સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય
azadi ka amrit mahotsav

સ્વાસ્થ્ય પરના NSOના 80મા રાઉન્ડના સર્વેક્ષણમાં ભારતની આરોગ્ય પ્રણાલીમાં પરિવર્તનકારી પ્રગતિ જોવા મળી


NSO સર્વેક્ષણ સમગ્ર ભારતમાં સુધારેલી આરોગ્ય સંભાળની પહોંચ દર્શાવે છે

મધ્યમ આરોગ્યસંભાળ ખર્ચ ઓછો રહે છે, જે નાણાકીય બોજમાં ઘટાડો દર્શાવે છે

જાહેર આરોગ્ય સુવિધાઓમાં મધ્યક આઉટપેશન્ટ ખર્ચ શૂન્ય (Zero) છે, જે મફત આવશ્યક સેવાઓની વ્યાપક પહોંચ દર્શાવે છે

જાહેર આરોગ્ય સુવિધાઓમાં હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાના અડધાથી વધુ કેસોમાં આઉટ-ઓફ-પોકેટ ખર્ચ (OOPE) માત્ર ₹1,100 છે, જે સસ્તી આરોગ્ય સંભાળ માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતાનું પ્રતિબિંબ છે

2025માં વસ્તીમાં બીમાર હોવાનું નોંધાયેલ પ્રમાણ (PPRA) 2017-18 કરતા લગભગ બમણું થતાં આરોગ્યલક્ષી વર્તન મજબૂત બન્યું: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 6.8% થી 12.2% અને શહેરી વિસ્તારોમાં 9.1% થી 14.9%

ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં જાહેર આરોગ્ય સુવિધાઓનો ઉપયોગ વધ્યો, આઉટપેશન્ટ સારવાર 2014માં 28% થી વધીને 2025માં 35% થઈ

સરકારી આરોગ્ય વીમો/ધિરાણ યોજનાઓનું કવરેજ ત્રણ ગણાથી વધુ વધ્યું; ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 12.9% થી વધીને 45.5% અને શહેરી વિસ્તારોમાં 8.9% થી વધીને 31.8%

સૌથી નીચલા બે સ્તરના વપરાશ જૂથોમાં ઓછો આઉટ-ઓફ-પોકેટ ખર્ચ, સરકારના લક્ષિત હસ્તક્ષેપોની અસર દર્શાવે છે
સંસ્થાકીય પ્રસુતિ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 95.6% અને શહેરી વિસ્તારોમાં 97.8% સુધી પહોંચી, જે મજબૂત માતૃત્વ આરોગ્ય સેવાઓનું પ્રતીક છે

પોસ્ટેડ ઓન: 29 APR 2026 1:12PM by PIB Ahmedabad

નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિકલ ઓફિસ (NSO)ના 80મા રાઉન્ડના 'હાઉસહોલ્ડ સોશિયલ કન્ઝમ્પશન: હેલ્થ' સર્વેક્ષણના તારણો દેશમાં આરોગ્ય સંભાળની પહોંચમાં થયેલો નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે. આ પ્રગતિ સરકારના લક્ષિત હસ્તક્ષેપો, જાહેર આરોગ્ય સેવાઓનો વિસ્તાર અને વીમા કવરેજમાં વધારાને કારણે શક્ય બની છે.

દેશભરના ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોને આવરી લેતા આ સર્વેક્ષણમાં 1,39,732 પરિવારોનો (ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 76,296 અને શહેરી વિસ્તારોમાં 63,436) સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, જે આરોગ્ય સેવાઓની પહોંચ, પરવડે તેવી ક્ષમતા અને ઉપયોગની પદ્ધતિઓ વિશે મજબૂત ગ્રાઉન્ડ લેવલની સમજ આપે છે.

NSO 80મા રાઉન્ડના તારણો પાછળ સરકાર દ્વારા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આરોગ્ય ક્ષેત્રે જાહેર રોકાણમાં કરવામાં આવેલો સતત વધારો છે. ઉચ્ચ બજેટ ફાળવણીને કારણે પ્રાથમિક, માધ્યમિક અને તૃતીય સ્તરે આરોગ્ય માળખાગત સુવિધાઓનો વિસ્તાર થયો છે, માનવ સંસાધન મજબૂત બન્યા છે અને નિવારક તથા રોગનિવારક સંભાળ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી પહેલોને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. જાહેર ખર્ચમાં આરોગ્યને સતત અગ્રિમતા આપવાને કારણે નાગરિકો પર આરોગ્ય ખર્ચનો બોજ ઘટ્યો છે.

વર્ષ 2025માં હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાના કેસ દીઠ મધ્યક (Median) આઉટ-ઓફ-પોકેટ મેડિકલ એક્સપેન્ડિચર (OOPE) ₹11,285 નોંધવામાં આવ્યો છે, જે સૂચવે છે કે દેશમાં હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાના અડધાથી વધુ કેસોમાં પ્રમાણમાં ઓછો ખર્ચ થાય છે. અહેવાલ મુજબ, ઉચ્ચ ખર્ચના માત્ર થોડા કિસ્સાઓને કારણે જ સરેરાશ ખર્ચ ઊંચો દેખાય છે, જેનો અર્થ છે કે મોટો ખર્ચ વ્યાપક નથી પરંતુ વિશિષ્ટ સારવાર સુધી મર્યાદિત છે. વધુમાં, જાહેર આરોગ્ય સુવિધાઓમાં હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાના અડધાથી વધુ કેસોમાં OOPE માત્ર ₹1,100 છે. મહત્વની વાત એ છે કે, જાહેર સુવિધાઓમાં આઉટપેશન્ટ (OPD) સંભાળ માટે મધ્યક OOPE 'શૂન્ય' (Zero) છે, જે દર્શાવે છે કે મોટી સંખ્યામાં નાગરિકો મફત સેવાઓ મેળવી રહ્યા છે. વર્ષ 2015 માં શરૂ કરાયેલ સરકારની ફ્રી ડ્રગ્સ સર્વિસ ઇનિશિયેટિવ (FDSI) અને ફ્રી ડાયગ્નોસ્ટિક ઇનિશિયેટિવ (FDI) એ દેશના અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં પણ મફત દવાઓ અને તપાસની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરી છે. આ ઉપરાંત, દેશભરમાં 1.84 લાખથી વધુ 'આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિરો' (AAMs) દ્વારા સમુદાયોની નજીક સર્વગ્રાહી આરોગ્ય સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે.

