ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI)ની નિયમનકારી દેખરેખ હેઠળ નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા 11 એપ્રિલ 2016ના રોજ લોન્ચ કરવામાં આવેલ યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI), ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ઇકોસિસ્ટમની કરોડરજ્જુ અને નાણાકીય સમાવેશીતાના મુખ્ય ચાલક તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

કામગીરીના એક દાયકા દરમિયાન, UPI એ અસાધારણ સ્કેલ અને ગતિ પ્રદર્શિત કરી છે. વાર્ષિક ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમ નાણાકીય વર્ષ 2016-17 માં માત્ર 2 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શનથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં 24,162 કરોડથી વધુ ટ્રાન્ઝેક્શન થયું છે, જે ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમમાં લગભગ 12,000 ગણો ઉછાળો દર્શાવે છે. સમાંતર રીતે, ટ્રાન્ઝેક્શન મૂલ્ય નાણાકીય વર્ષ 2016-17 માં ₹0.07 લાખ કરોડથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં અંદાજે ₹314 લાખ કરોડ થયું છે, જે ટ્રાન્ઝેક્શન મૂલ્યમાં 4,000 ગણાથી વધુનો વધારો દર્શાવે છે.

વોલ્યુમ અને મૂલ્ય બંનેમાં આ એકસાથે થયેલું વિસ્તરણ ઉચ્ચ-આવર્તન રિટેલ પેમેન્ટ્સને ટેકો આપવામાં UPI ની વિશેષ ભૂમિકાને હાઇલાઇટ કરે છે. UPI દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલ અભૂતપૂર્વ સ્કેલ, વિશ્વસનીયતા અને ઇન્ટરઓપરેબિલિટીને વૈશ્વિક માન્યતા મળી છે, જેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્રા કોષ (IMF) એ તેને ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમ દ્વારા વિશ્વની સૌથી મોટી રિયલ-ટાઇમ પેમેન્ટ સિસ્ટમ તરીકે સ્વીકારી છે, જે સ્કેલેબલ, સર્વગ્રાહી અને નવીન ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવામાં ભારતની નેતૃત્વ શક્તિને રેખાંકિત કરે છે.

ભારત UPI ના 10 વર્ષની ઉજવણી કરે છે

ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ લેન્ડસ્કેપને બદલી નાખનારો એક દાયકો

વર્ષ 2016 માં એક મહિનામાં 21 બેંકો અને 0.01 કરોડ વ્યવહારોથી લઈને વર્ષ 2025 માં એક મહિનામાં 700+ બેંકો અને 2000+ કરોડ વ્યવહારો સુધી

24,162 કરોડ

વાર્ષિક વ્યવહારો (FY2026)

₹314 લાખ કરોડ

વાર્ષિક મૂલ્ય

(FY2026)

66 કરોડ

દૈનિક સરેરાશ વ્યવહારો

₹0.86 લાખ કરોડ

દૈનિક સરેરાશ મૂલ્ય

(FY2026)

I. આંકડાઓમાં દાયકો

UPI એક નજરે : મુખ્ય આંકડા (NPCI)

વિગત	આંકડો
વાર્ષિક ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમ (FY2025-26)	24,161.69 કરોડ
વાર્ષિક ટ્રાન્ઝેક્શન મૂલ્ય (FY2025-26)	₹314 લાખ કરોડ
YoY વોલ્યુમ વૃદ્ધિ (2025-2026)	30.0%
YoY મૂલ્ય વૃદ્ધિ (2025-2026)	20.59%
દૈનિક સરેરાશ વ્યવહારો (2025)	66 કરોડ
રેકોર્ડ માસિક વોલ્યુમ (માર્ચ 2026)	2264 કરોડ (ટોચ)
રેકોર્ડ માસિક મૂલ્ય (માર્ચ 2026)	₹29.53 લાખ કરોડ
UPI પર કાર્યરત બેંકો (માર્ચ 2026 મુજબ)	703 બેંકો
લોન્ચ સમયે બેંકો (એપ્રિલ 2016)	21 બેંકો
પ્રથમ મહિનાના વ્યવહારો (એપ્રિલ 2016)	373
ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ્સમાં UPI નો હિસ્સો	85% (FY2025-26)
વૈશ્વિક રિયલ-ટાઇમ વોલ્યુમમાં હિસ્સો	વિશ્વના 49% (2025)
UPI સ્વીકારતા દેશો	8 દેશો

વાર્ષિક ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમ વૃદ્ધિ (2016-2025)

Fig 1: કરોડમાં UPI વાર્ષિક ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમ|

વાર્ષિક ટ્રાન્ઝેક્શન મૂલ્ય વૃદ્ધિ (2016-2025)

