી ડીટરમાઇન્ડ કોન્ટ્રીબ્યુશન (NDCs) એ યુનાઇટેડ નેશન્સ ફ્રેમવર્ક કન્વેન્શન ઓન ક્લાઇમેટ ચેન્જ (UNFCCC) ના પેરિસ કરાર હેઠળ દેશો દ્વારા સબમિટ કરાયેલી આબોહવાલક્ષી કાર્યવાહીની પ્રતિબદ્ધતાઓ છે. તેઓ ઉત્સર્જન ઘટાડવા, સ્વચ્છ ઊર્જાનો વિસ્તાર કરવા, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા મજબૂત કરવા અને કુદરતી નિવસનતંત્રોનું રક્ષણ કરવા માટેનો રોડમેપ પૂરો પાડે છે. NDCs આર્થિક વિકાસ સાથે પર્યાવરણીય ટકાઉપણું સંતુલિત કરવા માટેના મુખ્ય નીતિગત સાધન તરીકે કામ કરે છે.

 

વર્લ્ડ સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ સમિટ (WSDS), 2024

 

આ સમિટ આબોહવા પરિવર્તન, જૈવવિવિધતાનું નુકસાન અને સંસાધનોના અવક્ષય જેવા વૈશ્વિક પડકારો પર કેન્દ્રિત હતી, જેમાં સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણ (ક્લીન એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન), આબોહવા ન્યાય અને ટકાઉ વિકાસ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

સમિટમાં પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા (રિન્યુએબલ એનર્જી)ના વિસ્તરણ, પ્રકૃતિ-આધારિત ઉકેલો અને સર્વસમાવેશક આબોહવાલક્ષી કાર્યવાહી દ્વારા પર્યાવરણીય સંરક્ષણ સાથે આર્થિક વૃદ્ધિને સંતુલિત કરવાના ભારતના અભિગમને પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યો હતો. તેણે તેની નીતિગત નવીનતાઓ, આબોહવા પ્રતિબદ્ધતાઓ અને લોક-કેન્દ્રિત વિકાસ મોડેલને હાઇલાઇટ કરીને ટકાઉપણાંમાં વૈશ્વિક અગ્રણી તરીકે ભારતના સ્થાનને વધુ ઊંચું કર્યું છે. WSDS 2024 દ્વારા, ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર માટે ઉત્પ્રેરક તરીકે અને ટકાઉ તથા સ્થિતિસ્થાપક ભવિષ્યને આકાર આપવામાં એક વિશ્વસનીય અવાજ તરીકેની તેની ભૂમિકાને મજબૂત કરી છે.

ઇન્ટરનેશનલ સોલર એલાયન્સ (ISA - આંતરરાષ્ટ્રીય સૌર ગઠબંધન), 2015

 

ISA પેરિસમાં COP21 આબોહવા સમિટમાં ભારત અને ફ્રાન્સ દ્વારા સંયુક્ત રીતે શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. સૌર-સંસાધન-સમૃદ્ધ દેશોમાં સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવા માટે કરાર-આધારિત આંતર-સરકારી સંસ્થા તરીકે તેની કલ્પના કરવામાં આવી હતી, જેમાં સંકલિત સંશોધન, સસ્તું ધિરાણ અને સૌર તકનીકોના મોટા પાયે અમલીકરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. આજે, ગઠબંધનમાં 112 સભ્ય દેશો છે, જે તેની વધતી વૈશ્વિક પહોંચ અને પ્રભાવને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ISA એ ભારતને આબોહવાલક્ષી કાર્યવાહી અને સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણમાં વૈશ્વિક એજન્ડા સેટર તરીકે સ્થાપિત કરીને તેની આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વસનીયતામાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. તેણે સર્વસમાવેશક, આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક વૃદ્ધિના ચેમ્પિયન તરીકે ભારતની છબી મજબૂત કરી છે અને વૈશ્વિક પર્યાવરણીય રાજદ્વારીમાં તેના નેતૃત્વને વધુ મજબૂત બનાવ્યું છે.

