હાઇલાઇટ્સ

પરિચય

ભારતનું ફૂડ પ્રોસેસિંગ ક્ષેત્ર કૃષિ અને ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમના એક મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. તે મૂલ્યવર્ધનને પ્રોત્સાહન આપે છે, બજાર જોડાણોને મજબૂત બનાવે છે અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ્સની ઉપલબ્ધતામાં વધારો કરે છે. તાજેતરના વર્ષોમાં આ ક્ષેત્રે સતત વૃદ્ધિ જોવા મળી છે; પ્રથમ સુધારેલા અંદાજ મુજબ, તેનું ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (GVA) 2014-15માં ₹1.34 લાખ કરોડથી વધીને 2023-24 માં ₹2.24 લાખ કરોડ થવાનો અંદાજ છે. તેની વધતી જતી વૈશ્વિક હાજરી કૃષિ નિકાસમાં પ્રોસેસ્ડ ફૂડના હિસ્સામાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે, જે 2014-15માં 13.7 ટકાથી વધીને 2024-25માં 20.4 ટકા થવાનો અંદાજ છે.

ફળો અને શાકભાજીના વિશ્વના બીજા ક્રમના સૌથી મોટા ઉત્પાદક તરીકે, ભારત પાસે મજબૂત સંસાધન આધાર છે. આ આધાર સાથે, ભારત ખાદ્ય પ્રક્રિયા માટે વૈશ્વિક કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવવાની અપાર સંભાવના ધરાવે છે. જો કે, આ સંભાવનાને સંપૂર્ણ રીતે સાકાર કરવા માટે ઉત્પાદન સ્કેલ, ઉત્પાદકતા, મૂલ્યવર્ધન અને વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓ સાથે એકીકરણની દ્રષ્ટિએ સુધારેલી સ્પર્ધાત્મકતા જરૂરી છે. આ જરૂરિયાતોને ઓળખીને, સરકારે ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ માટે ઉત્પાદન-આધારિત પ્રોત્સાહન યોજના (PLISFPI) શરૂ કરી છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય આ ક્ષેત્રના વિકાસને વેગ આપવા અને વૈશ્વિક બજારોમાં ભારતની સ્થિતિને વધુ મજબૂત બનાવવાનો છે.

PLISFPIના ખ્યાલાત્મક અને નીતિગત માળખાને સમજવું

ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ માટે ઉત્પાદન-આધારિત પ્રોત્સાહન યોજનાને 31 માર્ચ, 2021ના ​​રોજ કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે મંજૂરી આપી હતી. આ યોજના ઉત્પાદન-આધારિત પ્રોત્સાહન યોજનાના વ્યાપક માળખા હેઠળ આવે છે.

પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજના એપ્રિલ 2020માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેનો ઉદ્દેશ્ય લાયક કંપનીઓને તેમના વેચાણ વૃદ્ધિના આધારે નાણાકીય પ્રોત્સાહનો આપીને સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને વેગ આપવાનો હતો. તે ઉત્પાદન ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેનાથી દેશ વધુ સંતુલિત અને ટકાઉ વિકાસ પ્રાપ્ત કરી શકે.

આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝન અને મોટા 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' અભિયાનને અનુરૂપ, PLI યોજના શરૂઆતમાં મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદન જેવા ક્ષેત્રો માટે રજૂ કરવામાં આવી હતી.

આ ઉપરાંત, વિશિષ્ટ ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકો, આવશ્યક પ્રારંભિક સામગ્રી/દવા મધ્યસ્થી અને સક્રિય ફાર્માસ્યુટિકલ ઘટકો (API), અને તબીબી ઉપકરણ ઉત્પાદન જેવા ક્ષેત્રોનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. સમય જતાં, PLI નો વ્યાપ 14 વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં ₹1.97 લાખ કરોડનું પ્રોત્સાહન બજેટ ફાળવવામાં આવ્યું છે; ફૂડ પ્રોસેસિંગ આમાંનું એક મુખ્ય ક્ષેત્ર છે.