Fig 2: ₹ લાખ કરોડમાં UPI વાર્ષિક ટ્રાન્ઝેક્શન મૂલ્ય

II. માસિક પ્રદર્શન, 2025

વર્ષ 2025 એ યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) ના વિકાસના માર્ગમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થયું છે. ઓગસ્ટ 2025 માં પ્રથમ વખત માસિક ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમ 2,000 કરોડના આંકડાને વટાવી ગયું અને 2,001 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન સુધી પહોંચ્યું, જે દત્તક લેવાની નવી માત્રાનો સંકેત આપે છે. આ ગતિ વર્ષના બાકીના મહિનાઓમાં પણ ચાલુ રહી, ડિસેમ્બર 2025 માં 2,163 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન નોંધાયા, જે UPI ની દાયકા લાંબી મુસાફરીમાં સૌથી વધુ માસિક ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમ છે.

કેલેન્ડર વર્ષ 2025 ના ગાળા દરમિયાન, UPI એ કુલ અંદાજે 22,000 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન પ્રોસેસ કર્યા, જે દરરોજ સરેરાશ લગભગ 60 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં પરિવર્તિત થાય છે. આ સતત ઉચ્ચ-આવર્તન વપરાશ દેશભરમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ્સની ઊંડી પહોંચ અને ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ઇકોસિસ્ટમમાં નાગરિકો, વેપારીઓ અને વ્યવસાયોના વધતા વિશ્વાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

Fig 3: UPI માસિક ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમ (2025)

III. ઇકોસિસ્ટમ સ્ટ્રેન્થ, બેંકો, એપ્સ અને ભૂગોળ

UPI પર કાર્યરત બેંકો, અભૂતપૂર્વ ભાગીદારી

યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) એ તેના લોન્ચિંગ પછી સંસ્થાકીય ભાગીદારીમાં સતત અને વ્યાપક વિસ્તરણ જોયું છે. UPI પર કાર્યરત બેંકોની સંખ્યા કામગીરીના પ્રથમ વર્ષ નાણાકીય વર્ષ 2016-17 માં 44 બેંકોથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025-26 સુધીમાં 703 બેંકો થઈ ગઈ છે. આ ઓનબોર્ડિંગમાં જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો, ખાનગી બેંકો, સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંકો, પેમેન્ટ બેંકો અને સહકારી બેંકોનો સમાવેશ થાય છે, જે UPI ની ઊંડી ભૌગોલિક પહોંચને સક્ષમ બનાવે છે. દરેક બેંક રેમિટર PSP (બહાર જતા વ્યવહારોની પ્રક્રિયા) અને/અથવા બેનિફિશિયરી PSP (ફંડ પ્રાપ્ત કરવા) તરીકે કાર્ય કરે છે, જેમાં NPCI તમામ સહભાગીઓ માટે કામગીરીના મેટ્રિક્સનું નિરીક્ષણ કરે છે.

Fig 4: UPI પર કાર્યરત બેંકોની સંખ્યા (FY2017–2026)

IV. ટ્રાન્ઝેક્શન સેગ્મેન્ટેશન, P2P અને P2M વિશ્લેષણ

UPI વ્યવહારોનું વિશ્લેષણ પેમેન્ટના પ્રકારોમાં વોલ્યુમ અને મૂલ્ય વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત દર્શાવે છે. પર્સન-ટુ-મર્ચન્ટ (P2M) વ્યવહારો કુલ ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમમાં 63% હિસ્સો ધરાવે છે, જે ઉચ્ચ-આવર્તન, ઓછી કિંમતના રિટેલ પેમેન્ટ્સ માટે UPI ના વ્યાપક વપરાશને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેનાથી વિપરીત, પર્સન-ટુ-પર્સન (P2P) વ્યવહારો ટ્રાન્ઝેક્શન મૂલ્યમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે, જે 71% હિસ્સો આપે છે, જે વ્યક્તિઓ વચ્ચે ઉચ્ચ મૂલ્યના ટ્રાન્સફર માટે તેમના ઉપયોગ સૂચવે છે. આ તફાવત માસ રિટેલ પેમેન્ટ્સ પ્લેટફોર્મ અને ઉચ્ચ મૂલ્યના ફંડ ટ્રાન્સફર માટે વિશ્વાસપાત્ર ચેનલ તરીકે UPI ની બેવડી ભૂમિકાને રેખાંકિત કરે છે.

