મુખ્ય મુદ્દાઓ

પ્રસ્તાવના

વિકસિત ભારતના વિઝનમાં કૃષિ પાયાનું સ્થાન ધરાવે છે. છેલ્લા દાયકામાં, આ ક્ષેત્રમાં 4.45 ટકાના દરે વૃદ્ધિ થઈ છે, જે અગાઉના દાયકાઓની તુલનામાં સૌથી વધુ છે. આ વૃદ્ધિ એક ઊંડી વાર્તા કહે છે - વૈવિધ્યકરણ અને મૂલ્ય વૃદ્ધિની વાર્તા. આ પરિવર્તનના કેન્દ્રમાં બાગાયત છે, જે ભારતના ઉચ્ચ-મૂલ્ય પાક અર્થતંત્રના કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. ફળો અને શાકભાજીથી લઈને ફૂલો, મસાલા અને બગીચાયતી પાકો સુધી, બાગાયત ગ્રામીણ લેન્ડસ્કેપને બદલી રહી છે. પરંપરાગત મુખ્ય પાકોથી વિપરીત, ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતા બાગાયતી પાકો જમીનના યુનિટ દીઠ વધુ વળતર આપે છે અને કૃષિ ગ્રોસ વેલ્યુ એડિશનમાં મોટો ફાળો આપે છે. બાગાયત પોષણને મજબૂત કરે છે, કૃષિ-પ્રોસેસિંગને વેગ આપે છે, નિકાસને ટેકો આપે છે અને સ્થાનિક રોજગારીનું સર્જન કરે છે. ભારતના ટકાઉ અને આવક-લક્ષી કૃષિ વિકાસની યાત્રામાં, બાગાયત ગૌણ નથી; તે નિર્ણાયક છે.

ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતા પાકો મુખ્યત્વે બાગાયતી પેદાશો જેમ કે ફળો, શાકભાજી, ફૂલો, મસાલા અને સુગંધિત છોડનો ઉલ્લેખ કરે છે. આ પાકોને "ઉચ્ચ મૂલ્ય" કહેવામાં આવે છે કારણ કે તેઓ અનાજ અને કઠોળ જેવા પરંપરાગત મુખ્ય પાકો કરતા નોંધપાત્ર રીતે વધુ ચોખ્ખું વળતર આપે છે.

ભારતમાં કૃષિ વૃદ્ધિના પ્રેરક તરીકે બાગાયત

કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોના કૃષિ પાક પેટા-સેક્ટરમાં બાગાયત ક્ષેત્ર આશરે કુલ મૂલ્ય ઉત્પાદનના ૩૭ ટકા (GVO) હિસ્સો ધરાવે છે અને ભારતની કૃષિ વૃદ્ધિના પાયાના પથ્થર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. છેલ્લા દાયકામાં, બાગાયતી ઉત્પાદન 2013-14 માં 277.35  મિલિયન ટનથી વધીને 2024-25માં 370.74 મિલિયન ટન થયું છે. આ વિસ્તરણ મુખ્ય વિભાગોમાં વ્યાપક વૃદ્ધિ દર્શાવે છે, જેમાં સમાવેશ થાય છે:

· 117.65 મિલિયન ટન ફળો

· 217.80 મિલિયન ટન શાકભાજી અને

· 35.29  મિલિયન ટન અન્ય બાગાયતી પાકો

આ ઉત્પાદનમાં સતત વધારો માત્ર કુલ કૃષિ ઉત્પાદનમાં જ નહીં પરંતુ ખેતીના અર્થતંત્રમાં મૂલ્ય વૃદ્ધિમાં પણ ક્ષેત્રના વધતા યોગદાનને રેખાંકિત કરે છે.

