હાઇલાઇટ્સ આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 કૌશલ્યની અછતને દૂર કરવા અને ઉત્પાદકતા વધારવા માટે રોજગાર-કેન્દ્રિત કૌશલ્ય પહેલના મહત્વ પર ભાર મૂકે છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 કૌશલ્ય વિકાસને બહુ-ક્ષેત્રીય પ્રાથમિકતા તરીકે રજૂ કરે છે, જેમાં અનેક ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ પહેલનો સમાવેશ થાય છે. મુખ્ય જાહેરાતોમાં સામેલ છે: ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલમાં મૂલ્યવર્ધન માટે મેગા ટેક્સટાઇલ પાર્ક, 15,000 શાળાઓ અને 500 કોલેજોમાં AVGC કન્ટેન્ટ ક્રિએટર લેબ્સ. એસ્ટ્રોફિઝિક્સ અને ખગોળશાસ્ત્રને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ચાર ટેલિસ્કોપ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુવિધાઓનું અપગ્રેડેશન અથવા સ્થાપના. શિક્ષણ, ઉદ્યોગ અને સરકાર વચ્ચે સેતુ તરીકે કાર્ય કરવા માટે નેશનલ કાઉન્સિલ ફોર હોટેલ મેનેજમેન્ટ એન્ડ કેટરિંગ ટેકનોલોજીનો પ્રારંભ. ખેલો ઇન્ડિયા મિશન પ્રવાસન સાથે જોડાયેલ હોસ્પિટાલિટી શિક્ષણ અને ભારતના રમતગમત ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવા માટે.

 

કૌશલ્ય: ભારતના વિકાસ એન્જિનને મજબૂત બનાવવું

ભારત એક મહત્વપૂર્ણ વસ્તી વિષયક તબક્કે ઉભું છે. વિશ્વના સૌથી યુવા કાર્યબળમાંના એક સાથે, દેશમાં ઉત્પાદકતા અને વધતી જતી ગ્રાહક માંગમાં નોંધપાત્ર સંભાવના છે. આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025-26 ભાર મૂકે છે કે રોજગાર-કેન્દ્રિત કૌશલ્ય પહેલ કૌશલ્યની અછતને દૂર કરવામાં, ઉત્પાદકતા વધારવામાં અને યોગ્ય કાર્ય તકોને વિસ્તૃત કરવામાં મદદ કરે છે. આવી પહેલ આર્થિક ઉપરની ગતિશીલતા માટે તકો પૂરી પાડીને સામાજિક ગતિશીલતાને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે, સમાવિષ્ટ શ્રમ બજારોમાં વધુ સમાન ઍક્સેસ સુનિશ્ચિત કરે છે.

સમયાંતરે શ્રમ બળ સર્વેક્ષણ ડેટા દર્શાવે છે કે શ્રમ બજાર સામાન્ય રીતે સ્થિર છે, લાક્ષણિક મોસમી વધઘટ સાથે. ફેબ્રુઆરી 2026માં 15 વર્ષ અને તેથી વધુ ઉંમરના લોકો માટે એકંદર શ્રમ બળ ભાગીદારી દર (LFPR) 55.9% પર સ્થિર રહ્યો. આ સમયગાળા દરમિયાન, શ્રમ બજારમાં પણ નોંધપાત્ર સુધારો જોવા મળ્યો, જેમાં મહિલા ભાગીદારીમાં વધારો અને ગ્રામીણ અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં બેરોજગારી દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો.

યુવા વસ્તીની સંભાવના પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને અને કૌશલ્ય ઇકોસિસ્ટમના મહત્વને ઓળખીને, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 એ કૌશલ્ય વિકાસને ક્રોસ-સેક્ટરલ પ્રાથમિકતા તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે. એ નોંધનીય છે કે તાજેતરના હસ્તક્ષેપો અને પહેલો એક સતત નીતિ પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે જેનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ભારતની યુવા વસ્તી માત્ર સંખ્યામાં મોટી નથી પણ દેશના આર્થિક ભવિષ્યમાં અર્થપૂર્ણ યોગદાન આપવા માટે તૈયાર અને સશક્ત પણ છે.

બજેટમાં કૌશલ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત: અર્થતંત્ર માટે એક પ્રોત્સાહન

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં સંસ્થાકીય ક્ષમતાને વિસ્તૃત કરવા, તાલીમ માળખાને આધુનિક બનાવવા અને ઉભરતી ઔદ્યોગિક માંગણીઓ સાથે કૌશલ્યને સંરેખિત કરવા માટે લક્ષિત પહેલ શરૂ કરવામાં આવી છે. આ પગલાંનો હેતુ શહેરી અને ગ્રામીણ બંને ભારતમાં રોજગારક્ષમતા વધારવા, ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને મોટા પાયે આજીવિકાની તકો બનાવવાનો છે.

