કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) ડો. જિતેન્દ્ર સિંઘે આજે ભારતભરની યુનિવર્સિટીઓ અને કોલેજોમાં સ્પેસ લેબોરેટરીઝ (અવકાશ પ્રયોગશાળાઓ) સ્થાપવાની યોજનાઓની સમીક્ષા કરી હતી, જેમાં વિદ્યાર્થીઓને સેટેલાઇટ સિસ્ટમ્સ, રોકેટરી અને મિશન ડિઝાઇનમાં પ્રાયોગિક અનુભવ પૂરો પાડવા માટે પ્રથમ તબક્કામાં આવી સાત લેબ સ્થાપવામાં આવશે.

આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય ભારતના વિસ્તરતા અવકાશ ક્ષેત્ર માટે કુશળ યુવાનોની મજબૂત પાઈપલાઈન તૈયાર કરવાનો છે, જેણે બિન-સરકારી સંસ્થાઓ માટે આ ક્ષેત્ર ખોલ્યા પછી છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં 600 મિલિયન યુએસ ડોલરથી વધુનું ખાનગી રોકાણ આકર્ષ્યું છે.

IN-SPACe ના ચેરમેન ડો. પવન ગોએન્કા દ્વારા વિગતવાર બ્રીફિંગ બાદ આ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી, જેમણે ભારતના સ્પેસ સુધારામાં થયેલી પ્રગતિ અને સમગ્ર વેલ્યુ ચેઇનમાં ખાનગી ખેલાડીઓની વધતી જતી ભાગીદારીની ઝાંખી રજૂ કરી હતી.

ભારતની ખાનગી સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમ ઝડપથી વિસ્તરી છે, જેમાં સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા 2019 માં સિંગલ ડિજિટથી વધીને 2026 ની શરૂઆત સુધીમાં 400 થી વધુ થઈ ગઈ છે. આ સ્ટાર્ટઅપ્સ હવે લોન્ચ વ્હીકલ, સેટેલાઇટ અને પેલોડ મેન્યુફેક્ચરિંગ, ગ્રાઉન્ડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ડેટા સર્વિસ અને ઉભરતા ઇન-ઓર્બિટ સેગમેન્ટમાં સક્રિય છે. વધતી જતી વૈશ્વિક રુચિ પણ સ્થાપિત સ્પેસ-ફેરિંગ રાષ્ટ્રો સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય ગ્રાહકો સાથે વધતી જતી સંલગ્નતામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.

આ ગતિને સમર્થન આપવા માટે, લક્ષિત પહેલોની શ્રેણી શરૂ કરવામાં આવી છે. ગ્રોથ-સ્ટેજ સ્ટાર્ટઅપ્સને ટેકો આપવા માટે SIDBI સાથે ₹1,000 કરોડનું વેન્ચર કેપિટલ ફંડ કાર્યરત કરવામાં આવી રહ્યું છે, જ્યારે ₹500 કરોડનું ટેકનોલોજી એડોપ્શન ફંડ પ્રારંભિક તબક્કાની નવીનતાઓને વ્યવસાયિક રીતે સધ્ધર ઉત્પાદનોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં સક્ષમ બનાવી રહ્યું છે. સીડ ફંડ સ્કીમ વિચારધારા અને પ્રોટોટાઇપ તબક્કે સ્ટાર્ટઅપ્સને ₹1 કરોડ સુધીની ગ્રાન્ટ, સાથે મેન્ટરિંગ અને ઇકોસિસ્ટમ સપોર્ટ પૂરો પાડી રહી છે.

કુશળ વર્કફોર્સ બનાવવાની કામગીરી પણ ચાલી રહી છે, જેમાં 17 વિશિષ્ટ તાલીમ કાર્યક્રમો પૂર્ણ થયા છે અને સેટેલાઇટ મેન્યુફેક્ચરિંગ, લોન્ચ વ્હીકલ સિસ્ટમ્સ અને સ્પેસ સાયબર સિક્યુરિટી જેવા ક્ષેત્રોમાં આશરે 900 સહભાગીઓને પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યા છે. યુનિવર્સિટીઓમાં આગામી સ્પેસ લેબોરેટરીઓ વ્યવહારુ અને પ્રાયોગિક શિક્ષણની તકો ઓફર કરીને આ ટેલેન્ટ પાઈપલાઈનને વધુ મજબૂત બનાવશે તેવી અપેક્ષા છે.

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મોરચે, જાહેર-ખાનગી ભાગીદારી મોડેલ હેઠળ ખાનગી આગેવાની હેઠળના અર્થ ઓબ્ઝર્વેશન સેટેલાઇટ કોન્સ્ટેલેશન, સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે શેર કરેલ સેટેલાઇટ બસ પ્લેટફોર્મનો વિકાસ અને અમદાવાદમાં IN-SPACe ટેકનિકલ સેન્ટર ખાતે ડિઝાઇન, ઇન્ટિગ્રેશન અને ટેસ્ટિંગ સુવિધાઓ સુધી વિસ્તૃત પહોંચ જેવી પહેલો દ્વારા નવી તકો ઊભી કરવામાં આવી રહી છે. સ્મોલ સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલ (SSLV) સહિતના ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર પ્રોગ્રામ પણ ઉદ્યોગની ભાગીદારી સાથે આગળ વધી રહ્યા છે.

અવકાશ ક્ષેત્રે ભારતની વૈશ્વિક સંલગ્નતા સતત ઊંડી થઈ રહી છે, જેમાં હવે 45 થી વધુ દેશો સાથે ભાગીદારી ફેલાયેલી છે. તાજેતરના સહયોગમાં સિંગાપોર અને યુએઈ સાથેના કરારો, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ ફોરમમાં ભારતીય કંપનીઓની ભાગીદારી અને સ્થાનિક સ્ટાર્ટઅપ્સને વૈશ્વિક બજારો સાથે જોડવાની પહેલનો સમાવેશ થાય છે.

IN-SPACe ને તેની સ્થાપનાથી અત્યાર સુધીમાં સ્ટાર્ટઅપ્સ, MSMEs, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગો તરફથી 1,000 થી વધુ અરજીઓ પ્રાપ્ત થઈ છે અને 129 અધિકૃતતાઓ (authorisations) આપવામાં આવી છે, જે ભારતના સુધારેલા સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમમાં વધતા આત્મવિશ્વાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ફોટો - નવી દિલ્હી ખાતે કેન્દ્રીય મંત્રી ડો. જિતેન્દ્ર સિંઘને IN-SPACe ના ચેરમેન ડો. પવન ગોએન્કા દ્વારા બ્રીફિંગ આપવામાં આવ્યું.

SM/NP/JD