બાગાયતમાં ભારતનું વૈશ્વિક સ્થાન તેના વ્યૂહાત્મક મહત્વને વધુ મજબૂત બનાવે છે. શાકભાજી, ફળો અને બટાકાના ઉત્પાદનમાં દેશ વિશ્વમાં બીજા ક્રમે છે. વૈશ્વિક ઉત્પાદનમાં ફળોનો હિસ્સો 9.18 ટકા અને શાકભાજીનો હિસ્સો 8.18 ટકા છે. વધુમાં, ભારત ડુંગળી અને શેલોટ્સ (સૂકી, ડિહાઇડ્રેટેડ સિવાય)નું વિશ્વનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે, જે વૈશ્વિક ઉત્પાદનમાં લગભગ 22.42 ટકા યોગદાન આપે છે. આ નિર્દેશકો વૈશ્વિક ફૂડ સપ્લાય ચેઇનમાં ભારતનું વધતું જોડાણ અને ઉચ્ચ-મૂલ્ય પાક અર્થતંત્રની નોંધપાત્ર સંભાવનાઓ દર્શાવે છે.

ઉચ્ચ-મૂલ્ય પાક વિકાસ માટે પ્રાદેશિક રીતે નિર્ધારિત વ્યૂહરચનાઓ

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 એ ખેતીની આવક વધારવા અને ઉત્પાદન પ્રણાલીમાં વિવિધતા લાવવાની ક્ષમતાને સ્વીકારીને, ઉચ્ચ-મૂલ્યની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પાક-વિશિષ્ટ, પ્રાદેશિક રીતે ભિન્ન વ્યૂહરચના પર ભાર મૂક્યો છે. દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં નારિયેળ, ચંદન, કોકો અને કાજુ માટે; ઉત્તર પૂર્વીય રાજ્યોમાં અગરવુડની ખેતી માટે; અને પહાડી વિસ્તારોમાં બદામ, અખરોટ અને પાઈન નટ્સ જેવા પ્રીમિયમ નટ્સ માટે લક્ષિત હસ્તક્ષેપ સૂચવવામાં આવ્યા છે. આ ભૌગોલિક રીતે સંરેખિત નીતિ માળખું પ્રદેશ-વિશિષ્ટ કૃષિ-આબોહવા લાભોનો લાભ લેવા, વેલ્યુ ચેઇન સંકલનને મજબૂત કરવા અને ઉચ્ચ આર્થિક વળતર અને નિકાસ ક્ષમતા ધરાવતા પાકો તરફ માળખાકીય પરિવર્તનને પ્રોત્સાહિત કરવા માંગે છે.

તટીય પ્રદેશના પાકો: નારિયેળ, કાજુ, કોકો અને ચંદન

ભારતમાં અસંખ્ય નાના અને મોટા ટાપુઓ સાથે લાંબો દરિયાકિનારો છે, જે દરિયાઇ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ઘણા જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલો છે. આ દરિયાકાંઠાના પ્રદેશો નોંધપાત્ર વસ્તીનું ઘર છે અને વિવિધ આબોહવા, ટોપોગ્રાફી, જમીન, પશુધન, મત્સ્યઉદ્યોગ અને પાકો દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. આવી સાનુકૂળ કૃષિ-પારિસ્થિતિક પરિસ્થિતિઓ નારિયેળ, કાજુ, કોકો અને ચંદન જેવા ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતા પાકોની ખેતીને ટેકો આપે છે, જેનાથી દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં આજીવિકા મજબૂત બને છે.