શિક્ષણ

ભારતની વસ્તી વિષયક સંભાવનાને સાકાર કરવા માટે કુશળ અને શિક્ષિત વસ્તી ચાવીરૂપ છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં કુલ ₹1.39 લાખ કરોડ ફાળવીને શિક્ષણ ક્ષેત્રને વધુ વેગ મળ્યો છે. આ 2025-26ના બજેટ અંદાજની તુલનામાં 8.27%નો વધારો દર્શાવે છે. આ ફાળવણી શિક્ષણની પહોંચ વધારવા, માળખાગત સુવિધાઓને મજબૂત બનાવવા અને ઔદ્યોગિક જરૂરિયાતો સાથે શિક્ષણને વધુ સંરેખિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

આ હેતુ માટે બજેટમાં નીચેની જાહેરાતો કરવામાં આવી છે:

• મુખ્ય ઔદ્યોગિક અને લોજિસ્ટિક્સ કોરિડોર, હાઉસિંગ યુનિવર્સિટીઓ, કોલેજો, સંશોધન સંસ્થાઓ, કૌશલ્ય કેન્દ્રો અને રહેણાંક સંકુલ નજીક પાંચ યુનિવર્સિટી ટાઉનશીપનું નિર્માણ.
• વાયેબિલિટી ગેપ ફંડિંગ (VGF)/મૂડી સહાય દ્વારા દરેક જિલ્લામાં એક કન્યા છાત્રાલયની સ્થાપના. આ જાહેરાતનો હેતુ ઉચ્ચ શિક્ષણની STEM સંસ્થાઓમાં લાંબા અભ્યાસ અને પ્રયોગશાળાના કલાકોને કારણે પ્રવેશ અને વિદ્યાર્થી જાળવણીમાં પડકારોનો સામનો કરવાનો છે.
• ઇમર્સિવ અનુભવો દ્વારા ખગોળ ભૌતિકશાસ્ત્ર અને ખગોળશાસ્ત્રને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ચાર ટેલિસ્કોપ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુવિધાઓને અપગ્રેડ અથવા સ્થાપિત કરવી; આમાં નેશનલ લાર્જ સોલાર ટેલિસ્કોપ, નેશનલ લાર્જ ઓપ્ટિકલ ઇન્ફ્રારેડ ટેલિસ્કોપ, હિમાલયન ચંદ્ર ટેલિસ્કોપ અને COSMOS-2 પ્લેનેટેરિયમનો સમાવેશ થાય છે.

કાપડ અને વસ્ત્રો

ભારતીય કાપડ અને વસ્ત્ર ઉદ્યોગ કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP)માં આશરે 2%, GVA ઉત્પાદનમાં આશરે 11% અને નિકાસમાં 8.63% ફાળો આપે છે. વૈશ્વિક સ્તરે છઠ્ઠા સૌથી મોટા કાપડ અને વસ્ત્ર નિકાસકાર તરીકે, આ ક્ષેત્ર 45 મિલિયનથી વધુ સીધી નોકરીઓને ટેકો આપે છે; તેમાં MSME જૂથોની મજબૂત હાજરી છે અને મહિલાઓ અને ગ્રામીણ કામદારોની નોંધપાત્ર ભાગીદારી છે. આ ઉદ્યોગમાં વણકરો અને કારીગરોને વધુ ટેકો આપવા માટે, બજેટમાં નીચે મુજબનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે:

માનવ-નિર્મિત રેશા (MMF): ફેક્ટરીમાં બનાવવામાં આવતા રેશા, જે કુદરતી સ્ત્રોતો (જેમ કે સેલ્યુલોઝમાંથી બનતું રેયોન) અથવા રસાયણો (જેમ કે પોલિએસ્ટર)માંથી બનાવવામાં આવે છે. આ રેશા કુદરતી રેશાઓ જેટલા કે તેનાથી પણ વધુ ગુણવત્તાવાળા બનાવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે. નવા યુગના રેસા: આધુનિક અને નવીન પ્રકારના રેશા, જેમ કે કમળ રેશમ, વાંસના રેશા અથવા આધુનિક ટેક્સટાઇલ્સ, જે પર્યાવરણને અનુકૂળ, ટકાઉ હોય છે અથવા વિશેષ કાર્યક્ષમ ગુણધર્મો ધરાવે છે.

• કુદરતી, માનવ-નિર્મિત અને નવા યુગના રેસામાં આત્મનિર્ભરતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 'રાષ્ટ્રીય ફાઇબર યોજના'.
• મૂડી સહાય, અદ્યતન મશીનરી, ટેકનોલોજી અપગ્રેડેશન અને વહેંચાયેલ પરીક્ષણ માળખા દ્વારા પરંપરાગત ક્લસ્ટરોને આધુનિક બનાવવા માટે 'કાપડ વિસ્તરણ અને રોજગાર યોજના'.
• હાલની યોજનાઓને એકીકૃત કરવા અને વણકરો અને કારીગરોને કેન્દ્રિત, આવક-વધારતી સહાય પૂરી પાડવા માટે 'રાષ્ટ્રીય હાથશાળ અને હસ્તકલા કાર્યક્રમ'.
• 'ટેક્સ-ઇકો પહેલ' વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક અને ટકાઉ કાપડ અને વસ્ત્રોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે.
• 'સમર્થ 2.0' માળખાગત ઉદ્યોગ-શૈક્ષણિક ભાગીદારી દ્વારા કાપડ કૌશલ્ય ઇકોસિસ્ટમને આધુનિક અને અપગ્રેડ કરવા માટે.
• 'મેગા ટેક્સટાઇલ પાર્ક', જે સ્કેલ, કાર્યક્ષમતા અને મૂલ્યવર્ધન બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે, ખાસ કરીને ટેકનિકલ કાપડના ક્ષેત્રમાં.
• 'મહાત્મા ગાંધી ગ્રામ સ્વરાજ પહેલ' સુધારેલ કૌશલ્ય વિકાસ, ગુણવત્તા ખાતરી અને વૈશ્વિક બ્રાન્ડિંગ જોડાણો દ્વારા ખાદી, હાથશાળ અને હસ્તકલાને મજબૂત બનાવવા માટે.