ડાયગ્નોસ્ટિક સેવાઓને મજબૂત બનાવવા માટે 'હબ-એન્ડ-સ્પોક' મોડલ અને નમૂના પરિવહનની સુવિધાએ વિવિધ સ્તરે તપાસની ઉપલબ્ધતામાં સુધારો કર્યો છે. વધુમાં, 'અમૃત' (AMRIT) પહેલ હેઠળ 29 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 220થી વધુ ફાર્મસીઓ દ્વારા બજાર ભાવ કરતા 50% સુધીના ડિસ્કાઉન્ટ પર 6,500 થી વધુ દવાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે. આયુષ્માન ભારત - પ્રધાન મંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (PM-JAY) અને અન્ય સરકારી હસ્તક્ષેપોએ આર્થિક અવરોધો ઘટાડીને જાહેર આરોગ્ય પ્રણાલીમાં વિશ્વાસ મજબૂત કર્યો છે.

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/userfiles/image/image001ET1R.png

આ પરવડે તેવી ક્ષમતાને કારણે આરોગ્ય સેવાઓની માંગમાં પણ વધારો થયો છે. બીમારીની જાણ કરનાર વસ્તીનું પ્રમાણ (PPRA) 75મા અને 80મા રાઉન્ડ વચ્ચે લગભગ બમણું થયું છે—ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 6.8% થી વધીને 12.2% અને શહેરી વિસ્તારોમાં 9.1% થી વધીને 14.9%. આ ફેરફાર લોકોમાં જાગૃતિ અને પ્રોએક્ટિવ હેલ્થ-સીકિંગ બિહેવિયર (સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે સભાન વલણ) દર્શાવે છે.

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/userfiles/image/image002JWK8.png

સર્વેક્ષણમાં ચેપી રોગોમાં ઘટાડો અને બિન-ચેપી રોગો (NCDs) જેવા કે ડાયાબિટીસ અને હૃદયરોગના વ્યાપમાં વધારો જોવા મળ્યો છે. આ બદલાવ માહિતી, શિક્ષણ અને સંચાર (IEC) ના પ્રયાસો અને ગ્રામીણ આરોગ્ય, સ્વચ્છતા અને પોષણ સમિતિઓ (VHSNCs) જેવા સમુદાય આધારિત પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા કરવામાં આવતી મોટા પાયે તપાસનું પરિણામ છે.

નાણાકીય સુરક્ષાના ક્ષેત્રે પણ મોટી પ્રગતિ થઈ છે. સરકારી ધિરાણવાળી આરોગ્ય વીમા યોજનાઓ હેઠળ આવરી લેવામાં આવેલી વસ્તીની ટકાવારી ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 12.9% થી વધીને 45.5% અને શહેરી વિસ્તારોમાં 8.9% થી વધીને 31.8% થઈ છે, જે ત્રણ ગણાથી વધુનો વધારો છે. આ આંકડા નબળા વર્ગને મોંઘી આરોગ્ય સારવારના ખર્ચ સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

માતૃ અને બાળ આરોગ્યના ક્ષેત્રે પણ પ્રગતિ જારી રહી છે. સંસ્થાકીય પ્રસુતિ 2017-18 માં 90.5% થી વધીને 2025 માં ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 95.6% અને શહેરી વિસ્તારોમાં 96.1% થી વધીને 97.8% થઈ છે. જનની સુરક્ષા યોજના (JSY), જનની શિશુ સુરક્ષા કાર્યક્રમ (JSSK) અને પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષિત માતૃત્વ અભિયાન (PMSMA) જેવી યોજનાઓએ સુરક્ષિત માતૃત્વને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. સર્વે મુજબ, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં લગભગ બે તૃતીયાંશ (66.8%) પ્રસુતિ સરકારી આરોગ્ય સુવિધાઓમાં થાય છે.

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/userfiles/image/image003AFZA.png

NSO સર્વે મુજબ, જાહેર આરોગ્ય સુવિધાઓના ઉપયોગમાં વધારો જોવા મળ્યો છે. વર્ષ 2014માં ગ્રામીણ વસ્તીના આશરે 28% લોકો આઉટપેશન્ટ સારવાર માટે જાહેર સુવિધાઓમાં જતા હતા, જે 2025માં વધીને 35% થયા છે.

આ સર્વેક્ષણના તારણો તમામ માટે સસ્તી, સુલભ અને સમાન આરોગ્ય સંભાળ સુનિશ્ચિત કરવાની સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને પુનરોચ્ચાર કરે છે.

SM/BS/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad   Image result for facebook icon /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com


(રીલીઝ આઈડી: 2256556) મુલાકાતી સંખ્યા : 26
આ રીલીઝ વાંચો: English , Urdu , हिन्दी , Bengali