પૂસા, નવી દિલ્હી ખાતે આયોજિત રાષ્ટ્રીય કૃષિ પરિષદ - ખરીફ ઝુંબેશ 2026 ના બીજા દિવસે, કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તેમજ ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે ભારતીય કૃષિના સર્વાંગી વિકાસ અંગે રાજ્યોના કૃષિ મંત્રીઓ, વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, વૈજ્ઞાનિકો અને પ્રગતિશીલ ખેડૂતો સાથે વ્યાપક ચર્ચા કરી હતી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કૃષિ વિકાસને વેગ આપવા માટે હવે નીતિ, નવીનતા અને પ્રતિબદ્ધતા દ્વારા સંચાલિત સમયબદ્ધ, પરિણામ-લક્ષી અને ખેડૂત-કેન્દ્રીય પગલાંની જરૂર છે. રાજ્યોના કૃષિ મંત્રીઓની મજબૂત ભાગીદારીએ આ પરિષદને કૃષિ ઉન્નતિ માટે એક શક્તિશાળી 'ટીમ ઇન્ડિયા' પ્લેટફોર્મમાં ફેરવી દીધી હતી.

ભારત સરકારના કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગ દ્વારા આયોજિત આ પરિષદના બીજા દિવસે દેશભરના કૃષિ મંત્રીઓ, વરિષ્ઠ કૃષિ અધિકારીઓ, વૈજ્ઞાનિકો અને પ્રગતિશીલ ખેડૂતોએ મોટી સંખ્યામાં હાજરી આપી હતી. કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી આ પરિષદમાં કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ રાજ્ય મંત્રી શ્રી રામનાથ ઠાકુર અને શ્રી ભાગીરથ ચૌધરી ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. હાજર રહેલા મહાનુભાવોમાં ઓડિશાના નાયબ મુખ્યમંત્રી અને કૃષિ મંત્રી શ્રી કનક વર્ધન સિંહ દેઓ; ઉત્તર પ્રદેશના કૃષિ મંત્રી શ્રી સૂર્ય પ્રતાપ શાહી; બિહારના કૃષિ મંત્રી શ્રી વિજય કુમાર સિંહા; રાજસ્થાનના કૃષિ મંત્રી શ્રી કિરોડી લાલ મીના; મહારાષ્ટ્રના મંત્રી શ્રી જયપ્રકાશ જયકુમાર રાવલ; મધ્ય પ્રદેશના કૃષિ મંત્રી શ્રી એદલ સિંહ કંસાના; છત્તીસગઢના કૃષિ મંત્રી શ્રી રામવિચાર નેતામ; ગુજરાતના કૃષિ મંત્રી શ્રી જીતુભાઈ સવજીભાઈ વાઘાણી; તમિલનાડુના કૃષિ મંત્રી શ્રી આર. વિનોદ; હરિયાણાના કૃષિ મંત્રી શ્રી શ્યામ સિંહ રાણા; અરુણાચલ પ્રદેશના કૃષિ મંત્રી શ્રી ગેબ્રિયલ ડી. વાંગસુ; મેઘાલયના કૃષિ મંત્રી શ્રી અમ્પારીન લિંગદોહ; મિઝોરમના કૃષિ મંત્રી શ્રી પી. સી. વનલાલરુઆતા; ત્રિપુરાના કૃષિ મંત્રી શ્રી રતન લાલ નાથ; સિક્કિમના કૃષિ મંત્રી શ્રી પુરન કુમાર ગુરુંગ; પશ્ચિમ બંગાળના મંત્રી શ્રી અશોક કીર્તનીયા; અને આસામના પંચાયતી રાજ અને ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી અતુલ બોરા સામેલ હતા. કેન્દ્રીય કૃષિ સચિવ શ્રી અતિશ ચંદ્રા, ICAR ના મહાનિર્દેશક ડૉ. એમ. એલ. જાટ અને વિવિધ રાજ્યોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ પણ આ વ્યાપક પરામર્શમાં ભાગ લીધો હતો.