નારિયેળ ક્ષેત્ર: વૃદ્ધિ, પ્રાદેશિક ગતિશીલતા અને નીતિ વિષયક હસ્તક્ષેપ

નારિયેળ ક્ષેત્ર ભારતની બાગાયત અર્થવ્યવસ્થાનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે, જે લગભગ 1 કરોડ ખેડૂતો સહિત આશરે ૩ કરોડ લોકોની આજીવિકાને ટેકો આપે છે. ભારત નારિયેળ ઉત્પાદનમાં વૈશ્વિક સ્તરે બીજા ક્રમે છે, જે કુલ વિશ્વ ઉત્પાદનમાં લગભગ 22.44 ટકા યોગદાન આપે છે અને ખેતી હેઠળના વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ ત્રીજું સ્થાન ધરાવે છે, જે વૈશ્વિક નારિયેળ ઉગાડતા વિસ્તારના લગભગ 19.32 ટકાહિસ્સો ધરાવે છે. હોર્ટિકલ્ચર સ્ટેટિસ્ટિક્સ યુનિટ, DA&FW મુજબ, ભારતે 2024-25 દરમિયાન 2.19 મિલિયન હેક્ટર વિસ્તારમાંથી લગભગ 13.97 મિલિયન ટન નારિયેળનું ઉત્પાદન કર્યું હતું, જેની સરેરાશ ઉત્પાદકતા પ્રતિ હેક્ટર 6.36 ટન હતી. આ કૃષિ ઉત્પાદન, ગ્રામીણ આજીવિકા અને વ્યાપક બાગાયતી અર્થતંત્રમાં આ ક્ષેત્રના નોંધપાત્ર યોગદાનને દર્શાવે છે.

હોર્ટિકલ્ચર સ્ટેટિસ્ટિક્સ યુનિટ, DA&FW મુજબ, કેરળમ દેશમાં નારિયેળની ખેતી હેઠળનો સૌથી મોટો વિસ્તાર ધરાવે છે, જે લગભગ 7.54 લાખ હેકટર્સ ને આવરી લે છે અને લગભગ 35.44 લાખ ટન ઉત્પાદન કરે છે. કુલ નારિયેળ ઉત્પાદનમાં તમિલનાડુ મોખરે છે, જ્યારે આંધ્રપ્રદેશ સૌથી વધુ ઉત્પાદકતા નોંધાવે છે, ત્યારબાદ પશ્ચિમ બંગાળ અને તમિલનાડુ આવે છે. આ પ્રાદેશિક તફાવતો ભારતના નારિયેળ ઉગાડતા રાજ્યોમાં વિવિધ ઉત્પાદન શક્તિઓને પ્રકાશિત કરે છે. પ્રાથમિક ઉત્પાદન ઉપરાંત, નારિયેળ ક્ષેત્ર કૃષિ નિકાસમાં વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપનાર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જે ભારત સરકારના 2030 સુધીમાં 2 ટ્રિલિયન યુએસ ડોલર ને 2047 સુધીમાં 21 ટ્રિલિયન અમેરિકી ડોલર નિકાસ હાંસલ કરવાના વિઝનને અનુરૂપ છે.

2024-25માં નારિયેળ અને નારિયેળ આધારિત ઉત્પાદનોની નિકાસ Rs.4,349.03 કરોડ પર પહોંચી છે, જે અગાઉના વર્ષના Rs.3,469.44 કરોડની સરખામણીમાં 25 ટકાનો વધારો દર્શાવે છે. આ 2001-02 થી થયેલું નોંધપાત્ર પરિવર્તન દર્શાવે છે, જ્યારે નિકાસ માત્ર Rs.25.3 કરોડ હતી અને તે મોટાભાગે કાચા નારિયેળ, નારિયેળ તેલ અને ડેસિકેટેડ કોકોનટ જેવા પરંપરાગત ઉત્પાદનો સુધી મર્યાદિત હતી. વર્જિન કોકોનટ ઓઈલ, નારિયેળનું દૂધ, નારિયેળનું પાણી અને અન્ય એપ્લિકેશન-ઓરિએન્ટેડ ઉત્પાદનોની વધતી વૈશ્વિક માંગ સાથે, આ ક્ષેત્ર વૈશ્વિક વેલ્યુ ચેઇન્સમાં તેનું સ્થાન સતત મજબૂત કરી રહ્યું છે.

સંસ્થાકીય અને નીતિ વિષયક સમર્થન

ભારતના નારિયેળ ક્ષેત્રની વૃદ્ધિમાં સંસ્થાકીય અને નીતિ વિષયક સમર્થને પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય હેઠળ કાર્યરત નારિયેળ વિકાસ બોર્ડ, 22 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં નારિયેળની ખેતી અને સંબંધિત ઉદ્યોગોના સંકલિત વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવામાં મહત્વનું રહ્યું છે. બોર્ડે નારિયેળ ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો (FPOs) ની રચનામાં પણ મદદ કરી છે, જે મોટાભાગે વિખરાયેલા આ ક્ષેત્રને સંગઠિત કરવામાં અને નારિયેળ ખેડૂતોની સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિ સુધારવામાં મદદરૂપ થાય છે.

