બહુ સમય પહેલાની વાત નથી, ભારતની મહિલાઓનું મોટાભાગનું કામ અદ્રશ્ય રહેતું હતું. તે મુખ્યત્વે ઘરો, પારિવારિક સાહસો અને અનૌપચારિક ભૂમિકાઓમાં હતું જેનો સત્તાવાર રેકોર્ડમાં ભાગ્યે જ ઉલ્લેખ જોવા મળતો હતો. તેમનું યોગદાન અવિરત હતું, પરંતુ સ્વીકૃતિ મર્યાદિત હતી.

તે ચિત્ર હવે બદલાઈ રહ્યું છે, જે દેશના શ્રમ પરિદ્રશ્યને નવો આકાર આપી રહ્યું છે.

આ આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ દિવસ પર, ભારતની વર્કફોર્સની વાર્તા એવી મહિલાઓ દ્વારા વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી રહી છે જેઓ માત્ર મોટી સંખ્યામાં શ્રમ બળમાં પ્રવેશ કરી રહી નથી પરંતુ વિવિધ ક્ષેત્રો, પ્રણાલીઓ અને ઉભરતી તકોમાં સહભાગિતા કેવી હોય તેને પણ નવેસરથી વ્યાખ્યાયિત કરી રહી છે.

આ પરિવર્તન ડેટામાં દેખાય છે. પીરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે દર્શાવે છે કે મહિલા શ્રમ બળની ભાગીદારી 2017–18માં 23.3 ટકાથી ઝડપથી વધીને 2025માં 40 ટકા થઈ ગઈ છે. ગ્રામીણ ભારત આ પરિવર્તનમાં નેતૃત્વ કરવાનું ચાલુ રાખે છે, જે મહિલાઓ કામ સાથે કેવી રીતે જોડાય છે તેના ઊંડા માળખાકીય ફેરફાર તરફ નિર્દેશ કરે છે, માત્ર પ્રાસંગિક યોગદાનકર્તા તરીકે નહીં, પરંતુ સતત આર્થિક સહભાગીઓ તરીકે. આ વધારો રોજગારની તકોના વ્યાપક વિસ્તરણ અને શ્રમ બજારમાં ઔપચારિકરણ તરફની સ્થિર ગતિને પણ પ્રતિબિંબિત કરે છે.

પરંતુ આંકડા વાર્તાનો માત્ર એક ભાગ કહે છે.

ગામડાઓ અને નાના શહેરોમાં, મહિલાઓ પરંપરાગત ભૂમિકાઓથી આગળ વધીને અભૂતપૂર્વ સ્તરે સાહસિકતા તરફ આગળ વધી રહી છે. દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના-રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન હેઠળ, 10 કરોડથી વધુ મહિલા પરિવારોને સ્વ-સહાય જૂથોમાં ગતિશીલ કરવામાં આવ્યા છે. જે નાણાકીય સમાવેશનના માર્ગ તરીકે શરૂ થયું હતું તે સતત વિકસીને સૂક્ષ્મ સાહસોના નેટવર્કમાં ફેરવાઈ ગયું છે, જ્યાં મહિલાઓ ઉત્પાદન, સંચાલન અને વેચાણ કરી રહી છે, જે ઘણીવાર તેમના પરિવારોમાં મુખ્ય કમાણી કરનાર બની રહી છે.

આ ગતિ મહિલા સંચાલિત સાહસોને મજબૂત કરવા માટેના નવા નીતિગત પ્રોત્સાહન દ્વારા વધુ દ્રઢ બની છે. લખપતિ દીદી કાર્યક્રમ જેવી પહેલો સ્વ-સહાય જૂથોની મહિલાઓને તેમની આવકમાં ટકાઉ વધારો કરવા માટે સક્ષમ બનાવવા પર કેન્દ્રિત છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય વાર્ષિક ₹1 લાખથી વધુ કમાણી કરતી કરોડો મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો બનાવવાનો છે. ધિરાણ, કૌશલ્ય અને બજાર જોડાણોના વિસ્તૃત પ્રવેશ સાથે મળીને, આ સહભાગિતામાંથી આવકની સુરક્ષા તરફના સંક્રમણને ચિહ્નિત કરે છે, જ્યાં મહિલાઓ માત્ર કામ નથી કરી રહી, પરંતુ વધુ સ્થિતિસ્થાપક આજીવિકાનું નિર્માણ કરી રહી છે.

અદ્રશ્ય શ્રમમાંથી દ્રશ્ય સાહસ તરફનું આ સંક્રમણ શાંતિપૂર્વક સ્થાનિક અર્થતંત્રોને નવો આકાર આપી રહ્યું છે.