આરોગ્ય

ભારતની વધતી જતી વસ્તીની આરોગ્યસંભાળ જરૂરિયાતો - વસ્તી વિષયક ફેરફારો, વધતા બિન-ચેપી રોગો અને કુશળ વ્યાવસાયિકોની વૈશ્વિક માંગ દ્વારા પ્રેરિત - કુશળ અને મોટા આરોગ્યસંભાળ કાર્યબળની જરૂરિયાત તરફ નિર્દેશ કરે છે. આ સંદર્ભમાં, બજેટમાં સહયોગી અને આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકોના શિક્ષણને વિસ્તૃત અને મજબૂત કરવા માટે ત્રણ વર્ષમાં ₹980 કરોડના તબક્કાવાર ખર્ચનો પ્રસ્તાવ છે. બજેટમાં સમાવિષ્ટ મુખ્ય પહેલો છે:

• બાયોફાર્મા શક્તિ (જ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને નવીનતા દ્વારા આરોગ્યસંભાળને આગળ વધારવા માટેની વ્યૂહરચના) દ્વારા સંસ્થાઓ બનાવવી અને અપગ્રેડ કરવી. પાંચ વર્ષમાં ₹10,000 કરોડના પ્રસ્તાવિત ખર્ચનો હેતુ ભારતને વૈશ્વિક બાયોફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદન કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરવાનો છે. આ વ્યૂહરચનામાં ત્રણ નવા નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાર્માસ્યુટિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ (NIPERs) ની સ્થાપના, સાત હાલના NIPERs ને અપગ્રેડ કરવા, 1,000 થી વધુ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ સાઇટ્સ બનાવવા અને સેન્ટ્રલ ડ્રગ્સ સ્ટાન્ડર્ડ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશનને મજબૂત બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.
• હાલના સહયોગી આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિક (AHP) સંસ્થાઓને અપગ્રેડ કરવા અને ખાનગી અને સરકારી ક્ષેત્રોમાં નવી AHP સંસ્થાઓ સ્થાપિત કરવા. આમાં ઓપ્ટોમેટ્રી, રેડિયોલોજી, એનેસ્થેસિયા, ઓટી ટેકનોલોજી, એપ્લાઇડ સાયકોલોજી અને વર્તણૂકીય સ્વાસ્થ્ય જેવા 10 પસંદગીના વિષયોનો સમાવેશ થાય છે. આગામી પાંચ વર્ષમાં કુલ 100,000 AHPs કાર્યબળમાં ઉમેરવામાં આવશે.
• વૃદ્ધાવસ્થા સંભાળ અને સંબંધિત સેવાઓ સહિત એક મજબૂત સંભાળ ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ. આમાં બહુ-કુશળ સંભાળ રાખનારાઓને તાલીમ આપવા માટે વિવિધ રાષ્ટ્રીય કૌશલ્ય લાયકાત ફ્રેમવર્ક (NSQF)-અનુરૂપ કાર્યક્રમો વિકસાવવાનો સમાવેશ થાય છે જે મુખ્ય સંભાળ અને સંબંધિત કુશળતા - જેમ કે સુખાકારી, યોગ અને તબીબી અને સહાયક ઉપકરણોનું સંચાલન - ને જોડી શકે છે. પ્રાથમિક ધ્યેય આગામી વર્ષમાં 150,000 સંભાળ રાખનારાઓને તાલીમ આપવાનો છે.
• તબીબી પ્રવાસન સેવાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક યોજના પણ શરૂ કરવામાં આવશે, જે રાજ્યોને ખાનગી ક્ષેત્ર સાથે ભાગીદારીમાં પાંચ પ્રાદેશિક તબીબી કેન્દ્રો સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરશે. આ કેન્દ્રો સંકલિત આરોગ્યસંભાળ સંકુલ હશે જેમાં તબીબી, શૈક્ષણિક અને સંશોધન સુવિધાઓ હશે. તેમાં આયુષ કેન્દ્રો, તબીબી મૂલ્ય પ્રવાસન સુવિધાઓ અને નિદાન, આફ્ટરકેર સેવાઓ અને પુનર્વસન માટે માળખાગત સુવિધાઓનો સમાવેશ થશે. આ કેન્દ્રો ડોકટરો અને AHPs સહિત આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકો માટે વિવિધ રોજગારની તકો પૂરી પાડશે.