વન સન વન વર્લ્ડ વન ગ્રીડ (OSOWOG) પહેલ, 2018

પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાના સરહદ પારના આદાનપ્રદાનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારત દ્વારા 2018માં વન સન વન વર્લ્ડ વન ગ્રીડ (OSOWOG) પહેલનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો. 2021માં, ભારત અને યુનાઇટેડ કિંગડમે સંયુક્ત રીતે COP26 ખાતે ગ્રીન ગ્રીડ્સ ઇનિશિયેટિવ–OSOWOGની શરૂઆત કરી હતી. આ પહેલે દેશને સ્વચ્છ ઊર્જા સહકાર અને આબોહવા ઉકેલોમાં અગ્રણી તરીકે સ્થાપિત કરીને ભારતની વૈશ્વિક વિશ્વસનીયતા મજબૂત કરી છે. તેણે આંતરરાષ્ટ્રીય આબોહવા ભાગીદારીને આકાર આપવાની અને વૈશ્વિક સ્તરે પરસ્પર જોડાયેલા પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા ભવિષ્ય માટે વહેંચાયેલા વિઝનને આગળ વધારવાની ભારતની ક્ષમતા દર્શાવી છે.

યુનાઇટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ટુ કોમ્બેટ ડેઝર્ટિફિકેશન (UNCCD) ના પક્ષકારોની 14મી કોન્ફરન્સ (COP14), 2019

આ કોન્ફરન્સ દિલ્હી જાહેરનામા (દિલ્હી ડિક્લેરેશન)ના સ્વીકાર સાથે સમાપ્ત થઈ, જેણે 2030 સુધીમાં લેન્ડ ડિગ્રેડેશન ન્યુટ્રાલિટી (જમીન ધોવાણ તટસ્થતા) હાંસલ કરવા તરફ વૈશ્વિક પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટ કરી. સમિટમાં જમીન પુનઃસ્થાપન, દુષ્કાળ સ્થિતિસ્થાપકતા, ટકાઉ જમીન વ્યવસ્થાપન અને નિવસનતંત્ર સંરક્ષણ પર આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે આબોહવા પરિવર્તન, જૈવવિવિધતા અને રણપ્રદેશીકરણ પરના ત્રણ રિયો કન્વેન્શન વચ્ચે વધુ સંકલનને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું.

સફળતાપૂર્વક COP14નું આયોજન કરીને અને ગંભીર પર્યાવરણીય મુદ્દાઓ પર સર્વસંમતિ આગળ વધારીને, ભારતે વૈશ્વિક પર્યાવરણીય શાસનમાં અગ્રણી અવાજ તરીકે પોતાનું સ્થાન મજબૂત કર્યું છે. આ કોન્ફરન્સે જમીન પુનઃસ્થાપન રાજદ્વારીમાં ભારતની વિશ્વસનીયતામાં વધારો કર્યો અને ટકાઉ વિકાસ અને પારિસ્થિતિક સ્થિતિસ્થાપકતા માટે બહુપક્ષીય સહકારને પ્રોત્સાહન આપવામાં તેની વધતી ભૂમિકા પ્રદર્શિત કરી.

કોઆલિશન ફોર ડિઝાસ્ટર રેઝિલિયન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (CDRI), 2019

આબોહવા અને આપત્તિના જોખમો સામે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સ્થિતિસ્થાપકતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે યુનાઇટેડ નેશન્સ ક્લાઇમેટ એક્શન સમિટ દરમિયાન 2019 માં ભારત દ્વારા CDRI ની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. 2022 માં, ભારતે CDRI ને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાનો દરજ્જો આપીને અને નવી દિલ્હીમાં તેનું મુખ્ય મથક સ્થાપીને આ પહેલને વધુ મજબૂત બનાવી છે. આ પહેલે આપત્તિ જોખમ ઘટાડવા અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતામાં નેતૃત્વ પ્રદર્શિત કરીને ભારતની વૈશ્વિક વિશ્વસનીયતામાં વધારો કર્યો છે. તેણે ભારતને વિશ્વભરમાં સ્થિતિસ્થાપક અને ટકાઉ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તરફ કામ કરતી સરકારો, આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ અને નિષ્ણાતોના મુખ્ય સંયોજક તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે.

