ભારતની કોલ્ડ વોટર ફિશરીઝ (ઠંડા પાણીનો મત્સ્યઉદ્યોગ) ક્ષેત્ર આજીવિકાનું સર્જન કરીને, પોષણમાં સુધારો કરીને, ઇકો-ટૂરિઝમને પ્રોત્સાહન આપીને અને પર્વતીય વિસ્તારોના ટકાઉ વિકાસને ટેકો આપીને બ્લુ ઇકોનોમીના એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક તરીકે ઉભરી રહ્યો છે. હિમાલયના ઝરણાઓમાં પરંપરાગત માછીમારી સુધી મર્યાદિત રહેલું આ ક્ષેત્ર હવે વૈજ્ઞાનિક ખેતી અને અદ્યતન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા સમર્થિત આધુનિક એક્વાકલ્ચર (જલકૃષિ) ઇકોસિસ્ટમમાં વિકસિત થયું છે.

ઠંડા પાણીના મત્સ્યઉદ્યોગની પ્રવૃત્તિ ઉચ્ચ અક્ષાંશ ધરાવતી બરફથી પોષિત નદીઓ, ઝરણાંઓ, તળાવો અને જળાશયોમાં કરવામાં આવે છે જ્યાં તાપમાન 5°C થી 25°C ની વચ્ચે હોય છે, ઓગળેલો ઓક્સિજન 6 mg/L થી વધુ અને pH સ્તર 6.5 થી 8.0 ની વચ્ચે હોય છે. રેઈનબો ટ્રાઉટ, ગોલ્ડન મહસીર અને સ્નો ટ્રાઉટ જેવી પ્રજાતિઓનો ઉછેર હેચરીઝ, રેસવેઝ, આરએએસ (RAS), બાયોફ્લોક સિસ્ટમ્સ અને કોલ્ડ ચેઈન સુવિધાઓ સહિતના વિશિષ્ટ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવે છે. ટ્રાઉટની ખેતી સામાન્ય રીતે 1,500 મીટરથી વધુની ઊંચાઈ પર કરવામાં આવે છે, જ્યારે મહસીરનો ઉછેર પ્રમાણમાં ઓછી ઊંચાઈવાળા વિસ્તારો માટે અનુકૂળ છે.

ઠંડા પાણીનો મત્સ્યઉદ્યોગ જમ્મુ અને કાશ્મીર, લદ્દાખ, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, અરુણાચલ પ્રદેશ, સિક્કિમ, મેઘાલય અને નાગાલેન્ડ તેમજ પશ્ચિમ બંગાળ, કેરળ, કર્ણાટક અને તમિલનાડુના પહાડી જિલ્લાઓમાં વિકાસ પામી રહ્યો છે. આ તમામ ઇકોસિસ્ટમ્સ મળીને 5.33 લાખ ચોરસ કિલોમીટરથી વધુ પર્વતીય વિસ્તારને આવરી લે છે. ભારતે 278 થી વધુ ઠંડા પાણીની માછલીઓની પ્રજાતિઓ ઓળખી કાઢી છે, જે આ ક્ષેત્રને જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણ અને પર્વતીય વિસ્તારોના ટકાઉ વિકાસ માટે મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે.

વર્તમાન સ્થિતિ અને ઉત્પાદન

વર્ષ 2024-25 દરમિયાન ભારતનું કુલ માછલી ઉત્પાદન આશરે 197.75 lakh (લાખ) ટન પર પહોંચ્યું હતું, જેમાં અંતર્દેશીય (ઇનલેન્ડ) માછલી ઉત્પાદનમાં ઠંડા પાણીના મત્સ્યઉદ્યોગનો હિસ્સો લગભગ 3 ટકા છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઠંડા પાણીની માછલીઓનું ઉત્પાદન હાલમાં આશરે 7,000 મેટ્રિક ટન છે, જ્યારે માત્ર ટ્રાઉટનું ઉત્પાદન છેલ્લા એક દાયકામાં લગભગ 1.8 ગણું વધીને વર્ષ 2024-25 માં લગભગ 6,000 મેટ્રિક ટન થયું છે.

