વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય, ભારત સરકારના ડિપાર્ટમેન્ટ ફોર પ્રમોશન ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ ઇન્ટરનલ ટ્રેડ (DPIIT) એ દેશભરમાં રોકાણ માટે તૈયાર, વિશ્વ કક્ષાના ઔદ્યોગિક પાર્ક વિકસાવવાના ઉદ્દેશ્ય સાથેની એક સીમાચિહ્નરૂપ કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના 'ભવ્ય' (BHAVYA) ના અમલીકરણ માટેની વિગતવાર કાર્યકારી માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે.

'મેક ઇન ઇન્ડિયા', 'પીએમ ગતિ શક્તિ' અને ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ઉત્પાદન સ્થળ તરીકે સ્થાપિત કરવાના સરકારના વ્યાપક વિઝનના ઉદ્દેશ્યોને અનુરૂપ એકીકૃત ઔદ્યોગિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસ દ્વારા ભારતના ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે 'ભવ્ય' યોજનાની રચના કરવામાં આવી છે.

આ યોજના હેઠળ વર્ષ 2026-27 થી 2031-32 સુધીના છ વર્ષના સમયગાળામાં આશરે ₹33,660 કરોડના કુલ નાણાકીય પરિવ્યય સાથે 100 ઔદ્યોગિક પાર્ક વિકસાવવાની જોગવાઈ છે. પ્રથમ તબક્કામાં, પડકાર-આધારિત સ્પર્ધાત્મક પસંદગી પ્રક્રિયા (ચેલેન્જ-બેઝ્ડ કમ્પિટિટિવ સિલેક્શન પ્રોસેસ) દ્વારા 50 જેટલા ઔદ્યોગિક પાર્ક હાથ ધરવામાં આવશે.

આ માર્ગદર્શિકા યોજના હેઠળના ઔદ્યોગિક પાર્ક માટે પાત્રતાના માપદંડો, પ્રોજેક્ટ પસંદગીની પદ્ધતિ, ભંડોળનું માળખું, ગવર્નન્સ આર્કિટેક્ચર (શાસન વ્યવસ્થા), દેખરેખ પ્રણાલી અને અમલીકરણની પદ્ધતિઓને આવરી લેતું એક વ્યાપક માળખું નક્કી કરે છે.

આ યોજનાનો મુખ્ય ભાર પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, મલ્ટિમોડલ લોજિસ્ટિક્સ કનેક્ટિવિટી, વિશ્વસનીય યુટિલિટી સિસ્ટમ્સ, શ્રમિક-સહાયક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ડિજિટલ ગવર્નન્સ સિસ્ટમ્સ અને ટકાઉ વિકાસની વિશેષતાઓ સાથે "રોકાણ માટે તૈયાર" ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમ્સના નિર્માણ પર છે.

માર્ગદર્શિકામાં ગ્રીનફિલ્ડ અને પાત્રતા ધરાવતા બ્રાઉનફિલ્ડ બંને પ્રકારના ઔદ્યોગિક પાર્કના વિકાસની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. બિન-પહાડી રાજ્યો માટે લઘુત્તમ જમીનની જરૂરિયાત 100 એકર અને પહાડી રાજ્યો, ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો તથા નાના રાજ્યો માટે 25 એકર નક્કી કરવામાં આવી છે. આ યોજના હેઠળ 1000 એકર સુધીના મોટા પાર્ક પર પણ વિચાર કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

પડકાર-આધારિત પસંદગીના માળખા હેઠળ, દરખાસ્તોનું મૂલ્યાંકન મલ્ટિમોડલ કનેક્ટિવિટી, સાઇટની યોગ્યતા, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની ગુણવત્તા, ઔદ્યોગિક ઇકોસિસ્ટમની મજબૂતી, નીતિગત સુવિધા, ડિજિટલ ગવર્નન્સની સજ્જતા અને લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું જેવા ઉદ્દેશ્ય પરિમાણોના આધારે કરવામાં આવશે.