લોકોને સંબોધતા શ્રી ચૌહાણે આ પરિષદને 'એગ્રીકલ્ચર ટીમ ઓફ ઇન્ડિયા' (ભારતની કૃષિ ટીમ) ની એક ઐતિહાસિક બેઠક ગણાવી હતી. તેમણે કહ્યું કે કોન્ફરન્સ હોલ 'મિની ઇન્ડિયા' (લઘુ ભારત) ની ભાવનાને પ્રતિબિંબિત કરતો હતો, જે રાષ્ટ્રીય હિત, ખેડૂત કલ્યાણ અને કૃષિ વિકાસ માટે સામૂહિક રીતે કામ કરવાના સમાન સંકલ્પ સાથે સંકળાયેલો છે. નેતૃત્વના મહત્વ પર ભાર મૂકતા તેમણે રીમાર્ક કર્યું કે જ્યારે મંત્રીઓ વ્યક્તિગત રીતે પહેલનું નેતૃત્વ કરે છે, ત્યારે વધુ ઝડપ, ગંભીરતા અને પ્રત્યક્ષ પરિણામો દેખાવા લાગે છે.

શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ભારતે અન્ન ઉત્પાદનમાં અભૂતપૂર્વ સફળતા મેળવી છે. ત્રીજા આગોતરા અંદાજ મુજબ, દેશનું કુલ અન્ન ઉત્પાદન આશરે 376.563 મિલિયન ટન સુધી પહોંચી ગયું છે, જે અત્યાર સુધીનું સૌથી વધુ છે. તેમણે આ સિદ્ધિનો શ્રેય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ, ખેડૂતોની સખત મહેનત, વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો અને રાજ્યોના સક્રિય સહકારને આપ્યો હતો. તેમણે ગર્વ સાથે વધુમાં નોંધ્યું કે ભારત ચોખાના ઉત્પાદનમાં વૈશ્વિક લીડર (વિશ્વ અગ્રેસર) તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જ્યારે ઘઉં, મકાઈ, કઠોળ અને તેલીબિયાંના ઉત્પાદનમાં પણ નોંધપાત્ર પ્રગતિ હાંસલ કરવામાં આવી છે.

શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે આ સિદ્ધિઓ મહત્વપૂર્ણ હોવા છતાં, દેશ આ ગતિને ધીમી કરવાનું પરવડી શકે તેમ નથી. ભારતે ખાદ્ય સુરક્ષાને વધુ મજબૂત કરવી પડશે, ખેડૂતોની આવક વધારવી પડશે, ખેતીને વધુ નફાકારક બનાવવી પડશે અને પોષણ સુરક્ષાને પણ સમાન મહત્વ આપવું પડશે. તેમણે કહ્યું કે કૃષિ માત્ર ઉત્પાદન પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રની જીવાદોરી છે, તેથી કૃષિ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા દરેક વ્યક્તિએ મિશન મોડમાં કામ કરવું પડશે.

પરિષદ દરમિયાન, કેન્દ્રીય મંત્રીએ રાજ્યોને કઠોળ મિશન (પલ્સિસ મિશન), તેલીબિયાં મિશન (ઓઇલસીડ્સ મિશન), કપાસ મિશન (કોટન મિશન) અને અન્ય મુખ્ય કૃષિ ઝુંબેશોના અમલીકરણની વ્યક્તિગત રીતે સમીક્ષા કરવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે વૈજ્ઞાનિકોને ખેડૂતોની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ ઝડપી, વ્યવહારુ અને માંગ-આધારિત સંશોધનો કરવા માટે પણ આહ્વાન કર્યું હતું. ટૂંકા ગાળાની અને વધુ અનુકૂળ પાકની જાતો વિકસાવવા પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો, ખાસ કરીને તુવેર, સોયાબીન અને તેલીબિયાંના પાકો માટે.