આ પ્રયાસોને પૂરક બનાવતા, સરકારે એક બહુપક્ષીય નીતિ માળખું અમલમાં મૂક્યું છે જેમાં કોપરા માટે લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP), લક્ષિત વિકાસ કાર્યક્રમો, કૌશલ્ય વિકાસ પહેલ અને વેલ્યુ ચેઇન હેઠળ એન્ટરપ્રાઇઝ પ્રમોશનનો સમાવેશ થાય છે. આ સંરચિત હસ્તક્ષેપો ગુણવત્તાયુક્ત વાવેતર સામગ્રીની પહોંચ વધારવા, ખેતીના વિસ્તારમાં વધારો કરવા, ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરવા અને બજાર લિંકેજને મજબૂત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

વધુમાં, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 એ ઉત્પાદન અને ઉત્પાદકતા વધારવા માટે કોકોનટ પ્રમોશન સ્કીમનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે, જેમાં મુખ્ય નારિયેળ ઉગાડતા રાજ્યોમાં જૂના અને ઓછી ઉપજ આપતા વૃક્ષોને સુધારેલા રોપાઓ અને ઉચ્ચ ઉપજ આપતી જાતો સાથે બદલવાનો સમાવેશ થાય છે.

કાજુ અને કોકો ક્ષેત્ર: ઉત્પાદન, વેપાર અને સંસ્થાકીય માળખું

કાજુ અને કોકોનું સંચાલન અને પ્રમોશન 'ડિરેક્ટોરેટ ઓફ કેશ્યુનટ એન્ડ કોકો ડેવલપમેન્ટ' હેઠળ એકીકૃત સંસ્થાકીય માળખા દ્વારા કરવામાં આવે છે. એકસાથે, આ પાકો ભારતમાં નોંધપાત્ર બગીચાયતી ચીજવસ્તુઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે કૃષિ વૈવિધ્યકરણ, ગ્રામીણ આજીવિકા અને નિકાસની કમાણીમાં ફાળો આપે છે. કાજુ અને કોકો સેક્ટરની રૂપરેખા મજબૂત નિકાસ સંભવિતતા ધરાવતા આર્થિક રીતે મહત્વપૂર્ણ બગીચાયતી પાકો તરીકેની તેમની ભૂમિકા દર્શાવે છે.

કાજુ: પડતર જમીનની સોનાની ખાણ

કાજુ એ એક મહત્વપૂર્ણ રોકડિયો પાક છે જે 16મી સદીમાં ભારતમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. તે અત્યંત પૌષ્ટિક અને કેન્દ્રિત ખોરાક છે, જે નોંધપાત્ર ઉર્જા પૂરી પાડે છે અને આહારમાં અદ્રશ્ય ચરબીના મહત્વના સ્ત્રોત તરીકે સેવા આપે છે. આ પાક તેની સ્થિતિસ્થાપકતા અને દુષ્કાળ સહનશીલતા માટે જાણીતો છે, અને તે નબળી જમીનની સ્થિતિમાં પણ સારી રીતે અનુકૂલન સાધે છે. આ લાક્ષણિકતાઓને લીધે, કાજુની ખેતી જમીનનું ધોવાણ ઘટાડવા અને વનીકરણને ટેકો આપવા સહિતના નોંધપાત્ર પર્યાવરણીય લાભો પૂરા પાડે છે. ક્ષીણ થયેલી અને પડતર જમીનો પર ખીલવાની તેની ક્ષમતાને કારણે તેને “પડતર જમીનની સોનાની ખાણ” તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે, કારણ કે તે અન્યથા અનુત્પાદક જમીનને આર્થિક રીતે મૂલ્યવાન અને ટકાઉ સંસાધનોમાં ફેરવે છે.