આયુષ

ભારતનું આયુષ ક્ષેત્ર સતત વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતા મેળવી રહ્યું છે, જેમાં યોગ અને આયુર્વેદ નિવારક અને સર્વાંગી આરોગ્યસંભાળના મહત્વપૂર્ણ સ્તંભો તરીકે ઉભરી રહ્યા છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 આયુષ મંત્રાલય માટે ₹4,408 કરોડની ફાળવણી સાથે આ પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટ કરે છે. આયુષ ક્ષેત્રને વધુ મજબૂત બનાવવા અને વૈશ્વિક માંગને પહોંચી વળવા માટે, કેન્દ્રીય બજેટ નીચેની પહેલ રજૂ કરે છે:

• શિક્ષણ, ક્લિનિકલ સેવાઓ અને સંશોધનને મજબૂત બનાવવા માટે ત્રણ નવા ઓલ ઈન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ આયુર્વેદ (AIIA)ની સ્થાપના;
• પ્રમાણપત્ર પ્રણાલીના ઉચ્ચ ધોરણો અને કુશળ માનવશક્તિની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે આયુષ ફાર્મસીઓ અને દવા પરીક્ષણ પ્રયોગશાળાઓનું અપગ્રેડેશન;
• પુરાવા-આધારિત સંશોધન, તાલીમ અને પરંપરાગત દવા પ્રત્યે જાગૃતિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે જામનગરમાં WHO ગ્લોબલ સેન્ટર ફોર ટ્રેડિશનલ મેડિસિનનું અપગ્રેડેશન.

પશુધન

પશુધન ગ્રામીણ સ્થિતિસ્થાપકતાનો એક મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ છે, જે ખાસ કરીને ગરીબ અને સીમાંત પરિવારો માટે કૃષિ આવકમાં આશરે 16% ફાળો આપે છે. ₹6,153 કરોડના બજેટ ફાળવણી સાથે, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 આવક વૈવિધ્યકરણ, પોષણ સુરક્ષા અને રોજગાર સર્જનમાં આ ક્ષેત્રની ભૂમિકાને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

વધુમાં, પશુચિકિત્સા વ્યાવસાયિકોની ઉપલબ્ધતા 20,000થી વધુ સુધી વધારવા માટે, કેન્દ્રીય બજેટ લોન-આધારિત મૂડી સબસિડી સહાય યોજના શરૂ કરે છે. આ યોજના ખાનગી ક્ષેત્રમાં પશુચિકિત્સા અને પેરા-વેટ કોલેજો, હોસ્પિટલો, ડાયગ્નોસ્ટિક પ્રયોગશાળાઓ અને સંવર્ધન સુવિધાઓની સ્થાપનાને સમર્થન આપે છે, સાથે સાથે ભારતીય અને વિદેશી સંસ્થાઓ વચ્ચે સહયોગને પણ સરળ બનાવે છે.

ઓરેન્જ ઇકોનોમી

સર્જનાત્મકતા, સંસ્કૃતિ અને બૌદ્ધિક સંપદા દ્વારા સંચાલિત 'ઓરેન્જ ઈકોનોમી' આધુનિક આર્થિક વિકાસમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપનાર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. વૈશ્વિક સ્તરે, સર્જનાત્મક ઉદ્યોગો GDPમાં 0.5% થી 7%થી વધુ યોગદાન આપે છે, જેનો પ્રવાસન અને શહેરી સેવાઓ પર પણ ઊંડો પ્રભાવ પડે છે. ભારતમાં, મીડિયા અને મનોરંજન ક્ષેત્ર - જે 2024માં લગભગ ₹2.5 ટ્રિલિયનનું મૂલ્ય ધરાવે છે - લગભગ 7%ના વાર્ષિક દરે વૃદ્ધિ પામશે અને 2027 સુધીમાં લગભગ ₹3.06 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે.

ઝડપથી વિકસતા સર્જનાત્મક ક્ષેત્રોમાં પ્રતિભા પાઇપલાઇનને મજબૂત બનાવવા માટે, બજેટમાં 15,000 માધ્યમિક શાળાઓ અને 500 કોલેજોમાં AVGC (એનિમેશન, વિઝ્યુઅલ ઇફેક્ટ્સ, ગેમિંગ અને કોમિક્સ) કન્ટેન્ટ ક્રિએટર લેબ્સની સ્થાપના પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. AVGC સેક્ટરને 2030 સુધીમાં આશરે 2 મિલિયન વ્યાવસાયિકોની જરૂર પડશે તેવો અંદાજ છે; આ પહેલનો હેતુ પ્રારંભિક સર્જનાત્મક ક્ષમતાને પ્રોત્સાહન આપવા, ઉદ્યોગ-વિશિષ્ટ કૌશલ્યો વધારવા અને વૈશ્વિક ડિજિટલ સામગ્રી ઉત્પાદનમાં ભારતની હાજરીને મજબૂત બનાવવાનો છે.

ડિઝાઇન

ભારતીય ડિઝાઇન ઉદ્યોગ ઝડપથી વિકસી રહ્યો છે, અને તમામ ક્ષેત્રોમાં કુશળ ડિઝાઇન વ્યાવસાયિકોની માંગ વધી રહી છે. ડિઝાઇન શિક્ષણને મજબૂત બનાવવા અને આ વૃદ્ધિને ટેકો આપવા માટે, પૂર્વ ભારતમાં એક નવી રાષ્ટ્રીય ડિઝાઇન સંસ્થાની સ્થાપના કરવામાં આવશે.