 

 

 

કન્વેન્શન ઓન માઇગ્રેટરી સ્પીસીઝ (CMS) COP13, ગાંધીનગર 2020

2020માં ગાંધીનગરમાં CMS કોન્ફરન્સ ઓફ ધ પાર્ટીઝ (COP) 13ના યજમાન તરીકે ભારતની ભૂમિકાએ વન્યજીવ સંરક્ષણ પ્રયાસોની વિશ્વસનીયતામાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. ભારતમાં આયોજિત પ્રથમ CMS COP-13 તરીકે, તે પાર્થિવ, પક્ષી અને દરિયાઈ નિવસનતંત્રોમાં સ્થળાંતર કરતી પ્રજાતિઓ પર વાટાઘાટો ચલાવવાની ભારતની ક્ષમતામાં આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વાસનો સંકેત આપે છે. COP નું પ્રમુખપદ સંભાળીને, ભારત મુખ્યત્વે માત્ર એક રેન્જ કન્ટ્રી (વિસ્તાર ધરાવતો દેશ) અને અમલીકરણકર્તા રહેવાને બદલે સ્થળાંતર કરતા વન્યજીવો, ફ્લાયવેઝ (પક્ષીઓના પ્રવાસ માર્ગો) અને સરહદ પારના રહેઠાણો પરની વૈશ્વિક ચર્ચાઓમાં ધોરણ-નિર્ધારક (નોર્મ-સેટર) અને એજન્ડા-આકાર આપનાર તરીકે કાર્ય કરવા તરફ આગળ વધ્યું.

મિશન LiFE (લાઇફસ્ટાઇલ ફોર એન્વાયરન્મેન્ટ), 2022

મિશન LiFE યુનાઇટેડ નેશન્સ ના સેક્રેટરી જનરલની ઉપસ્થિતિમાં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. મિશન LiFE કુદરતી સંસાધનોના વિચારહીન વપરાશને બદલે સમજદારીપૂર્વકના ઉપયોગ તરફ પરિવર્તનને પ્રોત્સાહન આપે છે, જે પર્યાવરણના રક્ષણ માટે વર્તણૂકીય પરિવર્તનને પ્રોત્સાહિત કરે છે. તે COP26 (2021) માં ભારતના વૈશ્વિક આહવાન પર આધારિત છે અને તે COP27 શર્મ અલ શેખ ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન પ્લાન (2022) માં ભારપૂર્વક પ્રતિબિંબિત થયું હતું, જેણે આબોહવા પરિવર્તનનો સામનો કરવા માટે ટકાઉ જીવનશૈલી અને વપરાશની પદ્ધતિઓના મહત્વને સ્વીકાર્યું હતું. મિશન LiFE એ ભારતને જીવનશૈલી-આધારિત આબોહવાલક્ષી કાર્યવાહીમાં વૈશ્વિક અગ્રણી તરીકે સ્થાપિત કરીને તેનું આંતરરાષ્ટ્રીય સ્થાન મજબૂત કર્યું છે. તેણે ભારતનો પ્રભાવ ટેક્નોલોજી અને ફાઇનાન્સથી આગળ વધારીને લોક-કેન્દ્રિત ટકાઉપણું સુધી વિસ્તાર્યો છે.

 

G20 નવી દિલ્હી લીડર્સ ડિક્લેરેશન (ગ્રીન ડેવલપમેન્ટ પેક્ટ), 2023

ભારતના G20 પ્રમુખપદ દરમિયાન 9 સપ્ટેમ્બર 2023ના રોજ આ કરાર (પેક્ટ) સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો. તેણે આબોહવાલક્ષી કાર્યવાહી, ટકાઉ વિકાસ અને સર્વસમાવેશક ગ્રીન ગ્રોથને વેગ આપવા પર મજબૂત વૈશ્વિક સર્વસંમતિ સ્થાપિત કરી. આ જાહેરનામાએ પેરિસ કરાર પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાઓને મજબૂત કરી, પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાની મહત્વાકાંક્ષાઓનો વિસ્તાર કર્યો, અને ટકાઉ જીવનશૈલી, ક્લાઇમેટ ફાઇનાન્સ (આબોહવા ધિરાણ), જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ અને ચક્રીય અર્થતંત્રના અભિગમો પર ભાર મૂક્યો. તેણે ભારતને વિકસિત અને વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો વચ્ચે સર્વસંમતિ નિર્માતા તરીકે સ્થાપિત કરીને તેની વૈશ્વિક વિશ્વસનીયતામાં વધારો કર્યો છે.