જમ્મુ અને કાશ્મીર વર્ષ 2024-25 માં આશરે 3,010 મેટ્રિક ટન ઉત્પાદન સાથે ભારતનું અગ્રણી ટ્રાઉટ ઉત્પાદક ક્ષેત્ર બનીને ઉભરી આવ્યું છે, જેને કોકરનાગ હેચરી અને 2,000 થી વધુ ખાનગી ટ્રાઉટ યુનિટ્સ દ્વારા ટેકો મળ્યો છે. હિમાચલ પ્રદેશે વર્ષ 2025-26 માં 909 ટ્રાઉટ ખેડૂતો અને 1,739 ટ્રાઉટ ફાર્મિંગ યુનિટ્સ સાથે આશરે 1,673 મેટ્રિક ટન ટ્રાઉટનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. ઉત્તરાખંડે વર્ષ 2024-25 દરમિયાન પિથોરાગઢ, બાગેશ્વર અને ચમોલી જેવા જિલ્લાઓમાં આશરે 2,500 રેસવેઝના ટેકાથી લગભગ 710 મેટ્રિક ટન ટ્રાઉટ ઉત્પાદન અને 10,486 મેટ્રિક ટન કુલ માછલી ઉત્પાદન નોંધાવ્યું હતું. લદ્દાખે તેની વિષમ આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ હોવા છતાં 120 રેસવેઝ અને ચાર હેચરીઝ સાથે 50 મેટ્રિક ટન ઉત્પાદનનો આંકડો પાર કર્યો છે.

અરુણાચલ પ્રદેશ, સિક્કિમ, મેઘાલય અને નાગાલેન્ડ સહિતના ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો હેચરીઝ અને ટ્રાઉટ ફાર્મિંગનો સતત વિસ્તાર કરી રહ્યા છે, જ્યારે કેરળ, કર્ણાટક અને તમિલનાડુ વાયનાડ, નીલગિરી અને ઉત્તરા કન્નડ જેવા પહાડી વિસ્તારોમાં પાયલોટ ધોરણે આરએએસ (RAS) અને બાયોફ્લોક સિસ્ટમ્સ અપનાવી રહ્યા છે.

આ ક્ષેત્રે આજીવિકાની નોંધપાત્ર તકો ઊભી કરી છે. ઠંડા પાણીના મત્સ્યઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલા રાજ્યોમાં 23.51 લાખ પરિવારોને આજીવિકા સહાય મળી છે, જ્યારે 33.78 લાખ માછીમારોને વીમા યોજનાઓ હેઠળ આવરી લેવામાં આવ્યા છે. એકલા જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં 31,000 થી વધુ નોંધાયેલા માછીમારો અને મત્સ્ય ખેડૂતો છે.

મુખ્ય રોકાણો અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ

ભારત સરકારે ફ્લેગશિપ યોજનાઓ અને લક્ષિત હસ્તક્ષેપો દ્વારા ઠંડા પાણીના મત્સ્યઉદ્યોગના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં મોટું રોકાણ કર્યું છે.

વર્ષ 2020-26 દરમિયાન પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY) હેઠળ રાષ્ટ્રીય સ્તરે ₹21,963.48 કરોડના પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં ખાસ કરીને ઠંડા પાણીના રાજ્યો માટે મંજૂર કરાયેલા ₹5,638.76 કરોડથી વધુની રકમ સામેલ છે. આ રોકાણોમાં 5,663 રેસવેઝ, 54 ટ્રાઉટ હેચરીઝ, 13 મોટા RAS યુનિટ્સ, 16 મધ્યમ RAS યુનિટ્સ, 36 નાના RAS યુનિટ્સ, હિમાલય અને ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશોમાં આશરે 4,600 તળાવો, 293 કોલ્ડ સ્ટોરેજ અને 8,366 પરિવહન વાહનોનો સમાવેશ થાય છે.

રાજ્ય-વિશિષ્ટ રોકાણોમાં ઉત્તરાખંડ માટે ₹317.25 કરોડ, હિમાચલ પ્રદેશ માટે ₹155.48 કરોડ, જમ્મુ અને કાશ્મીર માટે ₹149.73 કરોડ અને લદ્દાખ માટે ₹33.49 કરોડનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ રેસવેઝ, ટ્રાઉટ હેચરીઝ, બાયોફ્લોક સિસ્ટમ્સ, ફિશ ફીડ મિલ્સ (મત્સ્ય આહાર મિલો), ફિશ કિયોસ્ક, ઓર્નામેન્ટલ ફિશરીઝ યુનિટ્સ (સુશોભિત મત્સ્યઉદ્યોગ એકમો), રેફ્રિજરેટેડ ટ્રાન્સપોર્ટ (શીતગાર પરિવહન) અને જળાશય સંગ્રહ કાર્યક્રમોને ટેકો આપે છે.