ભારતમાં કાજુની ખેતી લગભગ 12.05 લાખ હેકટર્સ માં ફેલાયેલી છે, જેનું વાર્ષિક ઉત્પાદન 8.02 લાખ ટનથી વધુ છે, જે ભારતના દરિયાકાંઠાના કૃષિ અર્થતંત્રમાં બગીચાયતી પાક તરીકે કાજુના મહત્વને રેખાંકિત કરે છે. ઓડિશા, આંધ્રપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, કેરળ, છત્તીસગઢ, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઉત્તર પૂર્વીય પ્રદેશના ભાગો જેવા રાજ્યોમાં ખેતી પ્રાદેશિક સંતુલન અને ઉત્પાદન સ્થિરતા બંનેને સુનિશ્ચિત કરે છે.

આ મજબૂત ઉત્પાદન આધાર પ્રોસેસિંગ અને નિકાસ પ્રવૃત્તિઓને ટેકો આપે છે, જે ભારતને વૈશ્વિક બજારોમાં સ્થિર હાજરી જાળવી રાખવા સક્ષમ બનાવે છે. 2024-25 માં, ભારતની કાજુની નિકાસ કુલ 369.17 મિલિયન યુએસ ડોલર હતી, જેમાં સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE), વિયેતનામ, જાપાન, નેધરલેન્ડ અને સાઉદી અરેબિયા મુખ્ય ગંતવ્ય સ્થાનો હતા.

કોકો: આંતરપાક (Intercropping) અને વ્યાપારી સંભાવના

કોકો એ એક વ્યાપારી બગીચાયતી પાક છે જે તેના ફળના બીજ માટે ઉગાડવામાં આવે છે, જે ફ્લેવર્ડ કોકો પાવડર અને અન્ય ઉત્પાદનો બનાવવા માટે આથવણ (fermentation) દ્વારા પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. મુખ્ય કોકો ઉત્પાદનોમાં કોકો બીન્સ, કોકો પાવડર, કોકો બટર, કોકો ફેટ અને ઓઈલ, તેમજ કોકો શેલ અને હસ્ક બાય-પ્રોડક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં, કોકો ભાગ્યે જ એકલ પાક તરીકે ઉગાડવામાં આવે છે અને તે મુખ્યત્વે નારિયેળ અને સોપારી જેવા ઊંચા વાવેતરો સાથે આંતરપાક તરીકે ઉગાડવામાં આવે છે, જ્યાં તે ઉપલબ્ધ જગ્યા અને અનુકૂળ છાયાવાળી સ્થિતિનો ઉપયોગ કરે છે. આશરે 40-50 ટકા સૂર્યપ્રકાશના પ્રવેશ સાથે, કોકો આ પરિસ્થિતિઓમાં સારી રીતે વધે છે, જે ખેડૂતોને વધારાની આવક પૂરી પાડે છે અને જમીનના સ્વાસ્થ્યમાં પણ સુધારો કરે છે.

મુખ્ય કોકો ઉગાડતા રાજ્યો આંધ્રપ્રદેશ, કેરળમ, કર્ણાટક અને તમિલનાડુ છે. ભારતે વૈશ્વિક કોકો બજારમાં પણ પોતાની હાજરી સ્થાપિત કરી છે. 2024-25 માં ભારતનું કુલ કોકો ઉત્પાદન આશરે 32.91 હજાર મેટ્રિક ટન હતું. 2024-25માં કોકોની નિકાસ કુલ 295.58 મિલિયન યુએસ ડોલર હતી, જેમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, નેધરલેન્ડ, સંયુક્ત આરબ અમીરાત, ઇન્ડોનેશિયા અને નેપાળ મુખ્ય નિકાસ સ્થળો હતા.