ઇન્ટરનેશનલ બિગ કેટ એલાયન્સ (IBCA), 2023

આ પહેલનો હેતુ બિગ કેટ (મોટા બિલાડી કુળ)ની સાત પ્રજાતિઓ: વાઘ, સિંહ, દીપડો, સ્નો લેપર્ડ,, ચિત્તો, જેગુઆર અને પુમાના સંરક્ષણનો છે. IBCA 23 જાન્યુઆરી 2025ના રોજ ઔપચારિક રીતે કરાર-આધારિત આંતર-સરકારી સંસ્થા બની ગઈ. હાલમાં, એશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકાના 26 સભ્ય દેશો આ ગઠબંધનનો ભાગ છે, જે બિગ કેટ સંરક્ષણ માટે વૈશ્વિક સહકારને મજબૂત કરવા માટે સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે.

 

આ ભારતની વિશ્વની સૌથી મોટી જંગલી વાઘની વસ્તી જાળવી રાખવાના અને એશિયાટીક સિંહો તથા અન્ય ફ્લેગશિપ પ્રજાતિઓની લાંબા ગાળાની પુનઃપ્રાપ્તિના રેકોર્ડ પર આધારિત છે. સાથે મળીને, આ પ્રયાસો ભારતને માત્ર દેશમાં વન્યજીવ સંરક્ષણના પ્રેક્ટિશનર તરીકે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં બિગ કેટ સંરક્ષણ માટે સંયોજક અને એજન્ડા-સેટર તરીકે પણ સ્થાપિત કરે છે.

સમિટમાં ભારતના સ્થાનિક કાર્યક્રમોને અન્ય દેશો માટે સંદર્ભ બિંદુઓ તરીકે પણ દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. વાઘ, હાથી, ઘોરાડ (બસ્ટર્ડ્સ), દરિયાઈ કાચબા અને ડોલ્ફિન માટેની ફ્લેગશિપ પહેલોને સામુદાયિક ભાગીદારી અને લેન્ડસ્કેપ-સ્તરના આયોજન સાથે પ્રજાતિ સંરક્ષણને સાંકળવા માટેના વ્યવહારુ મોડેલ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. ભારતના પ્રમુખપદ દરમિયાન ગાંધીનગર-લિંક્ડ ઠરાવો અને નક્કર પગલાંઓનો સ્વીકાર દર્શાવે છે કે દેશ તેના ક્ષેત્રીય અનુભવને બહુપક્ષીય પ્રતિબદ્ધતાઓમાં રૂપાંતરિત કરી શકે છે, જે જૈવવિવિધતાથી સમૃદ્ધ વિકાસશીલ દેશો અને વ્યાપક વૈશ્વિક સમુદાય વચ્ચે એક વિશ્વસનીય સેતુ તરીકેની તેની છબીને મજબૂત કરે છે.

વિકસિત ભારત તરફનો રસ્તો ટકાઉપણું (સસ્ટેનેબિલિટી)માંથી પસાર થાય છે

છેલ્લા બાર વર્ષોમાં, ભારતે વિકાસ અને પર્યાવરણીય પ્રબંધન (સ્ટીવર્ડશિપ) વચ્ચેના સંબંધને પુનઃવ્યાખ્યાયિત કર્યો છે. ટકાઉપણું નીતિનિર્માણના હાંસિયામાંથી રાષ્ટ્રીય આયોજનના કેન્દ્રમાં આવી ગયું છે, જે જંગલો, જળ સંસાધનો, જૈવવિવિધતા, કચરાના વ્યવસ્થાપન અને આબોહવાલક્ષી કાર્યવાહીમાં નિર્ણયોને આકાર આપે છે. મોટા પાયે સંરક્ષણ, મજબૂત સંસ્થાઓ, તકનીકી નવીનતા અને વૈશ્વિક નેતૃત્વ દ્વારા, ભારતે લાંબા ગાળાની પર્યાવરણીય સુરક્ષા અને ટકાઉ વૃદ્ધિ માટે એક મજબૂત પાયો બનાવ્યો છે.