બીજની ઉપલબ્ધતાના મુદ્દે શ્રી ચૌહાણે કડક અને ગંભીર વલણ અપનાવ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે ગુણવત્તાયુક્ત બીજ એ કૃષિ ઉત્પાદકતા માટેની પ્રથમ અને સૌથી આવશ્યક જરૂરિયાત છે. દેશમાં પર્યાપ્ત બીજની ઉપલબ્ધતા હોવા છતાં, ખેડૂતોને ઘણીવાર યોગ્ય સમયે બીજ મળતા નથી, જેને તેમણે ચિંતાનો વિષય ગણાવ્યો હતો. તેમણે તમામ રાજ્યોને સમયસર બ્રીડર સીડ અને અન્ય આવશ્યક બીજ ઉપાડવા, વિતરણ પ્રણાલીને મજબૂત કરવા અને ખરીફ સીઝન દરમિયાન ખેડૂતોને સમયસર બીજની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો. તેમણે એ વાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો કે નબળી ગુણવત્તાવાળા બીજ કોઈપણ સંજોગોમાં બજારમાં પ્રવેશવા ન જોઈએ અને ઉલ્લંઘન કરનારાઓ સામે કડક દેખરેખ અને અસરકારક કાર્યવાહી કરવા હાકલ કરી હતી. તેમણે માહિતી આપી હતી કે કટોકટીની પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરની બીજ અનામત (સીડ રિઝર્વ) પદ્ધતિ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે જેથી જ્યારે પણ જરૂર પડે ત્યારે અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં તાત્કાલિક બીજનો પુરવઠો પૂરો પાડી શકાય. તેમણે રાજ્યોને ઓછો વરસાદ અથવા અન્ય પડકારજનક પરિસ્થિતિઓ માટે જિલ્લા સ્તરે તૈયાર રહેવા પણ વિનંતી કરી હતી.

શ્રી ચૌહાણે ખાતર, સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ (જમીન આરોગ્ય પત્રિકા) અને ફાર્મર આઇડી (ખેડૂત ઓળખપત્ર) પર વિશેષ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે સોઇલ હેલ્થ કાર્ડ માત્ર કાગળ પર દસ્તાવેજ બનીને ન રહેવા જોઈએ, પરંતુ ખેડૂતોને પોષક તત્ત્વોની ઉણપ અને ખાતરના યોગ્ય ઉપયોગને સમજવામાં મદદ કરવા માટે જમીન સ્તરે સક્રિયપણે ઉપયોગમાં લેવાવા જોઈએ. તેમણે રાજ્યોને 'ખેત બચાવો અભિયાન' દ્વારા સંતુલિત ખાતરના ઉપયોગને પ્રોત્સાહિત કરવા વિનંતી કરી હતી. 'ખેત બચાવો અભિયાન' પર પ્રકાશ પાડતા શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે તે માત્ર વિભાગીય કાર્યક્રમ પૂરતું મર્યાદિત ન રહેવું જોઈએ પરંતુ એક જનભાગીદારીનું આંદોલન બનવું જોઈએ. તેમણે માહિતી આપી હતી કે ખેત બચાવો અભિયાન હેઠળ 1 જૂનથી 30 જૂન દરમિયાન જનપ્રતિનિધિઓ, વૈજ્ઞાનિકો, અધિકારીઓ અને ખેડૂતો સંયુક્ત રીતે ક્ષેત્ર સ્તરે જાગૃતિની પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરશે. ગામડાં સ્તરના આઉટરીચ કાર્યક્રમો દ્વારા ખેડૂતોને જમીનનું સ્વાસ્થ્ય, સંતુલિત ખાતરનો ઉપયોગ, ગુણવત્તાયુક્ત બીજ, યોગ્ય જંતુનાશકો, KCC ના લાભો, સરકારી યોજનાઓ અને આધુનિક કૃષિ તકનીકો વિશે માહિતગાર કરવામાં આવશે.

ફાર્મર આઇડી (ખેડૂત ઓળખપત્ર) ને પારદર્શક, લક્ષિત અને કાર્યક્ષમ ભવિષ્યની ખેડૂત સેવા પ્રણાલીનો પાયો ગણાવતા શ્રી ચૌહાણે ખાતર વિતરણમાં પારદર્શિતા લાવવા, કાળાબજારી રોકવા અને વાસ્તવિક ખેડૂતોને યોગ્ય પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે વૈશ્વિક સ્તરે વધતી કિંમતો છતાં, ભારત સરકાર ખેડૂતોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે, સાથે સાથે એ પણ સુનિશ્ચિત કરે છે કે ખાતરોનો ઉપયોગ સખત રીતે કૃષિ હેતુઓ માટે જ થાય અને તેનો દુરુપયોગ ન થાય.