પ્રવાસન

પર્યટન નિકાસ, રોજગાર અને ભારતની વૈશ્વિક સાંસ્કૃતિક ઓળખનો મુખ્ય ચાલક છે. નાણાકીય વર્ષ 2024માં મુસાફરી અને પર્યટન ક્ષેત્રે ભારતના GDPમાં 5.22% યોગદાન આપ્યું હતું, જે મહામારી પહેલાના સ્તરની નજીક હતું. આ ક્ષેત્રે અંદાજે 8.46 કરોડ નોકરીઓને પણ ટેકો આપ્યો - જે પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે - દેશમાં કુલ રોજગારના આશરે 13.3% હિસ્સો ધરાવે છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 ચોક્કસ સંસ્થાકીય અને કૌશલ્ય-આધારિત પહેલ દ્વારા આ ગતિને વધુ મજબૂત બનાવે છે:

• હાલના નેશનલ કાઉન્સિલ ફોર હોટેલ મેનેજમેન્ટ એન્ડ કેટરિંગ ટેકનોલોજીને અપગ્રેડ કરીને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હોસ્પિટાલિટીની સ્થાપના. આ શૈક્ષણિક, ઉદ્યોગ અને સરકાર વચ્ચે સેતુ તરીકે કામ કરશે, હોસ્પિટાલિટી શિક્ષણના ધોરણોને મજબૂત બનાવશે.
• 20 લોકપ્રિય પર્યટન સ્થળોમાં 10,000 પ્રવાસી માર્ગદર્શકોના કૌશલ્યને અપગ્રેડ કરવા માટે એક પાયલોટ યોજના શરૂ કરવી; ભારતીય વ્યવસ્થાપન સંસ્થાના સહયોગથી વિકસાવવામાં આવેલ પ્રમાણભૂત 12-અઠવાડિયાનો હાઇબ્રિડ કોર્સ ઓફર કરવામાં આવશે.
• સાંસ્કૃતિક, આધ્યાત્મિક અને વારસાના સ્થળોનું ડિજિટલ દસ્તાવેજીકરણ કરવા માટે 'નેશનલ ડેસ્ટિનેશન ડિજિટલ નોલેજ ગ્રીડ' બનાવવામાં આવશે, જે સંશોધકો, ઇતિહાસકારો, સામગ્રી નિર્માતાઓ અને ટેકનોલોજી ભાગીદારો માટે નવી તકો ઊભી કરશે.

રમતગમત

યુવા બાબતો અને રમતગમત મંત્રાલય માટે નાણાકીય સહાયમાં 2026-27ના કેન્દ્રીય બજેટમાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં કુલ ફાળવણી ₹1,133 કરોડનો વધારો થયો છે. આ પગલું 2036 સુધીમાં ભારતને વિશ્વના ટોચના 10 રમતગમત દેશોમાં અને 2047 સુધીમાં ટોચના 5 દેશોમાં સ્થાન આપવાના વિઝન સાથે સુસંગત છે. મંત્રાલયની ફાળવણી 2025-26માં ₹3,346 કરોડ (સુધારેલા અંદાજ) થી વધીને 2026-27માં ₹4,479.88 કરોડ (બજેટ અંદાજ) થઈ ગઈ છે.

આ વધેલી ફાળવણીથી કેન્દ્રિય પ્રાયોજિત રમતગમત અને યુવા વિકાસ કાર્યક્રમોના અમલીકરણને મજબૂત બનાવવાની અપેક્ષા છે, જેમાં રમતવીર વિકાસ પહેલ, યુવા જોડાણ કાર્યક્રમો, કોચિંગ અને સહાયક પ્રણાલીઓ, રમતગમત વિજ્ઞાનનું એકીકરણ અને રમતગમતના માળખાગત વિકાસનો સમાવેશ થાય છે.

આ સંદર્ભમાં, બજેટમાં રમતગમત ક્ષેત્રને વ્યાપક રીતે મજબૂત બનાવવા માટે "ખેલો ઇન્ડિયા મિશન" શરૂ કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ મિશન આ બાબતો પૂરી પાડશે:

• મૂળભૂત, મધ્યવર્તી અને ઉચ્ચ સ્તરે તાલીમ કેન્દ્રો દ્વારા સમર્થિત એક સંકલિત પ્રતિભા વિકાસ માર્ગ;
• કોચ અને સહાયક સ્ટાફનો વ્યવસ્થિત વિકાસ;
• રમતગમત વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીનું એકીકરણ;
• રમતગમત સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવા અને રમતવીરો માટે પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડવા માટે સ્પર્ધાઓ અને લીગ; અને
• તાલીમ અને સ્પર્ધાઓ માટે રમતગમતના માળખાનો વિકાસ.

કૌશલ્ય વિકાસને મજબૂત બનાવવા માટે નીતિગત સમર્થન

સરકારે હંમેશા કુશળ અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કાર્યબળ વિકસાવવા માટે વિવિધ મુખ્ય કૌશલ્ય વિકાસ પહેલોને મજબૂત બનાવવાને પ્રાથમિકતા આપી છે. આ કાર્યક્રમો તમામ ક્ષેત્રોમાં મોટા પાયે તાલીમ, એપ્રેન્ટિસશીપ અને વ્યાવસાયિક શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. એકસાથે, આ કાર્યક્રમો રોજગારક્ષમતા વધારવા અને બદલાતી ઉદ્યોગ જરૂરિયાતો સાથે કૌશલ્ય વિકાસને સંરેખિત કરવાનો હેતુ ધરાવે છે.