₹10,900 કરોડના બજેટ સાથે, PLISFPI 2021-22 થી 2026-27 દરમિયાન લાગુ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય 2026-27 સુધીમાં ₹33,494 કરોડના પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ઉત્પાદનને હાંસલ કરવાનો અને આશરે 2.5 લાખ લોકો માટે રોજગારીની તકો ઊભી કરવાનો છે.

ઉત્પાદનથી બ્રાન્ડિંગ સુધી: PLISFPIનું સંકલિત માળખું

ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ માટે ઉત્પાદન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ સ્કીમ (PLISFPI) ત્રણ મુખ્ય ઘટકો પર આધારિત છે. આ ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા, SMEsમાં નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને ભારતીય ખાદ્ય ઉત્પાદનોના વૈશ્વિક બ્રાન્ડિંગને ટેકો આપવા માટે રચાયેલ છે.

પહેલો ઘટક શ્રેણી I: ચાર મુખ્ય ખાદ્ય ઉત્પાદન સેગમેન્ટના ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપે છે, જેમ કે: રાંધવા માટે તૈયાર/ખાવા માટે તૈયાર (RTC/RTE) ખોરાક (બાજરી આધારિત ઉત્પાદનો સહિત), પ્રોસેસ્ડ ફળો અને શાકભાજી, સીફૂડ અને મોઝેરેલા ચીઝ.

બીજો ઘટક શ્રેણી II: ફ્રી-રેન્જ ઇંડા, મરઘાં માંસ અને ઇંડા ઉત્પાદનો સહિત ચારેય ખાદ્ય ઉત્પાદન સેગમેન્ટમાં SMEs માંથી નવીન/કાર્બનિક ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપે છે.

ત્રીજો ઘટક (શ્રેણી III): મજબૂત ભારતીય બ્રાન્ડ્સના ઉદભવને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિદેશમાં બ્રાન્ડિંગ અને માર્કેટિંગ માટે સમર્થન; આમાં ઇન-સ્ટોર બ્રાન્ડિંગ, શેલ્ફ સ્પેસ ભાડા અને માર્કેટિંગનો સમાવેશ થાય છે.

વધુમાં, PLISFPI હેઠળ થતી બચતમાંથી, નાણાકીય વર્ષ 2022-23માં ₹800 કરોડના બજેટ સાથે, એક નવો ઘટક - બાજરી આધારિત ઉત્પાદનો માટે ઉત્પાદન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ સ્કીમ (PLISMBP) - બનાવવામાં આવ્યો હતો. તેનો ઉદ્દેશ RTC/RTE ઉત્પાદનોમાં બાજરીના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને આ યોજના હેઠળ તેના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે જેથી તેનું ઉત્પાદન, મૂલ્યવર્ધન અને વેચાણ વધે.

વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન: PLISFPI નું પ્રોત્સાહન માળખું

ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ (PLISFPI) માટે ઉત્પાદન-આધારિત પ્રોત્સાહન યોજના હેઠળ, યોજનાના ઉત્પાદન ઘટકો (કેટેગરી I અને કેટેગરી II) ચોક્કસ ખાદ્ય ઉત્પાદનોના વધેલા વેચાણના આધારે પાત્ર ફૂડ પ્રોસેસિંગ કંપનીઓને પ્રોત્સાહનો પૂરા પાડે છે. આ ઘટકો હેઠળ, અરજદારોએ બેઝ વર્ષ (2019-20) માં લઘુત્તમ વેચાણ મર્યાદા પૂર્ણ કરવી આવશ્યક છે અને 'ખાવા માટે તૈયાર'/'રાંધવા માટે તૈયાર' ખોરાક, પ્રોસેસ્ડ ફળો અને શાકભાજી, દરિયાઈ ઉત્પાદનો અને મોઝેરેલા ચીઝ જેવા ક્ષેત્રોમાં પ્લાન્ટ અને મશીનરી, ટેકનિકલ સિવિલ વર્ક્સ અને સંબંધિત માળખાગત સુવિધાઓમાં નિર્ધારિત રોકાણ કરવું આવશ્યક છે.