કૃષિ ધિરાણ અને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) અંગે કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે નફાકારક ખેતી માટે મૂડીની સમયસર પહોંચ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તેમણે સ્વીકાર્યું કે કેટલાક રાજ્યોએ કૃષિ ધિરાણ પ્રવાહમાં સારું પ્રદર્શન કર્યું છે, પરંતુ પૂર્વીય અને ઉત્તર-પૂર્વીય ભારતના ઘણા ભાગો હજુ પણ પાછળ છે. તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે રાજ્યોના સંકલન સાથે કૃષિ ધિરાણની પહોંચ વિસ્તારવા માટે ટૂંક સમયમાં બેંકો સાથે ચર્ચા કરવામાં આવશે. તેમણે રાજ્યોને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડના બાકી રહેલા કેસોની સમીક્ષા કરવા અને ખેડૂતોની વાસ્તવિક જરૂરિયાતોના આધારે લોન પ્રણાલીને મજબૂત કરવા પણ વિનંતી કરી હતી.

કૃષિ યાંત્રીકીકરણ (મેકેનાઇઝેશન) વિશે બોલતા શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે માત્ર મશીનોનું વિતરણ કરવું પૂરતું નથી. યોગ્ય મશીન યોગ્ય ખેડૂત સુધી પહોંચે અને તેનો અસરકારક ઉપયોગ થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું એટલું જ મહત્વનું છે. તેમણે કસ્ટમ હાયરિંગ સેન્ટર્સની અસરકારકતાની સમીક્ષા કરવા હાકલ કરી હતી અને રાજ્યોને સ્થાનિક જરૂરિયાતો મુજબ મશીનની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે સુશાસનની પ્રથા તરીકે પારદર્શક પસંદગી પ્રણાલી, ઓનલાઇન અરજીઓ અને જાહેર વિતરણ પદ્ધતિઓની પણ હિમાયત કરી હતી.

બાગાયત (હોર્ટિકલ્ચર) અંગે કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ભારતમાં ફળ અને શાકભાજીના ઉત્પાદનમાં પ્રચંડ સંભાવનાઓ રહેલી છે. હવે ઉદ્દેશ્ય માત્ર ઉત્પાદન વધારવાનો જ નહીં પરંતુ નિકાસ-ગુણવત્તાવાળા પાકોનું ઉત્પાદન કરવાનો હોવો જોઈએ. તેમણે નોંધ્યું હતું કે પ્રક્રિયાગત જટિલતાઓને કારણે ઘણી યોજનાઓના લાભો ઘણીવાર ખેડૂતો સુધી સમયસર પહોંચી શકતા નથી, અને તેથી તેના સરળીકરણ તરફ નક્કર પગલાં ભરવા આવશ્યક છે.

શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે નકલી બીજ, હલકી ગુણવત્તાવાળા જંતુનાશકો અને ખામીયુક્ત કૃષિ સામગ્રી (ઇનપુટ્સ) વેચનારાઓ સામે કડક સંદેશ આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે ખેડૂતોને નકલી અને નબળી ગુણવત્તાવાળી પ્રોડક્ટ્સ વેચનારાઓ માત્ર આર્થિક ગુનો નથી કરી રહ્યા પરંતુ રાષ્ટ્રીય નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છે. તેમણે રાજ્યોને તપાસ તેજ કરવા, સેમ્પલિંગ વધારવા, માન્યતા પ્રાપ્ત પ્રયોગશાળાઓ (લેબોરેટરીઝ) સ્થાપવા અને અંતિમ દોષિત ઠરે ત્યાં સુધી ગુનેગારો સામે કડક કાર્યવાહી સુનિશ્ચિત કરવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે એવો સંકેત પણ આપ્યો હતો કે જંતુનાશકોના નિયમન માટે વધુ મજબૂત અને અસરકારક કાનૂની માળખું રજૂ કરવાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે.

પાક વીમા યોજના વિશે બોલતા, શ્રી ચૌહાણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ખેડૂતોને સમયસર રાહત મળવી એ સૌથી વધુ મહત્વનું છે. તેમણે બેંકો, વીમા કંપનીઓ અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે જવાબદારી નક્કી કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે પ્રીમિયમ એકત્રિત કર્યા પછી, સંબંધિત એજન્સીઓને સમયસર ટ્રાન્સફર, પાકના નુકસાનનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન અને પાત્ર ખેડૂતોને ત્વરિત ચૂકવણી સુનિશ્ચિત થવી જ જોઈએ. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે વળતરમાં બિનજરૂરી વિલંબના કિસ્સામાં જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવશે.