Fig 7: UPI P2P vs P2M સ્પ્લિટ — વોલ્યુમ અને મૂલ્ય (H1 2025, 106.36 બિલિયન ટ્રાન્ઝેક્શન) | સ્રોત: NPCI UPI પ્રોડક્ટ આંકડા

ટિકિટ સાઈઝ દ્વારા ટ્રાન્ઝેક્શન વિતરણ, માઇક્રો-પેમેન્ટ્સનું પ્રભુત્વ

Fig 5: UPI P2P vs P2M સ્પ્લિટ, વોલ્યુમ અને મૂલ્ય

નાણાકીય વર્ષ 2026 માં, કુલ 24,162 કરોડના UPI વ્યવહારો દેશભરમાં રોજિંદા ડિજિટલ પેમેન્ટ વપરાશમાં પ્લેટફોર્મના ઊંડા સંકલનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ખાસ કરીને મર્ચન્ટ સેગમેન્ટમાં મજબૂત ગતિ જોવા મળી છે. P2M વ્યવહારો મોટાભાગે નાની ટિકિટની ચૂકવણીઓ દ્વારા સંચાલિત હતા, જેમાં 86% વ્યવહારો ₹500 થી નીચે હતા, જે નિયમિત છૂટક અને રોજિંદા વાણિજ્યમાં UPI ના ઊંડા સંકલનને હાઇલાઇટ કરે છે, તેમ છતાં ઉચ્ચ-મૂલ્યના વ્યવહારોમાં પણ વિસ્તરણ ચાલુ રહ્યું છે. P2P વ્યવહારોમાં પણ ઓછા મૂલ્યના ટ્રાન્સફર (59% વ્યવહારો ₹500 થી નીચે) માટે વ્યાપક વપરાશ જોવા મળ્યો હતો, જ્યારે ₹500 થી ઉપરના નોંધપાત્ર 41% વ્યવહારો નિયમિત વ્યક્તિગત ચૂકવણી અને ઉચ્ચ-મૂલ્યના ફંડ ટ્રાન્સફર બંનેને સુવિધા આપવામાં UPI ની વધતી જતી વૈવિધ્યતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

Fig 6: ટિકિટ સાઈઝ દ્વારા UPI ટ્રાન્ઝેક્શન વિતરણ

V. વિશ્વ મંચ પર UPI

જે ઘરેલું પેમેન્ટ ઇનોવેશન તરીકે શરૂ થયું હતું તે આજે ડિજિટલ પેમેન્ટ્સમાં વૈશ્વિક બેન્ચમાર્ક તરીકે વિકસિત થયું છે.

2024 સુધીમાં, ભારતનું યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) વિશ્વના રિયલ-ટાઇમ પેમેન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન વોલ્યુમમાં લગભગ 49% હિસ્સો ધરાવે છે, જે સીમાચિહ્ન જૂન 2025 માં તેના અહેવાલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્રા કોષ (IMF) દ્વારા માન્ય કરવામાં આવ્યું છે.

દરરોજ પ્રોસેસ થતા 66 કરોડથી વધુ વ્યવહારો સાથે, UPI એ વૈશ્વિક પેમેન્ટ નેટવર્કને પાછળ છોડી દીધું છે, જે તાત્કાલિક, સુરક્ષિત અને સર્વગ્રાહી ડિજિટલ પેમેન્ટ્સમાં વિશ્વના નેતા તરીકે ભારતની સ્થિતિને મજબૂત બનાવે છે.

દેશ / પ્રદેશ	સ્થિતિ
UAE	કાર્યરત, મુખ્ય વેપારી પોઈન્ટ પર સ્વીકૃત; ભારતીય ડાયસ્પોરા દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે
સિંગાપોર	કાર્યરત, ક્રોસ-બોર્ડર ટ્રાન્સફર માટે સિંગાપોરના PayNow સાથે લિંક છે
ફ્રાન્સ	કાર્યરત, ભારતીય પ્રવાસીઓની પેમેન્ટ સ્વીકૃતિનો વિસ્તાર કરી રહ્યું છે
ભૂટાન	કાર્યરત, NPCI-સક્ષમ રિયલ-ટાઇમ ક્રોસ-બોર્ડર પેમેન્ટ્સ
નેપાળ	કાર્યરત, સમગ્ર રાષ્ટ્રમાં સ્વીકૃત
શ્રીલંકા	કાર્યરત, ભારતીય મુલાકાતીઓ અને ડાયસ્પોરા પેમેન્ટ્સ
મોરિશિયસ	કાર્યરત, સ્થાનિક પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે સંકલિત
કતાર	કાર્યરત

VI. આગામી માર્ગ, UPI નો આગામી દાયકો

UPI નો આગામી દાયકો ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ લેન્ડસ્કેપમાં વધુ મોટું પરિવર્તન લાવવા માટે તૈયાર છે. UPI ઇકોસિસ્ટમમાં નવા વપરાશકર્તાઓ અને વેપારીઓને લાવીને, ભારત સરકાર UPI-આધારિત ઇનોવેશનના આગામી તબક્કાને સક્ષમ કરવા અને સતત નીતિગત સમર્થન, તકનીકી પ્રગતિ અને વધુ નાણાકીય સમાવેશીતા દ્વારા ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

SM/IJ/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2257109) મુલાકાતી સંખ્યા : 24