કેટેગરી III હેઠળ, સરકાર વૈશ્વિક બજારોમાં ભારતીય-બ્રાન્ડેડ ગ્રાહક ખાદ્ય ઉત્પાદનો માટે બ્રાન્ડિંગ અને માર્કેટિંગ પ્રવૃત્તિઓને ટેકો આપવા માટે નાણાકીય પ્રોત્સાહનો પ્રદાન કરે છે. અરજદારોને વિદેશમાં થયેલા તેમના બ્રાન્ડિંગ અને માર્કેટિંગ ખર્ચના 50% વળતર આપવામાં આવે છે; આ રકમ તેમના વાર્ષિક ખાદ્ય ઉત્પાદન વેચાણના 3% અથવા દર વર્ષે ₹50 કરોડ (જે ઓછું હોય તે) સુધી મર્યાદિત છે. આ ઘટક ફક્ત તે ભારતીય બ્રાન્ડ્સને આવરી લે છે જે સંપૂર્ણપણે ભારતમાં ઉત્પાદિત ખાદ્ય ઉત્પાદનો વેચે છે. લાયક બનવા માટે, અરજદારોએ પાંચ વર્ષના સમયગાળામાં ઓછામાં ઓછા ₹5 કરોડ ખર્ચ કરવા આવશ્યક છે.

PLISFPIની સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા અને અમલીકરણ માળખું

આ યોજના પ્રોજેક્ટ મેનેજમેન્ટ એજન્સી (PMA) દ્વારા લાગુ કરવામાં આવે છે. ભારત સરકારના ઉપક્રમે ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (IFCI) ને ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ મંત્રાલય દ્વારા PMA તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવી છે. PLISFPI હેઠળ અરજીઓ 'એક્સપ્રેશન ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ' (EOI) મિકેનિઝમ દ્વારા મંગાવવામાં આવે છે અને ઓનલાઈન પોર્ટલ (https://plimofpi.ifciltd.com) પર સબમિટ કરવામાં આવે છે, જ્યાં PMA દ્વારા નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં તેમની ચકાસણી અને મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. સફળ અરજી સબમિટ થયા પછી, ભવિષ્યના તમામ પત્રવ્યવહાર માટે એક અનન્ય 'એપ્લિકેશન ID' જારી કરવામાં આવે છે. વેબ-આધારિત MIS સિસ્ટમનો ઉપયોગ પ્રોજેક્ટ પ્રગતિનું ઓનલાઈન સતત નિરીક્ષણ કરવા અને જો જરૂરી હોય તો વચગાળાના સુધારાત્મક પગલાં લેવા માટે થાય છે.

PLISFPIની પરિવર્તનકારી અસર: ઉત્પાદન, MSME અને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત બનાવવી

આ યોજનાએ આધુનિક ટેકનોલોજી અપનાવવા અને બહુવિધ ઉત્પાદન લાઇનની સ્થાપનાને સરળ બનાવી છે. પરિણામે, ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં દર વર્ષે 3.4 મિલિયન મેટ્રિક ટનની પ્રક્રિયા અને જાળવણી ક્ષમતાનું નિર્માણ થયું છે.

PLISFPI એ મજબૂત ઉદ્યોગ ભાગીદારી અને રોકાણને પણ આકર્ષિત કર્યું છે:

• ખાદ્ય પ્રક્રિયા ઉદ્યોગ મંત્રાલયે વિવિધ શ્રેણીઓમાં કુલ 165 અરજીઓને મંજૂરી આપી છે.
• આ મંજૂરીઓમાં 274 પ્રોજેક્ટ સ્થાનોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે.
• લાભાર્થીઓએ યોજના હેઠળ ₹9,207 કરોડના રોકાણની જાણ કરી છે.
• ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં ₹2,162.55 કરોડના પ્રોત્સાહનોનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે.

એકંદરે, આ પરિણામો ક્ષમતા વિસ્તરણને પ્રોત્સાહન આપવા, ખાનગી રોકાણને ગતિશીલ બનાવવા અને ભારતના ખાદ્ય પ્રક્રિયા ક્ષેત્રની તકનીકી અને કાર્યકારી ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવવામાં યોજનાની અસરકારકતા દર્શાવે છે.