સંસ્થાકીય સમર્થન: ડિરેક્ટોરેટ ઓફ કેશ્યુનટ એન્ડ કોકો ડેવલપમેન્ટ

ભારતમાં કાજુ અને કોકોની ખેતીના સંગઠિત વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે સમર્પિત સંસ્થાકીય પદ્ધતિઓ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. કોચી, કેરળમમાં આવેલું ડિરેક્ટોરેટ ઓફ કેશ્યુનટ એન્ડ કોકો ડેવલપમેન્ટ, કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય હેઠળના કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગની ગૌણ કચેરી તરીકે કાર્ય કરે છે. ડિરેક્ટોરેટ કાજુ અને કોકો માટે વિકાસ કાર્યક્રમો ઘડવા અને અમલમાં મૂકવા માટે જવાબદાર છે, અને મિશન ફોર ઇન્ટિગ્રેટેડ ડેવલપમેન્ટ ઓફ હોર્ટિકલ્ચર (MIDH) હેઠળ રાજ્ય સરકારો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવતી યોજનાઓનું નિરીક્ષણ પણ કરે છે.

તેના ધ્યાનના મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં સામેલ છે:

• કાજુની ખેતી હેઠળના વિસ્તારનું વિસ્તરણ
• કોકો માટે નવા વાવેતર કાર્યક્રમો
• ઉચ્ચ ઉપજ આપતી જાતો સાથે જૂના (senile) વિસ્તારનું પુનઃ વાવેતર
• કાજુ અને કોકો નર્સરીઓની સ્થાપના અને આધુનિકીકરણ
• આદિવાસી ખેડૂતોને કોકો હાઇબ્રિડ રોપાઓનું વિતરણ
• કાજુ મૂલ્ય વર્ધન પર મહિલા લાભાર્થીઓની તાલીમ
• કોકોની ખેતી પર વર્કશોપનું આયોજન

આ ચાલુ પ્રયાસોના આધારે, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 એ ભારતીય કાજુ અને કોકો માટે સમર્પિત કાર્યક્રમ સૂચવ્યો છે. આ પહેલનો હેતુ ભારતને કાચા કાજુ અને કોકોના ઉત્પાદન અને પ્રક્રિયામાં સ્વનિર્ભર બનાવવાનો, નિકાસ સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાનો અને 2030 સુધીમાં ભારતીય કાજુ અને ભારતીય કોકોને પ્રીમિયમ ગ્લોબલ બ્રાન્ડ્સ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો છે.

ચંદન: ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતા સાંસ્કૃતિક પાકનું પુનરુત્થાન

સેન્ટલમ આલ્બમ, જે સામાન્ય રીતે ભારતીય ચંદન તરીકે ઓળખાય છે, તે ભારતમાં અત્યંત મૂલ્યવાન અને સાંસ્કૃતિક રીતે મહત્વપૂર્ણ વૃક્ષની પ્રજાતિ છે. તેનો ધાર્મિક વિધિઓમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે અને તે તેના પ્રીમિયમ આવશ્યક તેલ (essential oil) માટે વૈશ્વિક સ્તરે પ્રખ્યાત છે, જેનો પરફ્યુમરી અને સુગંધ ઉદ્યોગોમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે. જોકે ચંદન ઘણા દેશોમાં ઉગાડવામાં આવે છે, તેમ છતાં ભારતીય ચંદન તેની શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાને કારણે ઊંચી કિંમત મેળવવાનું ચાલુ રાખે છે.

ભારતના ચંદન સંસાધનોના 90 ટકાથી વધુ કર્ણાટક અને તમિલનાડુમાં આવેલા છે. તેના ઉચ્ચ આર્થિક મૂલ્યને કારણે, ચંદનની ખેતી ગ્રામીણ રોજગારી પેદા કરવાની અને મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદનો દ્વારા નિકાસની કમાણી વધારવાની મજબૂત ક્ષમતા ધરાવે છે. વધુમાં, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 એ ચંદનની લક્ષિત ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા અને લણણી પછીની પ્રક્રિયાને મજબૂત બનાવવાની દરખાસ્ત કરી છે.

