જલ જીવન મિશન 2.0 હેઠળ સુધારા આધારિત અમલીકરણને દેશવ્યાપી આગળ ધપાવતા; કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ અને પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યએ આજે કેન્દ્ર સરકાર સાથે એમઓયુ (MoUs) પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ એમઓયુ (MoUs) વિકસિત ભારત @2047 ના વિઝનને અનુરૂપ ગ્રામીણ જળ પુરવઠા વ્યવસ્થાપનના પારદર્શક, જવાબદાર અને સમુદાય-કેન્દ્રિત મોડલને આગળ વધારવામાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ છે.

સુધારા-લિંક્ડ એમઓયુ જલ જીવન મિશન 2.0 ના ઉદ્દેશ્યોને અનુરૂપ, ગ્રામ પંચાયતની આગેવાની હેઠળના, સેવા-આધારિત અને સમુદાય-કેન્દ્રિત ગ્રામીણ જળ શાસન મોડલને ફરજિયાત બનાવે છે.

કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી.આર. પાટીલ, જલ શક્તિ મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી શ્રી વી. સોમન્ના, ડીડીડબલ્યુએસ (DDWS) ના સચિવ શ્રી અશોક કે. કે. મીના અને ડીડીડબલ્યુએસ (DDWS) ના વરિષ્ઠ અધિકારીઓની ઉપસ્થિતિમાં આયોજિત અલગ-અલગ નિર્ધારિત બેઠકો દરમિયાન આ એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા.

કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ માટે, ડીડીડબલ્યુએસ (DDWS) ના સંયુક્ત સચિવ (જળ) શ્રીમતી સ્વાતિ મીના નાયક અને અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ વહીવટીતંત્રના સચિવ, કમિશનર-કમ-સેક્રેટરી ડૉ. સચિન શિંદે વચ્ચે એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. નવી દિલ્હીમાં ડીડીડબલ્યુએસ (DDWS) કચેરી ખાતે અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહના રેસિડેન્ટ કમિશનર શ્રી વિનોદ કુમાર યાદવ અને જેજેએમ (JJM) ના અન્ડર સેક્રેટરી શ્રી અરુણ કુમાર વચ્ચે એમઓયુનું આદાનપ્રદાન કરવામાં આવ્યું હતું. કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ સાથેના એમઓયુનું આદાનપ્રદાન અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર એડમિરલ ડી.કે. જોશી, અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહના મુખ્ય સચિવ ડૉ. ચંદ્ર ભૂષણ કુમાર તેમજ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના વરિષ્ઠ અધિકારીઓની આભાસી (વર્ચ્યુઅલ) ઉપસ્થિતિમાં કરવામાં આવ્યું હતું.

કેન્દ્ર-રાજ્ય સહયોગમાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું અંકિત કરતા, પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્ય સાથેના એમઓયુ પર પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રી શ્રી સુવેન્દુ અધિકારી, પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના મુખ્ય સચિવ શ્રી મનોજ કુમાર અગ્રવાલ તેમજ રાજ્ય સરકારના વરિષ્ઠ અધિકારીઓની ગરિમામય ઉપસ્થિતિમાં પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રીની કચેરી ખાતે ઔપચારિક રીતે હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્ય રેસિડેન્ટ કમિશનર શ્રી દુષ્યંત નારિયાલા ડીડીડબલ્યુએસ (DDWS) કચેરી ખાતે ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રીની કચેરીમાં ડીડીડબલ્યુએસ (DDWS) ના સંયુક્ત સચિવ (જળ) શ્રીમતી સ્વાતિ મીના નાયક અને પશ્ચિમ બંગાળના પીએચઈ (PHE) વિભાગના અગ્ર સચિવ શ્રી નારાયણ સ્વરૂપ નિગમ વચ્ચે એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર અને આદાનપ્રદાન કરવામાં આવ્યું હતું.