ભારતનું ગ્રીન ટ્રાન્સફોર્મેશન (હરિત પરિવર્તન) આખરે વિશ્વાસ, નિર્માણ અને જન કલ્યાણની વાર્તા છે. તે સતત કાર્યવાહી અને સામૂહિક ભાગીદારી દ્વારા સમર્થન મળવા પર પુનઃપ્રાપ્ત થવાની પ્રકૃતિની ક્ષમતામાં 'વિશ્વાસ' પ્રતિબિંબિત કરે છે. તે ભવિષ્ય માટે મજબૂત પારિસ્થિતિક અસ્કયામતો, આધુનિક પર્યાવરણીય સંસ્થાઓ અને સ્થિતિસ્થાપક પ્રણાલીઓની રચના દ્વારા 'નિર્માણ' ને મૂર્ત સ્વરૂપ આપે છે. સૌથી અગત્યનું, તે લાખો નાગરિકો માટે સ્વચ્છ પર્યાવરણ, સુરક્ષિત આજીવિકા, વધુ આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા અને જીવનની બહેતર ગુણવત્તા પ્રદાન કરીને 'જન કલ્યાણ' ને આગળ વધારે છે.

જેમ જેમ ભારત વિકસિત ભારત તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, તેમ-તેમ આ સિદ્ધાંતો તેની પર્યાવરણીય યાત્રાને માર્ગદર્શન આપતા રહેશે. સાથે મળીને, તેઓ ભારત અને વિશ્વ માટે હરિયાળા, વધુ સ્થિતિસ્થાપક અને વધુ ટકાઉ ભવિષ્યને આકાર આપી રહ્યા છે.

સંદર્ભ

પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય

183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150776®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210100®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1541781®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1849868®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1907683®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1913469®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2146358®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2088406®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2117223®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210100®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1663535®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1871022®=3&lang=1
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1886051®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2154818®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2086834®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2086834®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2082536®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1602644®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2155692®=3&lang=2
183. https://zsicollections.in/terms
183. https://www.wti.org.in/projects/hostile-activity-watch-kernel/

 

જળ શક્તિ મંત્રાલય

183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2109078®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248377®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244007®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2220210®=3&lang=1
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2150716®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248377®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2088406®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2210100®=3&lang=2
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244104®=3&lang=1
183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244007®=3&lang=2

183. https://www.jalshakti-dowr.gov.in/offerings/schemes-and-services/details/namami-gange-AO5ATNtQWa

 

પૃથ્વી વિજ્ઞાન મંત્રાલય

183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198800®=3&lang=1

 

કેબિનેટ

183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2245209®=3&lang=1
183. https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=155917®=3&lang=2

 

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો

183. https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2249751®=1&lang=1
183. https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=152174&ModuleId=3®=3&lang=2

 

ભારતની સંસદ

183. https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU37_FI9xnj.pdf?source=pqals
183. https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AS234_hhznl0.pdf?source=pqals
183. https://sansad.in/getFile/annex/270/AU3108_Dl9aLL.pdf?source=pqars
183. https://sansad.in/getFile/annex/259/AU840.pdf?source=pqars
183. https://sansad.in/getFile/annex/265/AU1972_OeRkzs.pdf?source=pqars
183. https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU4182_QcOAE8.pdf?source=pqals

 

વિદેશ મંત્રાલય

183. https://www.mea.gov.in/Images/CPV/G20-New-Delhi-Leaders-Declaration.pdf

 

પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય

183. https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2010407®=3&lang=2

 

અન્ય

183. https://www.facebook.com/cleanganganmcg/videos/anyone-can-clean-what-you-see-on-the-surface-the-real-challenge-is-stopping-the-/1674937836830389/
183. https://ddnews.gov.in/en/indias-river-dolphin-population-stands-at-6327-survey-finds/
183. https://www.riverdolphins.org/
183. https://ibca.world/about_ibca
183. https://www.unep.org/news-and-stories/press-release/cms-cop13-concludes-india-major-new-actions-migratory-species

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

***

 

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(रिलीज़ आईडी: 2269691) आगंतुक पटल : 22