ફિશરીઝ એન્ડ એક્વાકલ્ચર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ ફંડ (FIDF) દ્વારા વર્ષ 2018-26 દરમિયાન હેચરીઝ, તાલીમ કેન્દ્રો અને મત્સ્યઉદ્યોગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ₹7,761.78 કરોડના પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા. બ્લુ રિવોલ્યુશન સ્કીમ (નીલ ક્રાંતિ યોજના - 2015-20) એ રેસવેઝ, હેચરીઝ અને જળાશય સંગ્રહ માટે સહાય દ્વારા વૈજ્ઞાનિક ટ્રાઉટ ફાર્મિંગનો પાયો નાખ્યો હતો.

₹6,000 કરોડના પરિવ્યય સાથેની PM-MKSSY હેઠળ એક્વાકલ્ચર વીમો, મત્સ્યઉદ્યોગ સ્ટાર્ટઅપ્સ/સૂક્ષ્મ સાહસોને પર્ફોર્મન્સ ગ્રાન્ટ્સ અને વેલ્યુ ચેઈન કાર્યક્ષમતા માટે સહાય પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે — જેનો સીધો લાભ ઠંડા પાણીના મત્સ્ય ખેડૂતોને મળી રહ્યો છે.

અનંતનાગ (જમ્મુ અને કાશ્મીર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ), ઉધમ સિંહ નગર (ઉત્તરાખંડ), ઝીરો (અરુણાચલ પ્રદેશ) અને મોકોકચુંગ (નાગાલેન્ડ) ખાતે સ્થાપિત ઇન્ટિગ્રેટેડ એક્વા પાર્ક્સ (એકીકૃત જલ પાર્ક) હેચરીઝ, પ્રોસેસિંગ સુવિધાઓ, કોલ્ડ ચેઈન સિસ્ટમ્સ, વેલ્યુ એડિશન (મૂલ્યવર્ધન) ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને માર્કેટિંગ સપોર્ટથી સજ્જ આધુનિક મત્સ્યઉદ્યોગ હબ તરીકે ઉભરી રહ્યા છે.

અનંતનાગ (જમ્મુ અને કાશ્મીર), પિથોરાગઢ (ઉત્તરાખંડ), કુલ્લુ (હિમાચલ પ્રદેશ) અને કારગિલ (લદ્દાખ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ) ખાતે ચાર કોલ્ડ વોટર ફિશરીઝ ક્લસ્ટર્સ પણ નોટિફાય કરવામાં આવ્યા છે.

પ્રાદેશિક સિદ્ધિઓ

જમ્મુ અને કાશ્મીરે ટ્રાઉટ ઉત્પાદન વર્ષ 2015-16 માં 298 મેટ્રિક ટનથી વધારીને વર્ષ 2025-26 માં 3,010 મેટ્રિક ટન કર્યું છે, જે તેને ભારતનું અગ્રણી ટ્રાઉટ ઉત્પાદક ક્ષેત્ર બનાવે છે. હિમાચલ પ્રદેશે આરએએસ (RAS) ટેકનોલોજી અપનાવવામાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી છે અને ગોલ્ડન મહસીરનું કેપ્ટિવ બ્રીડિંગ (કૃત્રિમ સંવર્ધન) હાંસલ કર્યું છે.

ઉત્તરાખંડે તેનું માછલી ઉત્પાદન બમણું કરીને 10,486 મેટ્રિક ટન કર્યું છે અને આશરે 2,500 રેસવેઝનો વિસ્તાર કર્યો છે, સાથે જ "UttaraFish" બ્રાન્ડ હેઠળ મત્સ્યઉદ્યોગના બ્રાન્ડિંગને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. લદ્દાખે ઉચ્ચ અક્ષાંશ ધરાવતા રણ પ્રદેશની પરિસ્થિતિઓમાં જલકૃષિની વ્યવહારુતા દર્શાવી છે, જેમાં દ્રાસમાં 30,000 અને ચોચુતમાં 80,000 સ્થાનિક ટ્રાઉટ સીડ (બીજ) નું ઉત્પાદન થયું છે.

