કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તેમજ ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે ભુવનેશ્વરમાં પૂર્વીય પ્રાદેશિક ખરીફ કૃષિ ઝોનલ કોન્ફરન્સ દરમિયાન પત્રકાર પરિષદને સંબોધતા જણાવ્યું હતું કે, કેન્દ્ર અને રાજ્યો દ્વારા સંયુક્ત રીતે વિકસાવવામાં આવેલા વિષય-વિશિષ્ટ, પ્રદેશ-વિશિષ્ટ અને રાજ્ય-વિશિષ્ટ રોડમેપ દ્વારા પૂર્વીય ભારતના કૃષિ ક્ષેત્ર નવી ઊંચાઈઓ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. તેમણે કહ્યું કે ઓડિશા, બિહાર, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ અને પશ્ચિમ બંગાળનો સમાવેશ કરતી આ ઝોનલ કોન્ફરન્સ ખાદ્ય સુરક્ષા, પોષણ, ખેડૂતોની આવક, પાક વૈવિધ્યીકરણ, સંકલિત ખેતી, સંતુલિત ખાતરનો ઉપયોગ, ફાર્મર આઈડી, કઠોળ અને તેલીબિયાં, કુદરતી ખેતી, બાગાયત અને કૃષિ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર વિગતવાર ચર્ચા માટે એક સાર્થક પ્લેટફોર્મ તરીકે ઉભરી આવી છે.

મીડિયા સાથે વાતચીત કરતા શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે ભારત વિવિધ કૃષિ-આબોહવા પરિસ્થિતિઓ, જમીનની વિવિધ લાક્ષણિકતાઓ અને રાજ્યોમાં કૃષિ સંબંધિત જુદા જુદા પડકારો ધરાવતો એક વિશાળ દેશ છે. તેથી, માત્ર એક જ રાષ્ટ્રીય પરિષદ યોજવાને બદલે, ઝોનલ કોન્ફરન્સની આ વ્યવસ્થા વધુ અસરકારક સાબિત થઈ રહી છે. તેમણે માહિતી આપી હતી કે આ ત્રીજી ઝોનલ કોન્ફરન્સ હતી, જેનો ઉદ્દેશ્ય પૂર્વીય ભારતની વિશિષ્ટ જરૂરિયાતોને અનુરૂપ વિગતવાર ચર્ચાઓ અને નક્કર નિર્ણયોને સક્ષમ બનાવવાનો હતો.

કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભારત સરકારના કૃષિ ક્ષેત્રે ત્રણ સ્પષ્ટ ઉદ્દેશ્યો છે — દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી, અનાજના ઉત્પાદન ઉપરાંત પોષણની ઉપલબ્ધતામાં સુધારો કરવો અને ખેડૂતોની આવક તેમજ આજીવિકા મજબૂત કરવી. આ લક્ષ્યોને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકારે છ મુદ્દાની વ્યૂહરચના અપનાવી છે જે ઉત્પાદન અને ઉત્પાદકતા વધારવા, ઇનપુટ ખર્ચ ઘટાડવા, ખેડૂતો માટે ફાયદાકારક ભાવો સુનિશ્ચિત કરવા, નુકસાનના કિસ્સામાં વળતર આપવા અને કૃષિમાં વૈવિધ્યીકરણને વેગ આપવા પર કેન્દ્રિત છે.

શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ભારત આજે ડાંગર અને ઘઉંના ઉત્પાદનમાં મજબૂત સ્થિતિમાં છે, પરંતુ કઠોળ અને તેલીબિયાંમાં આત્મનિર્ભરતા મેળવવાની હજુ બાકી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે વૈવિધ્યીકરણ માત્ર અન્ય પાકોના વિસ્તરણ વિશે જ નથી, પરંતુ જમીનના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવા વિશે પણ છે. એક જ પાકની વારંવાર ખેતી કરવાથી જમીનની ફળદ્રુપતા પર પ્રતિકૂળ અસર પડે છે, જ્યારે કઠોળ નાઇટ્રોજન ફિક્સેશન (નાઇટ્રોજનના સ્થિરીકરણ) દ્વારા જમીનની ગુણવત્તામાં સુધારો કરે છે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે નાના અને સીમાંત ખેડૂતોની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને સંકલિત ખેતીને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે એવા મોડેલ વિકસાવવામાં આવ્યા છે જેમાં અનાજની સાથે બાગાયત, શાકભાજી, પશુપાલન, મત્સ્યઉદ્યોગ, મધમાખી ઉછેર અને કૃષિ-વાનિકી (એગ્રો-ફોરેસ્ટ્રી) ને જોડીને ખેડૂતો માટે આવકના બહુવિધ સ્ત્રોત ઊભા કરવામાં આવે છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે પૂર્વીય ભારતમાં ખેડૂતોની આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો કરવા માટે સંકલિત ખેતીમાં અપાર સંભાવનાઓ છે.

પત્રકાર પરિષદ દરમિયાન શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે કૃષિ ધિરાણ અને ખેડૂતોના ધિરાણના મુદ્દા પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આધુનિક ખેતી પદ્ધતિઓ, બાગાયત અને સંકલિત ખેતીના વિસ્તરણ માટે મૂડીની વધતી જતી જરૂરિયાત હોવા છતાં, કેટલાક રાજ્યો અને જિલ્લાઓમાં કૃષિ લોનનો પ્રવાહ હજુ પણ અપૂરતો છે. તેમણે કહ્યું કે ખેડૂતોને વધુ અસરકારક ધિરાણ વિતરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે રાજ્ય-વિશિષ્ટ મોડેલ વિકસાવવામાં આવશે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ જાહેરાત કરી હતી કે 1 જૂનથી 15 જૂન સુધી દેશભરમાં 'ખેત બચાવો અભિયાન' શરૂ કરવામાં આવશે, જે સંતુલિત ખાતરનો ઉપયોગ, જમીનના સ્વાસ્થ્ય અંગેની જાગૃતિ અને ખેડૂત શિક્ષણ પર કેન્દ્રિત હશે. તેમણે કહ્યું કે જમીનની સ્થિતિને સમજ્યા વિના ખાતરોનો અતિશય ઉપયોગ ખર્ચમાં વધારો કરે છે અને જમીન, પાક તેમજ માનવ સ્વાસ્થ્ય પર પ્રતિકૂળ અસર કરે છે, જેના કારણે સંતુલિત ઉપયોગ આવશ્યક બને છે.

ફાર્મર આઈડી (ખેડૂત ઓળખપત્ર) ને એક પરિવર્તનકારી પહેલ ગણાવતા શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે તે ખેડૂતની જમીન, પાક અને પરિવાર સંબંધિત તમામ વિગતોને એક જ ડિજિટલ ઓળખમાં સંકલિત કરશે. તેમણે કહ્યું કે ફાર્મર આઈડી કૃષિ ધિરાણ, ડીબીટી (DBT) ટ્રાન્સફર, યોજનાકીય લાભો અને ખાતર વિતરણને વધુ પારદર્શક, લક્ષિત અને કાર્યક્ષમ બનાવવામાં મદદ કરશે, જ્યારે સબસિડીવાળા ખાતરોના ગેરમાર્ગે ડાયવર્ઝનને પણ અટકાવશે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે આ પહેલ કેટલાક રાજ્યોમાં ઝડપથી આગળ વધી રહી છે અને જે રાજ્યોમાં અમલીકરણ હજુ શરૂ થયું નથી ત્યાં પ્રયાસો સઘન બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. શ્રી ચૌહાણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે પૂર્વીય ભારતમાં ડાંગરની લણણી પછી બિનઉપયોગી રહેતી ડાંગરની પડતર જમીન (રાઇસ ફેલો લેન્ડ) ના મોટા વિસ્તારો કઠોળ અને તેલીબિયાં મિશન માટે મોટી તક પૂરી પાડે છે. તેમણે કહ્યું કે આ વિસ્તારોની ઓળખ કરવામાં આવશે અને અડદ, મસૂર અને તુવેરના પાકના ઉત્પાદનને વેગ આપવા માટે પીએમ-આશા (PM-AASHA) યોજના હેઠળ ગુણવત્તાયુક્ત બિયારણો, પ્રદર્શનો, ખેડૂત પ્રોત્સાહનો અને પ્રાપ્તિ (ખરીદી) સહાય પૂરી પાડવામાં આવશે.