આ સાહસિક પરિવર્તન ભારતના વિસ્તરતા સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે. સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા પહેલ હેઠળ, દેશ વિશ્વના ત્રીજા સૌથી મોટા સ્ટાર્ટઅપ હબ તરીકે ઉભરી આવ્યો છે, જેમાં 2.2 લાખથી વધુ માન્ય સ્ટાર્ટઅપ્સ 23.3 લાખથી વધુ નોકરીઓનું સર્જન કરે છે. નોંધનીય છે કે, આમાંથી 1 લાખથી વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સમાં ઓછામાં ઓછી એક મહિલા ડિરેક્ટરનો સમાવેશ થાય છે, જે નવીનતા-સંચાલિત ક્ષેત્રોમાં મહિલાઓની વધતી હાજરીને રેખાંકિત કરે છે. ફંડિંગમાં સુધારેલી પહોંચ, ઇન્ક્યુબેશન સપોર્ટ અને વધુ સક્ષમ નીતિ પર્યાવરણ સાથે, મહિલાઓ વધુને વધુ નેતૃત્વની ભૂમિકાઓમાં આગળ વધી રહી છે, જે ભારતના નવા અર્થતંત્રમાં સહભાગિતાથી સાહસિકતા તરફના બદલાવને ચિહ્નિત કરે છે.

તે જ સમયે, કૌશલ્યની પહોંચ નવા માર્ગો ખોલી રહી છે. સ્કિલ ઇન્ડિયા મિશન અને સરકારની આગેવાની હેઠળના અન્ય કૌશલ્ય કાર્યક્રમો જેવી પહેલો હેઠળ, મહિલાઓને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ઉદ્યોગ-સંબંધિત કૌશલ્યોથી સજ્જ કરવામાં આવી રહી છે. ઉદ્યોગ-સંબંધિત કૌશલ્ય પરનો આ વધતો ભાર રોજગારીક્ષમતા સુધારવામાં અને વધુ સ્થિર અને ઉત્પાદક આજીવિકા તરફના સંક્રમણને ટેકો આપવામાં મદદ કરી રહ્યો છે.

છતાં સહભાગિતા એ માત્ર પ્રવેશ વિશે નથી, તે કામ પર સુરક્ષા અને ગૌરવ વિશે પણ છે.

તાજેતરના શ્રમ સુધારાઓએ આ અંતરને દૂર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. 29 કેન્દ્રીય શ્રમ કાયદાઓને ચાર શ્રમ સંહિતાઓમાં એકીકૃત કરવાથી રક્ષણના દાયરામાં વધારો કરવાની સાથે નિયમનકારી માળખાને સરળ બનાવ્યું છે. લઘુત્તમ વેતન, વ્યાવસાયિક સુરક્ષા અને સામાજિક સુરક્ષા સંબંધિત જોગવાઈઓ હવે અનૌપચારિક અને અસંગઠિત ક્ષેત્રો સહિત કાર્યબળના વ્યાપક વર્ગને આવરી લેવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.

પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આ સુધારાઓના અમલીકરણને આવકારતા નોંધ્યું હતું તેમ, “આ સંહિતાઓ સાર્વત્રિક સામાજિક સુરક્ષા, લઘુત્તમ અને સમયસર વેતનની ચુકવણી, સુરક્ષિત કાર્યસ્થળો અને લોકો માટે, ખાસ કરીને નારી શક્તિ અને યુવા શક્તિ માટે લાભદાયક તકો માટે મજબૂત પાયા તરીકે કામ કરશે.”

મહિલાઓ માટે, આ એક મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર સૂચવે છે, મર્યાદિત પ્રવેશથી લઈને વધુ માળખાગત માળખા સુધી જે વર્કફોર્સમાં તેમની ભૂમિકાને ઓળખે છે અને સુરક્ષિત, સમાન અને ગૌરવપૂર્ણ કામકાજની સ્થિતિ સુનિશ્ચિત કરવા માંગે છે.

ઔપચારિકરણ તરફના સતત પ્રયાસો દ્વારા આ પરિવર્તનને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. ઇ-શ્રમ (e-Shram) પોર્ટલ, જેમાં 31 કરોડથી વધુ અસંગઠિત કામદારોની નોંધણી થઈ છે, તે કલ્યાણકારી યોજનાઓના વિતરણને સુધારવા માટે એક વ્યાપક રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ બનાવી રહ્યું છે. આ નોંધણીઓમાં કૃષિ, બાંધકામ અને અન્ય અનૌપચારિક વ્યવસાયો જેવા ક્ષેત્રોમાં મહિલા કામદારોનો સમાવેશ થાય છે જે પરંપરાગત રીતે ઔપચારિક પ્રણાલીઓની બહાર રહી છે.