અરુણાચલ પ્રદેશ, સિક્કિમ, મેઘાલય અને નાગાલેન્ડ એક્વા પાર્ક્સ અને ફિશરીઝ ક્લસ્ટર્સ દ્વારા હેચરીઝ અને ટ્રાઉટ ફાર્મિંગનો વિસ્તાર કરી રહ્યા છે.

બીજી તરફ, પશ્ચિમ બંગાળ, કેરળ, કર્ણાટક અને તમિલનાડુના પહાડી વિસ્તારો જલકૃષિમાં વિવિધતા લાવવા અને પાણીની કાર્યક્ષમતા સુધારવા માટે આરએએસ (RAS) અને બાયોફ્લોક ટેકનોલોજી અપનાવી રહ્યા છે.

નીતિગત પહેલો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ

ઠંડા પાણીના મત્સ્યઉદ્યોગનો વિકાસ બ્લુ રિવોલ્યુશન સ્કીમ, PMMSY, PM-MKSSY, FIDF અને માછીમારોને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) સુવિધાઓના વિસ્તરણ જેવી સતત નીતિગત દરમિયાનગીરીઓ દ્વારા પ્રેરિત રહ્યો છે.

સરકારે કોલ્ડ વોટર ફિશરીઝ ડેવલપમેન્ટ મોડેલ ગાઇડલાઇન્સ, 2026 (ઠંડા પાણીના મત્સ્યઉદ્યોગ વિકાસ માટેના મોડેલ માર્ગદર્શિકા) પણ બહાર પાડી છે, જેમાં સાઇટની પસંદગી, હેચરીના ધોરણો, રોગ વ્યવસ્થાપન, બાયોસિક્યોરિટી (જૈવિક સુરક્ષા), બ્રાન્ડિંગ, પ્રમાણપત્ર, ઇ-ટ્રેડિંગ અને કૌશલ્ય વિકાસ જેવા વિષયો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

ઠંડા પાણીના મત્સ્યઉદ્યોગ પરનો આ ભાર માનનીય પ્રધાનમંત્રીના સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમના વિસ્તરણ, સૌર-ઊર્જા સંચાલિત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને બ્લુ ઈકોનોમી હેઠળ લાભાર્થી-લક્ષી યોજનાઓને ઝડપી બનાવવાના આહ્વાન સાથે સુસંગત છે.

સ્ટાર્ટઅપ્સ ડ્રોન-સક્ષમ લોજિસ્ટિક્સ, સ્માર્ટ ફીડિંગ સિસ્ટમ્સ (બુદ્ધિશાળી આહાર પ્રણાલી), ડિજિટલ ટ્રેસેબિલિટી પ્લેટફોર્મ્સ અને ખેડૂતોને સીધા બજારો સાથે જોડતી મોબાઈલ એપ્લિકેશન્સ જેવી નવીનતાઓ રજૂ કરી રહ્યા છે. સહકારી મંડળીઓ, સ્વસહાય જૂથો (SHGs) અને એનજીઓ (NGOs) ક્લસ્ટર-આધારિત ઉત્પાદન, મહિલાઓની ભાગીદારી અને સામૂહિક માર્કેટિંગને ટેકો આપી રહ્યા છે.

ભારત હેચરી મેનેજમેન્ટ, રોગ નિયંત્રણ, ટકાઉ જલકૃષિ પ્રણાલીઓ અને નિકાસ વ્યૂહરચનાઓમાં જ્ઞાનના આદાનપ્રદાન માટે નોર્વે અને આઇસલેન્ડ સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગને પણ મજબૂત કરી રહ્યું છે.

ભારતમાં ઠંડા પાણીનો મત્સ્યઉદ્યોગ હવે માત્ર અંતરિયાળ ઝરણાઓ સુધી મર્યાદિત નજીવી પ્રવૃત્તિ રહ્યો નથી. તે વૈજ્ઞાનિક નવીનતા, પર્યાવરણીય ટકાઉપણું, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ અને ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકતાને જોડીને ભારતની બ્લુ ઈકોનોમીના એક વ્યૂહાત્મક ઘટક તરીકે વિકસિત થયો છે.

SM/DK/JD