તેમણે એ પણ જાહેરાત કરી હતી કે દાળ મિલો અને તેલ મિલોની સ્થાપનાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સબસિડી આપવામાં આવશે, જેથી ઉત્પાદનમાં વધારો થવાની સાથે સ્થાનિક સ્તરે પ્રોસેસિંગ અને મૂલ્યવર્ધન (વેલ્યુ એડિશન) સક્ષમ બને. કેન્દ્રીય મંત્રીએ કુદરતી ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા અને નકલી જંતુનાશકો તેમજ હલકી ગુણવત્તાવાળા ખાતરો સામે દેશવ્યાપી અભિયાન શરૂ કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે હાલની શિક્ષાત્મક જોગવાઈઓ અપૂરતી છે અને સરકાર ગુનેગારો સામે કડક સજા સુનિશ્ચિત કરવા અને ખેડૂતોને ગુણવત્તાયુક્ત કૃષિ ઇનપુટ્સની ગેરંટી આપવા માટે નવો જંતુનાશક અધિનિયમ (પેસ્ટીસાઈડ એક્ટ) અને નવો બિયારણ અધિનિયમ (સીડ એક્ટ) લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે.

પૂર્વીય ભારતમાં બાગાયતની અપાર સંભાવનાઓ પર પ્રકાશ પાડતા શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે કેરી અને અન્ય બાગાયતી પેદાશો જેવા પાકો ખેડૂતોની આવક વધારવા માટે નોંધપાત્ર તકો પ્રદાન કરે છે. તેમણે માહિતી આપી હતી કે ઉત્પાદકતા વધારવા અને ફાર્મ મેનેજમેન્ટ પદ્ધતિઓમાં સુધારો કરવા માટે જમીનના પ્રકાર, આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ, ઉપલબ્ધ સંસાધનો અને સ્થાનિક અનુકૂળતાના આધારે પાક-વાર અને રાજ્ય-વાર કૃષિ રોડમેપ તૈયાર કરવામાં આવશે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ કોલ્ડ સ્ટોરેજ અને કોલ્ડ ચેઈન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરવાની તાતી જરૂરિયાતનો પણ સ્વીકાર કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે ખાસ કરીને પૂર્વીય ભારતમાં કોલ્ડ સ્ટોરેજ સુવિધાઓનો વિસ્તાર કરવા અને કૃષિ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરવા માટે એમઆઈડીએચ (MIDH), એગ્રિકલ્ચર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફંડ અને પીએમ કિસાન સંપદા યોજના જેવી યોજનાઓ દ્વારા પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે.

શ્રી ચૌહાણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ભારત પાસે કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોનો મોટો સમૂહ છે અને નવી ટેકનોલોજી, સંશોધનોના તારણો, શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ અને ઉપયોગી વૈજ્ઞાનિક માહિતી ખેડૂતો સુધી અસરકારક રીતે પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકાર રાજ્યો, કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ અને કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs) સાથે સંકલનમાં રહીને કામ કરવાનું ચાલુ રાખશે. તેમણે કહ્યું કે કૃષિ ભારતીય અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ છે અને ખેડૂતોની આજીવિકા, આવક અને ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરવો એ સરકારની મુખ્ય પ્રાથમિકતા છે. શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે સરકાર ખેડૂતો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા દરેક પડકારને પહોંચી વળવા, ઉત્પાદન વધારવા, ખર્ચ ઘટાડવા, જમીનના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવા, વૈવિધ્યીકરણને પ્રોત્સાહન આપવા અને ખેતી કરનારા સમુદાય માટે વધુ સમૃદ્ધ, સુરક્ષિત અને ગૌરવપૂર્ણ જીવન સુનિશ્ચિત કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

IJ/NP/JD