માર્ગદર્શિકામાં અંડરગ્રાઉન્ડ યુટિલિટી સિસ્ટમ્સ, વોટર એન્ડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ (પાણી અને કચરા વ્યવસ્થાપન) ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કોમન એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ સિસ્ટમ્સ, રિન્યુએબલ એનર્જી (પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા) ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, શ્રમિક આવાસ, ટેસ્ટિંગ લેબોરેટરીઓ, ડિજિટલ સિંગલ-વિન્ડો સિસ્ટમ્સ, કૌશલ્ય વિકાસ સુવિધાઓ અને એકીકૃત સામાન્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવા ઘટકો માટે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની ગુણવત્તા પર મૂલ્યાંકનની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

'ભવ્ય' યોજના હેઠળના પ્રોજેક્ટ્સનું અમલીકરણ કંપનીઝ એક્ટ, 2013 હેઠળ રચવામાં આવેલી સ્પેશિયલ પર્પઝ વ્હીકલ (SPVs) દ્વારા કરવામાં આવશે. આ SPVs પ્રોજેક્ટ આયોજન, વિકાસ, સંચાલન, વ્યવસ્થાપન, રોકાણકાર સુવિધા અને યોજના હેઠળ ઊભી કરાયેલી અસ્કયામતોની લાંબા ગાળાની જાળવણી માટે જવાબદાર રહેશે.

આ યોજના SPV ને ટ્રાન્સફર કરાયેલી જમીનના મૂલ્ય અને નિર્ધારિત પ્રોજેક્ટના લક્ષ્યોની સિદ્ધિ સાથે જોડાયેલા ઇક્વિટી કન્ટ્રિબ્યુશન (ઇક્વિટી ફાળો) ના રૂપમાં નાણાકીય સહાય પૂરી પાડશે. નેશનલ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (NICDC) ને આ યોજનાના અમલીકરણ અને દેખરેખ માટે પ્રોજેક્ટ મેનેજમેન્ટ એજન્સી (PMA) તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવી છે.

આ માર્ગદર્શિકા સ્પષ્ટપણે વ્યાખ્યાયિત ગવર્નન્સ માળખાં, પારદર્શિતાના સુરક્ષાત્મક પગલાં અને જવાબદારીની પદ્ધતિઓ સાથે પ્રોજેક્ટ-વિશિષ્ટ SPVs દ્વારા ઔદ્યોગિક પાર્કના વિકાસમાં ખાનગી વિકાસકર્તાઓની (પ્રાઇવેટ ડેવલપર્સ) ભાગીદારી માટે સંરચિત જોગવાઈઓ પણ પૂરી પાડે છે.

અસરકારક અમલીકરણ અને પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે, માર્ગદર્શિકામાં જીઆઇએસ-આધારિત (GIS-based) મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સ, સમયાંતરે પ્રગતિ અહેવાલો, ઓડિટ પદ્ધતિઓ અને DPIIT ના સચિવના અધ્યક્ષપદ હેઠળની રાષ્ટ્રીય સ્તરની સ્ટીયરિંગ કમિટી દ્વારા દેખરેખનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

યોજનાની માર્ગદર્શિકા લોજિસ્ટિક્સ, કૌશલ્ય વિકાસ, ટકાઉપણું, પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા, યુટિલિટી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે સંબંધિત કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની પહેલો સાથેના કન્વર્જન્સ (સંકલન) ની જોગવાઈ પણ પૂરી પાડે છે.

આ માર્ગદર્શિકા જાહેર થવી એ 'ભવ્ય' યોજનાને કાર્યરત કરવા અને મોટા પાયે ઉત્પાદન રોકાણોને આકર્ષવા, સ્થાનિક સપ્લાય ચેઈનને મજબૂત કરવા, રોજગારી પેદા કરવા અને વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓ (ગ્લોબલ વેલ્યુ ચેઈન્સ) સાથે ભારતના જોડાણને વધારવા માટે સક્ષમ વૈશ્વિક સ્તરના ઔદ્યોગિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના નિર્માણ તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.

SM/IJ/JD