કઠોળ અને તેલીબિયાંની ખરીદી અંગે કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે જ્યાં સુધી ખેડૂતોને ફાયદાકારક ભાવો નહીં મળે ત્યાં સુધી તેઓ આ પાકોની ખેતી કરવા પ્રોત્સાહિત થશે નહીં. તેમણે PM-AASHA જેવી યોજનાઓના બહેતર અમલીકરણ, સમયસર ખરીદી અને રાજ્યોની સક્રિય ભાગીદારી પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમના મતે, કઠોળ અને તેલીબિયાંમાં આત્મનિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરવા માટે પ્રાઇસ સપોર્ટ (ભાવ ટેકો) અને ખરીદી પ્રણાલી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

શ્રી ચૌહાણે FPOs, કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs) અને કૃષિ યુનિવર્સિટીઓની ભૂમિકા વિશે પણ વિગતવાર વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો સંશોધન, નવીનતા અને ટેક્નોલોજીને સીધા ગ્રાસરૂટ સ્તર સુધી લઈ જવા માટે એક શક્તિશાળી માધ્યમ બની શકે છે. આ માટે રાજ્યો, કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ, વૈજ્ઞાનિકો, પ્રગતિશીલ ખેડૂતો અને કૃષિના વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે મજબૂત સંકલનની જરૂર છે. તેમણે FPOs ને ખેડૂતોની બજાર શક્તિને મજબૂત કરવા માટેની એક મહત્વપૂર્ણ પદ્ધતિ તરીકે પણ ગણાવી હતી.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે દરેક રાજ્યે હવે કૃષિ-આબોહવા પરિસ્થિતિઓ (એગ્રો-ક્લાઇમેટિક કન્ડિશન્સ), ઉપલબ્ધ સંસાધનો અને સ્થાનિક સંભાવનાઓના આધારે પોતાનો કૃષિ રોડમેપ તૈયાર કરવો જોઈએ. તેમણે ખાતરી આપી હતી કે કેન્દ્ર સરકાર, વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ અને મંત્રાલયની આખી ટીમ આ દિશામાં રાજ્યો સાથે કામ કરવા માટે સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર છે. તેમણે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે કેન્દ્ર સરકાર ખેડૂતોના હિતમાં તમામ જરૂરી સહયોગ પૂરો પાડશે.

પોતાના સંબોધનના સમાપનમાં શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે નિયમો અને પ્રક્રિયાઓ ખેડૂતોની સુવિધા માટે અસ્તિત્વ ધરાવે છે, ખેડૂતો નિયમો માટે અસ્તિત્વ ધરાવતા નથી. તેથી જ્યાં પણ બિનજરૂરી જટિલતાઓ હોય તેને દૂર કરવી જ જોઈએ. તેમણે રાજ્યોને ખુલ્લા મને સૂચનો શેર કરવા વિનંતી કરી અને પુનરોચ્ચાર કર્યો કે શાસન (ગવર્નન્સ) ની અસર માત્ર ફાઇલોમાં જ નહીં, પરંતુ લોકોના જીવનમાં દેખાવી જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ સતત સુધારાઓ પર ભાર મૂક્યો છે, અને વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે પ્રધાનમંત્રીના માર્ગદર્શન હેઠળ, રાજ્યોના સહકારથી, વૈજ્ઞાનિકોના પ્રયાસો અને ખેડૂતોની સખત મહેનતથી ભારત કૃષિ ક્ષેત્રે નવી ઊંચાઈઓ પ્રાપ્ત કરશે.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ભારત માત્ર પોતાની જરૂરિયાતો જ પૂરી નહીં કરે, પરંતુ અનાજ, ફળો, શાકભાજી, કઠોળ, તેલીબિયાં અને અન્ય કૃષિ ઉત્પાદનોમાં એક મજબૂત વૈશ્વિક ઉદાહરણ તરીકે ઉભરી આવશે.

SM/DK/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2266680) મુલાકાતી સંખ્યા : 15