વ્યાપક સ્તરે, ભારતે તેનું સામાજિક સુરક્ષા કવચ 2015માં આશરે 19 ટકાથી વધારીને 2025માં 64 ટકાથી વધુ કર્યું છે, જે પ્રોવિડન્ટ ફંડ, વીમો અને આરોગ્યસંભાળ સહિત સામાજિક સુરક્ષા લાભોની પહોંચમાં નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે.

આ વિસ્તરણ ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે સુસંગત છે, જેઓ અનૌપચારિક રોજગારમાં જોડાવાની વધુ સંભાવના ધરાવે છે. આ પ્રયાસોની અસર ભારતના સામાજિક સુરક્ષા માળખાના મુખ્ય સ્તંભ, એમ્પ્લોઇઝ સ્ટેટ ઇન્શ્યોરન્સ (ESI) સ્કીમ હેઠળ આરોગ્યસંભાળ સેવાઓના સુદ્રઢીકરણમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે. જમ્મુ અને કાશ્મીરના બડગામમાં તાજેતરમાં ઉદ્ઘાટન કરાયેલ ESIC હોસ્પિટલ 50,000 થી વધુ કામદારો અને તેમના પરિવારોને સેવા આપશે, તબીબી સંભાળની પહોંચમાં સુધારો કરશે અને કામદાર કલ્યાણના વ્યાપક ઉદ્દેશ્યને મજબૂત બનાવશે.

જે ઉભરી રહ્યું છે તે એકમાત્ર વાર્તા નથી, પરંતુ પરિવર્તનની એક વ્યાપક પદ્ધતિ છે.

• મહિલાઓ મોટી સંખ્યામાં કાર્યબળમાં ભાગ લઈ રહી છે.
• તેઓ આવક પેદા કરતી પ્રવૃત્તિઓ અને સ્થાનિક સાહસોમાં વધુને વધુ જોડાઈ રહી છે.
• તેઓ કૌશલ્ય, સામાજિક સુરક્ષા અને ઔપચારિક પ્રણાલીઓ સુધી પહોંચ મેળવી રહી છે.
• અને તેઓ આર્થિક માળખામાં વધુ દ્રશ્યમાન બની રહી છે.

તે જ સમયે, આ વધતી જતી આર્થિક સહભાગિતા પ્રતિનિધિત્વ અને નેતૃત્વના વ્યાપક પ્રશ્નો સાથે છેદવા લાગી છે. નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ જેવા કાયદાકીય પગલાં નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં મહિલાઓની ભૂમિકાને મજબૂત કરવા પરના વ્યાપક ભારને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

તેથી, આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ દિવસ એ માત્ર કામદારોના અધિકારો પર વિચાર કરવાની ક્ષણ નથી, પરંતુ કાર્યબળમાં ચાલી રહેલા પરિવર્તનને ઓળખવાની પણ ક્ષણ છે. જેમ જેમ સહભાગિતા વિસ્તરે છે અને પ્રણાલીઓ વિકસે છે, તેમ કામ સુરક્ષિત, ગૌરવપૂર્ણ અને સમાવેશી હોય તે સુનિશ્ચિત કરવા પર ધ્યાન વધુ કેન્દ્રિત થઈ રહ્યું છે.

આ બદલાતા પરિદ્રશ્યમાં, મહિલાઓ માત્ર વર્કફોર્સનો ભાગ નથી, તેઓ તેના ભવિષ્યને આકાર આપવામાં કેન્દ્રીય ભૂમિકા ભજવી રહી છે.

સંદર્ભઃ

શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2078530 https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2192463&reg=3&lang=2 https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/oct/doc202110531.pdf https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222263&reg=3&lang=1 https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/jun/doc2025628577901.pdf https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2254516&reg=3&lang=1

આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246009&reg=3&lang=1

ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય

https://nrlm.gov.in/dashboardForOuter.do?methodName=dashboard https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2112203&reg=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2146870&reg=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2149656&reg=3&lang=2 https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2026/mar/doc202636813101.pdf

કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2149339&reg=3&lang=2

PMO

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetailm.aspx?PRID=2192540&reg=3&lang=2

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2253019&reg=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetailm.aspx?PRID=2215334&reg=3&lang=2 https://www.startupindia.gov.in/

 

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

PIB રિસર્ચ

SM/BS/GP/JT

`

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2257235) મુલાકાતી સંખ્યા : 20