ભારતના ઉત્તર-પૂર્વમાં અગરવુડની ક્ષમતાનો ઉપયોગ

ભારતનો ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશ (NER) સમૃદ્ધ પારિસ્થિતિક વિવિધતા, ઉબડ-ખાબડ લેન્ડસ્કેપ્સ અને વિપુલ જૈવવિવિધતા દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે. આ પ્રદેશ ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતા બગીચાયતી અને કૃષિ-વાનિકી પાકો માટે એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે કામ કરે છે, જેમાંથી અગરવુડ (Agarwood) પ્રીમિયમ સુગંધિત સંસાધન તરીકે વિશેષ આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ ધરાવે છે. જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં, ભારતમાં લગભગ 15 કરોડ અગરવુડના વૃક્ષો છે, જેમાંથી લગભગ 90 ટકા ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોમાં આવેલા છે, જ્યાં ખેતી વાવેતર અને કૃષિ-વાનિકી કાર્યક્રમોમાં સંકલિત છે. પ્રદેશની અંદર, એકલા ત્રિપુરામાં અગરવુડ બજારમાં વાર્ષિક આશરે Rs.2,000 કરોડની ટર્નઓવર સંભવિતતા હોવાનો અંદાજ છે.

અગરવુડ, જે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉદ (oud) અથવા અગર તરીકે પણ ઓળખાય છે, તે એક અત્યંત મૂલ્યવાન રેઝિનસ લાકડું છે જે પરંપરાગત દવા, ધાર્મિક વિધિઓ અને લક્ઝરી પરફ્યુમરીમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાય છે. છોડની મુખ્યત્વે અગરવુડ ચિપ્સ, પાવડર (ચૂરણ) અને આવશ્યક તેલ માટે લણણી કરવામાં આવે છે, જ્યારે અન્ય મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદનોમાં અગરવુડના મણકા અને પ્રસંગોપાત કોતરેલી કલાકૃતિઓનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત પાનનો ઉપયોગ અગરવુડ ચા બનાવવા માટે થાય છે. 2024માં સરકાર દ્વારા મંજૂર કરાયેલ વ્યૂહાત્મક રોડમેપ અગરવુડની ટકાઉ ખેતી, પ્રક્રિયા અને વેપારને પ્રોત્સાહન આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

આ સંદર્ભમાં, ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોને ખાસ કરીને ત્રિપુરા અને આસામમાં જિયોસ્પેશિયલ મેપિંગ પહેલ દ્વારા સમર્થિત વિસ્તાર-વિસ્તરણ યોજનાઓ વિકસાવવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા છે. 'કન્વેન્શન ઓન ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેડ ઇન એન્ડેન્જર્ડ સ્પીસીઝ ઓફ વાઇલ્ડ ફૌના એન્ડ ફલોરા' (CITES) હેઠળ નિકાસના વાર્ષિક ક્વોટામાં વધારો કરીને નિકાસ પ્રોત્સાહન પગલાં પણ મજબૂત કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં અગરવુડ ચિપ્સ માટે 151,080 કિલોગ્રામ અને અગરવુડ તેલ માટે 7,050 કિલોગ્રામની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. વધારામાં, નિયમનકારી પ્રક્રિયાઓને સુવ્યવસ્થિત કરવા માટે નિકાસ અરજીઓને ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ (DGFT) પોર્ટલમાં એકીકૃત કરવામાં આવી છે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં દર્શાવેલ નીતિ વિષયક પગલાં દ્વારા આ પહેલોને વધુ વેગ મળવાની અપેક્ષા છે, જે ઉત્તર-પૂર્વીય પ્રદેશમાંથી અગરવુડની ખેતીના વિસ્તરણ, પ્રોસેસિંગ ક્ષમતાને મજબૂત બનાવવા અને નિકાસ ક્ષમતા વધારવા પર ભાર મૂકે છે.

ભારતના હિમાલયી અને પહાડી વિસ્તારોમાં ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતા નટ્સ પાક

ભારતના પહાડી વિસ્તારોમાં ઠંડી આબોહવા અને વિશિષ્ટ કૃષિ-પારિસ્થિતિક પરિસ્થિતિઓને અનુરૂપ અખરોટ, બદામ અને પાઈન નટ્સ સહિતના અનેક નટ્સ પાકોની ખેતી કરવામાં આવે છે. આમાં, અખરોટ (Walnut) દેશમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમશીતોષ્ણ નટ પાક છે. જમ્મુ અને કાશ્મીર તેની ખેતીમાં બહુમતી હિસ્સો ધરાવે છે, જ્યારે ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ, લદ્દાખ, અરુણાચલ પ્રદેશ અને મણિપુર તેની સરખામણીમાં માત્ર ન્યૂનતમ યોગદાન આપે છે.