સ્કીલ ઇન્ડિયા મિશન

2015માં શરૂ કરાયેલ કૌશલ્ય ભારત મિશન (SIM), મુખ્ય યોજનાઓ હેઠળ કૌશલ્ય વિકાસ કેન્દ્રોના વ્યાપક નેટવર્ક દ્વારા કૌશલ્ય, પુનઃ કૌશલ્ય અને અપ-સ્કિલિંગ તાલીમ પૂરી પાડે છે. આ મિશન દેશભરના સમાજના તમામ વર્ગો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમાં કાર્યકારી વયની વસ્તીના કૌશલ્ય અને રોજગારક્ષમતા વધારવા પર ખાસ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે. આ મિશનમાં નીચેની યોજનાઓનો સમાવેશ થાય છે:

• પ્રધાનમંત્રી કૌશલ વિકાસ યોજના (PMKVY),
• જન શિક્ષણ સંસ્થા (JSS),
• રાષ્ટ્રીય એપ્રેન્ટિસશીપ પ્રમોશન યોજના (NAPS)
• ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થાઓ (ITI)માં કારીગર તાલીમ યોજના (CTS).

 

• પ્રધાનમંત્રી કૌશલ વિકાસ યોજના (PMKVY) / PMKVY 4.0: આ કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલયની એક મુખ્ય, ટૂંકા ગાળાની કૌશલ્ય વિકાસ પહેલ છે. તેના ચાર તબક્કામાં, તે એક પાયલોટ, પ્રોત્સાહન-આધારિત પ્રમાણપત્ર પહેલથી મોટા પાયે, માંગ-આધારિત અને પરિણામ-લક્ષી કૌશલ્ય વિકાસ ઇકોસિસ્ટમમાં વિકસિત થઈ છે.

તેના ચોથા તબક્કા, PMKVY 4.0 હેઠળ, રાષ્ટ્રીય કૌશલ્ય લાયકાત ફ્રેમવર્ક (NSQF) સાથે સંરેખિત નોકરીની ભૂમિકાઓમાં તાલીમ આપવામાં આવે છે. આ નોકરીની ભૂમિકાઓ ઉદ્યોગ-આગેવાની હેઠળના સેક્ટર સ્કિલ કાઉન્સિલ (SSC) દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે. વધુમાં, ઘણા અભ્યાસક્રમો સીધા ઔદ્યોગિક સંકુલોમાં ઓફર કરવામાં આવે છે, જેમાં તાલીમદાતાઓ નોકરીદાતા ઇકોસિસ્ટમમાંથી લેવામાં આવે છે. તેની મુખ્ય સિદ્ધિઓ નીચે દર્શાવેલ છે:

• 31 માર્ચ, 2026 સુધીમાં, PMKVY 4.0 એ 36 રાજ્યો અને 737 જિલ્લાઓને આવરી લેતા 38 ક્ષેત્રોમાં 27.24 લાખ ઉમેદવારોને તાલીમ આપી છે.
• 1 એપ્રિલ, 2024 અને 31 માર્ચ, 2026 વચ્ચે, 34 રાજ્યો અને 737 જિલ્લાઓમાં 10.91 લાખથી વધુ ઉમેદવારોને IT-ITeS, એરોસ્પેસ અને ઉડ્ડયન, કૃષિ, રબર, ચામડું, વસ્ત્રો, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, બાંધકામ અને પર્યટન અને આતિથ્ય જેવા ક્ષેત્રોમાં તાલીમ આપવામાં આવી હતી.
• AI, ઉદ્યોગ 4.0, ગ્રીન જોબ્સ અને ડિજિટલ સેવાઓ જેવા ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં રોજગારની સંભાવનાઓને સુધારવા માટે 69 વિશિષ્ટ અભ્યાસક્રમો અને 154 ભવિષ્ય-કુશળ નોકરી ભૂમિકાઓ રજૂ કરવામાં આવી છે.
• 31 માર્ચ, 2026 સુધીમાં, 16,900થી વધુ સંસ્થાઓ PMKVY 4.0 લાગુ કરી રહી છે, જેમાં શાળાઓ, ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ અને ITIમાં સ્થિત 6800થી વધુ 'કૌશલ્ય કેન્દ્રો'નો સમાવેશ થાય છે.

 

• જન શિક્ષણ સંસ્થાન (JSS): JSS યોજના, શરૂઆતમાં 1967માં શ્રમિક વિદ્યાપીઠ (SVP) તરીકે શરૂ કરવામાં આવી હતી, તેનો ઉદ્દેશ્ય 100% સરકારી ભંડોળ સાથે રજિસ્ટર્ડ સોસાયટીઓ (NGO) દ્વારા લાભાર્થીઓના ઘરઆંગણે બિન-ઔપચારિક કૌશલ્ય તાલીમ પૂરી પાડવાનો છે. તે નિરક્ષર, નવ-સાક્ષર અને શાળા છોડી દેનારાઓ માટે સમાવિષ્ટ, સમુદાય-આધારિત કૌશલ્ય વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે. પ્રાપ્ત પ્રગતિ નીચે દર્શાવેલ છે:

• 2018 થી 31 માર્ચ, 2026 સુધીમાં કુલ 3,648૮,692 લાભાર્થીઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે.
• સ્થાનિક માંગને અનુરૂપ અભ્યાસક્રમો બનાવવામાં આવે છે અને તેમાં ટેલરિંગ, ભરતકામ, હસ્તકલા, ખાદ્ય પ્રક્રિયા અને આરોગ્યસંભાળનો સમાવેશ થાય છે.
• 31 માર્ચ, 2026 સુધીમાં, 26,720 આદિવાસી લાભાર્થીઓની નોંધણી કરવામાં આવી છે અને 26,519 લોકોને તાલીમ આપવામાં આવી છે.
• કૌશલ્ય વિકાસ વિકલ્પોમાં વૈવિધ્ય લાવવા માટે, JSS હેઠળ NSQF સ્તર 3, 3.5 અને 4 પર 32 નવા NCVET-મંજૂર અભ્યાસક્રમો શરૂ કરવામાં આવ્યા છે.
• ડિસેમ્બર 2024થી JSS ઉત્પાદનોનું વેચાણ UdyamKart પોર્ટલ પર થઈ રહ્યું છે, જે કારીગરો અને સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગસાહસિકોને સીધા ખરીદદારો સાથે જોડે છે.

• રાષ્ટ્રીય એપ્રેન્ટિસશીપ પ્રમોશન યોજના (NAPS): ઓગસ્ટ 2016માં શરૂ કરાયેલ, આ યોજના હાલમાં તેના બીજા તબક્કા, NAPS 2.0માં અમલમાં મૂકવામાં આવી રહી છે. આ કાર્યક્રમ એપ્રેન્ટિસશીપ તાલીમને પ્રોત્સાહન આપે છે, એપ્રેન્ટિસશીપ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવે છે અને હિસ્સેદારોને હિમાયતી સહાય પૂરી પાડે છે. એપ્રેન્ટિસશીપ "શીખતી વખતે કમાઓ" અને ઉદ્યોગ-કેન્દ્રિત કૌશલ્ય વિકાસનો મુખ્ય આધારસ્તંભ રહે છે. સરકાર NAPS પોર્ટલ દ્વારા એપ્રેન્ટિસશીપના 25% (દર મહિને ₹1,500 સુધી) સીધા એપ્રેન્ટિસશીપના બેંક ખાતાઓમાં ફાળો આપે છે.

• 2016થી 31 માર્ચ, 2026 સુધીમાં ઓટોમોટિવ, આઇટી-આઇટીઇએસ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, રિટેલ અને ઉત્પાદન જેવા ક્ષેત્રોમાં 54.41 લાખથી વધુ એપ્રેન્ટિસને ઓનબોર્ડ કરવામાં આવ્યા છે.
• નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં, આશરે 12.35 લાખ એપ્રેન્ટિસને રોજગારી આપવામાં આવી હતી. વધુમાં, નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં આશરે 6.42 લાખ એપ્રેન્ટિસે તેમની ઓન-ધ-જોબ તાલીમ પૂર્ણ કરી હતી.
• સપ્ટેમ્બર 2025માં રજૂ કરાયેલ CoP (પ્રાવીણ્ય પ્રમાણપત્ર), જે સંપૂર્ણ તાલીમ સમયગાળો અને વ્યવહારુ મૂલ્યાંકન પૂર્ણ કરનારા એપ્રેન્ટિસ માટે એક વધારાની માન્યતા છે. 31 માર્ચ, 2026 સુધીમાં, 67,711 CoP જારી કરવામાં આવ્યા હતા.
• 1 એપ્રિલ, 2025 થી 31 માર્ચ, 2026 સુધીમાં 40.10 લાખ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) વ્યવહારો દ્વારા ₹562.75 કરોડથી વધુનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું.

• કારીગર તાલીમ યોજના (CTS): CTS 1950માં સ્થાનિક ઉદ્યોગોને વિવિધ વ્યવસાયોમાં કુશળ કામદારોનો સતત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેનો ઉદ્દેશ્ય વ્યવસ્થિત તાલીમ દ્વારા માત્રાત્મક અને ગુણાત્મક રીતે ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન વધારવાનો અને શિક્ષિત યુવાનોને રોજગારયોગ્ય તાલીમ આપીને બેરોજગારી ઘટાડવાનો પણ છે.

• CTS હેઠળ, દેશભરમાં 14,688 ITIs (સરકારી - 3,345 અને ખાનગી - 11,343) દ્વારા 169 અભ્યાસક્રમોમાં તાલીમ આપવામાં આવે છે.
• માર્ચ 2026 સુધીમાં, કુલ 14 CTS અભ્યાસક્રમો વિકસાવવામાં આવ્યા છે અને 22 હાલના અભ્યાસક્રમોમાં ત્રણ વર્ષના સમયગાળામાં સુધારો કરવામાં આવ્યો છે. આ અભ્યાસક્રમો ઉદ્યોગની જરૂરિયાતો સાથે સંરેખિત છે.
• ITIsમાં નોંધણી નાણાકીય વર્ષ 2022-23માં 12.51 લાખથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં 14.70 લાખ થવાનો અંદાજ છે.

ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થાઓ (ITIs)

ITIs ભારતમાં લાંબા ગાળાના વ્યાવસાયિક શિક્ષણનો આધાર છે. ઉદ્યોગોને કુશળ કર્મચારીઓનો સતત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે તેમની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

 

આ ઇકોસિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે, PM-SETU (અપગ્રેડેડ ITIs દ્વારા પ્રધાનમંત્રી કૌશલ્ય અને રોજગાર પરિવર્તન) ઓક્ટોબર 2025માં કેન્દ્રિય પ્રાયોજિત યોજના તરીકે શરૂ કરવામાં આવી હતી જેનો અંદાજિત ખર્ચ ₹60,000 કરોડ હતો. તેની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ છે:

• 1,000 સરકારી ITIs (200 હબ ITIs અને 800 સ્પોક ITIs) ને હબ-એન્ડ-સ્પોક મોડેલમાં અપગ્રેડ કરવા, જેમાં અત્યાધુનિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને આધુનિક સાધનોનો સમાવેશ થાય છે.
• ક્લસ્ટરોની સહ-માલિકી અને સહ-વ્યવસ્થાપન માટે એન્કર ઇન્ડસ્ટ્રી પાર્ટનર્સ (AIPs) સાથે સ્પેશિયલ પર્પઝ વ્હીકલ્સ (SPVs)ની સ્થાપના કરવી.
• શ્રમ બજારની માંગના આધારે અભ્યાસક્રમોનો પરિચય અને પુનઃડિઝાઇન, જેમાં આધુનિક ટેકનોલોજી સાથે અપગ્રેડ કરાયેલ ઉચ્ચ-માગ પરંપરાગત વેપારનો સમાવેશ થાય છે.
• હરિયાણા, કર્ણાટક, તમિલનાડુ અને અન્ય ઘણા રાજ્યો તેમની મુખ્ય શક્તિઓના આધારે 1,000 ITIs ને અપગ્રેડ કરવા માટે સહયોગ કરી રહ્યા છે.
• વૈશ્વિક ભાગીદારી સાથે કૌશલ્ય વિકાસ માટે રાષ્ટ્રીય શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્રો તરીકે પાંચ રાષ્ટ્રીય કૌશલ્ય તાલીમ સંસ્થાઓ (ભુવનેશ્વર, ચેન્નાઈ, હૈદરાબાદ, કાનપુર અને લુધિયાણા)ની ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવી.

નિષ્કર્ષ

ભારતનું કૌશલ્ય વિકાસ ઇકોસિસ્ટમ સંકલિત, ટેકનોલોજી-સક્ષમ અને ઉદ્યોગ-મૈત્રીપૂર્ણ માળખા સાથે માળખાકીય પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ કૌશલ્ય કાર્યક્રમોને માળખાકીય વિકાસ સાથે સંરેખિત કરીને આ પરિવર્તનને મજબૂત બનાવે છે. ITI અપગ્રેડેશન, PMKVY 4.0, PM-SETU, NAPS અને અન્ય સુધારાઓ જેવી પહેલોનો હેતુ સમગ્ર કૌશલ્ય વિકાસ શૃંખલામાં સ્કેલ, ગુણવત્તા, પારદર્શિતા અને ઉદ્યોગ જોડાણોને સુધારવાનો છે.

જેમ જેમ ભારત 'વિકસિત ભારત @ 2047' તરફ આગળ વધે છે, તેમ તેમ સરકાર માંગ-આધારિત તાલીમ, માપી શકાય તેવા પરિણામો અને બધા માટે ઍક્સેસ પર ભાર મૂકી રહી છે. આરોગ્યસંભાળ, સંભાળ અર્થતંત્ર, AVGC અને પર્યટન જેવા ક્ષેત્રોમાં કૌશલ્યને સંરેખિત કરીને, આ નીતિ માળખું માનવ મૂડીને વિકાસના મુખ્ય ચાલક તરીકે સ્થાન આપે છે. એકંદરે, ભારતનું સ્થિતિસ્થાપક અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કૌશલ્ય ઇકોસિસ્ટમ ઉત્પાદકતામાં વધારો કરે છે અને ઔપચારિકીકરણને વેગ આપે છે. તે દેશના વસ્તી વિષયક લાભને વ્યાપક-આધારિત, ટકાઉ વિકાસમાં અનુવાદિત કરવામાં પણ મદદ કરે છે.

સંદર્ભ

નાણા મંત્રાલય

https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/echapter.pdf

https://www.indiabudget.gov.in/doc/budget_speech.pdf

શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય

https://eshram.gov.in/indexmain

કાપડ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2208051&reg=6&lang=1

આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221616&reg=3&lang=2

આયુષ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221910&reg=3&lang=2

મત્સ્યઉદ્યોગ, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221788&reg=3&lang=2

માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221825&reg=6&lang=1

શિક્ષણ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221734&reg=3&lang=1

યુવા બાબતો અને રમતગમત મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221706&reg=3&lang=2

કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200373&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223182&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2217881&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2197057&reg=3&lang=1

https://dsde.uk.gov.in/apprenticeship-training-scheme/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236969&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2149336&reg=3&lang=2

ITI, લાલા હંસ રાજ ગુપ્તા ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થા

https://itilhrg.delhi.gov.in/itilhrg/craftsmen-training-scheme-cts

નીતિ આયોગ

https://niti.gov.in/sites/default/files/2023-02/ITI_Report_02022023_0.pdf

આઈબીઈએફ

https://www.ibef.org/government-schemes/skill-india#:~:text=On%20July%2015%2C%202025%2C%20the,Hyderabad%20and%20Chennai%20were%20લોન્ચ થયું

આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2240676&reg=3&lang=2

પીઆઈબી મુખ્યાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2228572&reg=3&lang=1

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

 

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2256545) મુલાકાતી સંખ્યા : 23