આ યોજનાએ MSMEને પ્રોત્સાહન આપવામાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. 165 મંજૂર અરજીઓમાંથી 69 અરજદારો MSME છે (ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં). વધુમાં, મુખ્ય મંજૂર અરજદારો સાથે સંકળાયેલા 40 કોન્ટ્રાક્ટ મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ્સ પણ MSME શ્રેણી હેઠળ આવે છે, જે મૂલ્ય શૃંખલામાં તેમનું એકીકરણ દર્શાવે છે. વધુમાં, 28 ફેબ્રુઆરી, 2025 સુધીમાં, 20 પાત્ર MSMEને ₹13,266 ​​કરોડના પ્રોત્સાહનો વિતરિત કરવામાં આવ્યા છે.

ક્ષમતા અને રોકાણમાં આ વધારાથી નોંધપાત્ર રોજગારીનું સર્જન થયું છે. ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં આશરે 3.39 લાખ પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ નોકરીઓનું સર્જન થયું છે, જે 2026-27 સુધીમાં યોજનાના 2.5 લાખ નોકરીઓના લક્ષ્ય કરતાં ઘણી વધારે છે.

વધુમાં, PLISFPI એ વૈશ્વિક પ્રોસેસ્ડ ફૂડ બજારોમાં ભારતની હાજરીને મજબૂત બનાવવામાં પણ ફાળો આપ્યો છે:

• આ યોજના હેઠળ મંજૂર કરાયેલ કૃષિ-આધારિત પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ઉત્પાદનોની નિકાસ 2019-20ની તુલનામાં 2024-25માં 13.23% ના ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR)થી વધી.
• PLISFPI લાભાર્થીઓનું કુલ નિકાસ વેચાણ એપ્રિલ 2021 અને સપ્ટેમ્બર 2025 વચ્ચે ₹89,053.44 કરોડ સુધી પહોંચ્યું.

નિષ્કર્ષ

ખાદ્ય પ્રક્રિયા ઉદ્યોગો માટે ઉત્પાદન-લિંક્ડ પ્રોત્સાહન યોજના (PLISFPI) ભારતના ખાદ્ય પ્રક્રિયા ક્ષેત્રમાં વૃદ્ધિના મુખ્ય ચાલક તરીકે ઉભરી આવી છે. પ્રોત્સાહનોને વધેલા વેચાણ સાથે જોડીને, તેણે રોકાણને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, ઉત્પાદન ક્ષમતાનો વિસ્તાર કર્યો છે અને ભારતીય ખાદ્ય ઉત્પાદનોની વૈશ્વિક હાજરીને મજબૂત બનાવી છે. મૂલ્યવર્ધન, MSME ભાગીદારી અને બાજરી-આધારિત ઉત્પાદનો પરનો તેનો ભાર સમાવિષ્ટ વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે.

આ યોજનાએ કૃષિ અને ઉદ્યોગ વચ્ચેના જોડાણને પણ મજબૂત બનાવ્યું છે અને મૂલ્ય શૃંખલામાં રોજગારીનું સર્જન કર્યું છે. એકંદરે, આ પરિણામો PLISFPI ને દેશમાં વધુ સ્પર્ધાત્મક, મજબૂત અને સમાવિષ્ટ ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે એક મજબૂત પાયા તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

સંદર્ભ

નાણા મંત્રાલય

• https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/echapter.pdf

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2086811&reg=3&lang=2

ખાદ્ય પ્રક્રિયા ઉદ્યોગ મંત્રાલય

• https://www.mofpi.gov.in/en/PLISFPI/central-sector-scheme-production-linked-incentive-scheme-food-processing-industry-plisfpi
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2081393&reg=3&lang=2
• https://plimofpi.ifciltd.com/
• https://www.mofpi.gov.in/sites/default/files/guidelines_plisfpiwithcoveringltr_0.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1946647&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2220064&reg=6&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2224157&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2224672&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227153&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2224669&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202291&reg=3&lang=1
• https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AU3237_vgjNlp.pdf?source=pqals#:~:text=Annexure%2DI.,2025

PIB બેકગ્રાઉન્ડર્સ

• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155082&ModuleId=3&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154063&ModuleId=3&reg=3&lang=2

PDF જુઓ

પીઆઈબી સંશોધન

 

SM/BS/GP/JT

`

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2254053) મુલાકાતી સંખ્યા : 32