સભાને સંબોધતા કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી. આર. પાટીલે જણાવ્યું હતું કે, પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના સ્વપ્નદ્રષ્ટા નેતૃત્વ હેઠળ જલ જીવન મિશન ગ્રામીણ સ્તરે વ્યાપકપણે પહોંચ્યું છે, અને આ મિશન ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ગૌરવ, સ્વાસ્થ્ય અને સશક્તિકરણ વધારવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે લોક-કેન્દ્રિત આંદોલન તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. મિશનની સમયમર્યાદાના વિકાસ પર પ્રકાશ પાડતા શ્રી પાટીલે જણાવ્યું હતું કે, મૂળ સમયમર્યાદા મે 2024 ની હતી, પરંતુ પ્રધાનમંત્રીના માર્ગદર્શન હેઠળ દેશભરમાં 100 ટકા નળના પાણીનું કવરેજ અને સ્વચ્છતા પ્રાપ્ત કરવાના લક્ષ્ય સાથે તેને ડિસેમ્બર 2028 સુધી લંબાવવામાં આવી છે. કેન્દ્રીય મંત્રીએ આ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની તેના તમામ બ્લોકમાં 100% ગ્રામીણ નળના પાણીનું કવરેજ મેળવવા અને 'હર ઘર જલ' પ્રમાણપત્ર મેળવવામાં અગ્રેસર રહેવા બદલ પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે વહીવટીતંત્રના તેના બાકી રહેલા 40% કાર્યો માટે જરૂરી નાણાકીય ખર્ચના 100% ભંડોળ જાતે પૂરું પાડવા બદલ પણ બિરદાવ્યા હતા. વધુમાં, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના વહીવટીતંત્રને હિસાબી પારદર્શિતા જાળવવા માટે તમામ ચાલુ જળ માળખાકીય યોજનાઓના નાણાકીય સમાધાનને ઝડપથી પૂર્ણ કરવા વિનંતી કરવામાં આવી હતી.

પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યને પોતાના સંબોધન દરમિયાન, શ્રી સી. આર. પાટીલે પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રીને રાજ્યમાં પાણી સંબંધિત મુદ્દાઓની સમીક્ષા કરવા અને જેજેએમ 2.0 (JJM 2.0) ના અમલીકરણને ઝડપી બનાવવા માટે સુધારાત્મક પગલાં લેવા વિનંતી કરી હતી. કેન્દ્રીય મંત્રીએ ઐતિહાસિક રીતે પાછળ રહી ગયેલા દાર્જીલિંગ, કલિમ્પોંગ અને પુરુલિયા જિલ્લાઓમાં તાત્કાલિક પ્રત્યક્ષ (ફિઝિકલ) સમીક્ષા કરવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે કર્મભૂમિ સે માતૃભૂમિ અભિયાન પર સક્રિય ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા સાથે જલ સંચય જન ભાગીદારી (સમુદાય સહભાગિતા) ના અમલીકરણ માટે પણ આગ્રહ કર્યો હતો.

નવા હસ્તાક્ષર કરાયેલા એમઓયુની કાનૂની અને માળખાકીય સીમાઓ પર વાત કરતા, શ્રી સી.આર. પાટીલે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ/રાજ્ય સરકારને જેજેએમ 2.0 (JJM 2.0) ની માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવા વિનંતી કરી હતી. આ માર્ગદર્શિકાના ભાગ રૂપે, તેમણે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ/રાજ્ય બંને દ્વારા ઓપરેશન અને મેઇન્ટેનન્સ (O&M - સંચાલન અને જાળવણી) નીતિના કડક અમલીકરણ માટે આહવાન કર્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ગામડાના સ્તરની માળખાકીય કામગીરી, દૈનિક જાળવણી અને સ્થાનિક જળ વેરા/મહેસૂલ વસૂલાતની સંપૂર્ણ જવાબદારી કાનૂની અને માળખાકીય રીતે સંબંધિત ગ્રામ્ય જળ અને સ્વચ્છતા સમિતિઓ (VWSCs) ને સ્થાનાંતરિત કરવી આવશ્યક છે.

શ્રી પાટીલે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે જલ જીવન મિશન માત્ર એક યોજના નથી, પરંતુ જીવનને પ્રભાવિત કરનારું મિશન છે જે ખાસ કરીને મહિલાઓ અને ગ્રામીણ સમુદાયો માટે સ્વાસ્થ્ય, ગૌરવ અને જીવનની ગુણવત્તામાં મૂળભૂત સુધારા લાવી રહ્યું છે. આથી દરેક ગામમાં નિયમિત અને સતત પીવાના પાણીનો પુરવઠો સુનિશ્ચિત થવો જોઈએ અને જાહેર ફરિયાદોનું તાત્કાલિક નિવારણ થવું જોઈએ.

અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર એડમિરલ ડી.કે. જોશીએ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની સિદ્ધિ પર પ્રકાશ પાડતા જણાવ્યું હતું કે અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહે વર્ષ 2021 માં જ ગ્રામીણ પરિવારોને નળના પાણી પુરવઠા સાથે 100% કવરેજ પ્રાપ્ત કરી લીધું હતું. તેમણે જણાવ્યું કે જેજેએમ 2.0 (JJM 2.0) ના નવા તબક્કા હેઠળ સીમલેસ સમુદાયની આગેવાની હેઠળના માળખાકીય સંચાલનને સુનિશ્ચિત કરવા માટે, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશે વિકેન્દ્રિત ટ્રાયલ રન (પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ) પણ શરૂ કરી દીધા છે. સિપ્પીઘાટ ગ્રામ પંચાયતમાં એક વ્યાપક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરવામાં આવ્યો છે. તેમણે એ પણ ઉલ્લેખ કર્યો કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના વહીવટીતંત્રે જલ જીવન મિશનના પ્રારંભિક તબક્કાને સુરક્ષિત રીતે પૂર્ણ કર્યો છે અને 40 સંપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ થયેલા ગ્રામીણ જળ પ્રોજેક્ટ્સમાં તેના ફાળવેલ બજેટનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો છે.

વધુમાં, તેમણે અંડમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહની નબળાઈઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો કારણ કે ત્યાં વિસ્તૃત નદી પ્રણાલીઓ અથવા કાયમી કુદરતી આંતરિક જળાશયોનો અભાવ છે, જેના કારણે તેનો મૂળભૂત જળ પુરવઠો સંપૂર્ણપણે સ્થાનિક જળાશયોમાં સીધા એકત્રિત કરાયેલા વરસાદી પાણી પર આધારિત છે. આ સમસ્યાઓ પર કાબૂ મેળવવા માટે તેમણે કેન્દ્રીય સહાયની માંગ કરી હતી. તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે નવા હસ્તાક્ષર કરાયેલા એમઓયુ જલ શક્તિ મંત્રાલય અને સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર વચ્ચે આ નબળી સપ્લાય સિસ્ટમોને મજબૂત કરવા માટેના સહિયારા સંકલ્પને મજબૂત કરશે.

પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રી શ્રી સુવેન્દુ અધિકારીએ રેખાંકિત કર્યું હતું કે કેન્દ્ર સરકારે રાજ્યને વ્યવસ્થિત રીતે મોટા પાયે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડી છે. તેમણે સતત સમર્થન બદલ કેન્દ્ર સરકાર પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરી હતી અને વિશ્વાસ દર્શાવ્યો હતો કે જેજેએમ 2.0 (JJM 2.0) માટેના નવા કરાર સાથે, રાજ્ય સરકાર બંગાળના લોકો માટે કામ કરશે અને તમામ ગ્રામીણ પરિવારોને સ્વચ્છ પીવાના પાણીનો પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરશે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે તેમની સરકાર પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના 'હર ઘર જલ' ના વિઝન હેઠળ આપેલા વચનોને પૂર્ણ કરવા માટે સંપૂર્ણ પારદર્શિતા સાથે કામ કરશે. વધુમાં, મુખ્યમંત્રીએ પશ્ચિમ બંગાળની નબળી નાણાકીય સ્થિતિ અને જાહેર કલ્યાણ માટે કેન્દ્રીય સહાય પરની તેની ગંભીર નિર્ભરતાને ધ્યાનમાં રાખીને, પશ્ચિમ બંગાળમાં પડતર સિંચાઈ પ્રોજેક્ટ્સ માટે નાણાકીય અને તકનીકી સહાયને ઝડપી બનાવવા વિનંતી કરી હતી.

પોતાના પ્રારંભિક વક્તવ્યમાં, ડીડીડબલ્યુએસ (DDWS) ના સચિવ શ્રી અશોક કે.કે. મીનાએ હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર એ દરેક ઘરને સુરક્ષિત, શુદ્ધ અને ટકાઉ પીવાનું પાણી પૂરું પાડવા માટે જલ જીવન મિશન હેઠળ કેન્દ્ર અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ/રાજ્ય વચ્ચેની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતા છે. તેમણે વધુમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ કરાર હેઠળ, ગ્રામ પંચાયતોને હવે ગામની જળ પ્રણાલીના સંચાલનની અને લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરવા માટે જળ વેરો વસૂલવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે. આને સમર્થન આપવા માટે, તેમણે જિલ્લા વહીવટીતંત્રોને ડિસ્ટ્રિક્ટ વોટર એન્ડ સેનિટેશન મિશન (DWSM) ની નિયમિત બેઠકો યોજવા આહવાન કર્યું હતું જેથી ગામડાના સ્તરની સંતૃપ્તિ યોજના (સેચ્યુરેશન પ્લાન) ને આખરી ઓપ આપી શકાય, જેનાથી પંચાયતોને 'હર ઘર જલ' તરીકે પ્રમાણિત કરી શકાય.

IJ/JY/JD