ભારતીય અખરોટ કદ અને શેલની જાડાઈમાં ભિન્ન હોય છે અને તેને વ્યાપકપણે પેપર-શેલ્ડ, પાતળા-શેલ્ડ, મધ્યમ-શેલ્ડ અને હાર્ડ-શેલ્ડ જાતોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. 2024-25 દરમિયાન અખરોટનું ઉત્પાદન 3.22 લાખ ટન પર પહોંચ્યું હતું. નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં, ભારતની અખરોટની નિકાસનું મૂલ્ય 7.80 મિલિયન ડોલર હતું, જેમાં સંયુક્ત આરબ અમીરાત, તુર્કી, ઇરાક, સિંગાપોર, અલ્જેરિયા, કતાર, ભૂટાન, કુવૈત, સેશેલ્સ અને નાઇજીરિયા મુખ્ય નિકાસ સ્થળો હતા.

બદામએ અન્ય ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતો સમશીતોષ્ણ નટ પાક છે જે તેના પોષક અને સ્વાસ્થ્ય લાભો માટે વ્યાપકપણે જાણીતો છે, ખાસ કરીને કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર અને પાચન સ્વાસ્થ્ય માટે. હોર્ટિકલ્ચર સ્ટેટિસ્ટિક્સ યુનિટ, DA&FW મુજબ, ભારતે 2024-25માં 13.94 હજાર મેટ્રિક ટન બદામનું ઉત્પાદન કર્યું હતું, જેની ખેતી મુખ્યત્વે જમ્મુ અને કાશ્મીર, ગુજરાત અને હિમાચલ પ્રદેશ માં કેન્દ્રિત છે. દેશના ઉત્પાદનમાં જમ્મુ અને કાશ્મીરનો હિસ્સો 83 ટકાથી વધુ છે, જેમાં સમગ્ર કાશ્મીર પ્રદેશમાં મુખ્ય પ્રોસેસિંગ અને ઉત્પાદન કેન્દ્રો આવેલા છે.

હિમાલયના પ્રદેશમાં બીજો મહત્વનો નટ પાક ચિલગોઝા છે, જે અત્યંત મૂલ્યવાન ચિલગોઝા પાઈન નટ્સ ઉત્પન્ન કરે છે. ઘણીવાર “રોકી માઉન્ટેન્સના ચેમ્પિયન” તરીકે ઓળખાતો આ પાક હિમાચલ પ્રદેશના કિન્નૌર જિલ્લામાં આદિવાસી સમુદાયો માટે આજીવિકાનો એક મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે. ચિલગોઝા પાઈન ઉત્તર-પશ્ચિમ હિમાલયની અંદરની શુષ્ક ખીણોમાં ઉગે છે, જે પ્રદેશ ઓછો વરસાદ અને ભારે શિયાળામાં હિમવર્ષા દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ છે, જે આ પ્રજાતિને સ્થાનિક સમુદાયો માટે પર્યાવરણીય રીતે અનુકૂળ અને આર્થિક રીતે મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે. આ નટ્સ અત્યંત પૌષ્ટિક હોય છે અને સામાન્ય રીતે કાચા અથવા શેકેલા ખાવામાં આવે છે, અને તે તંદુરસ્ત અસંતૃપ્ત ચરબીના ઉચ્ચ પ્રમાણ માટે મૂલ્યવાન છે જે લિપિડ પ્રોફાઇલ સુધારવામાં અને હૃદયના સ્વાસ્થ્યને ટેકો આપવામાં મદદ કરે છે.

અખરોટ, બદામ અને પાઈન નટ્સની ઉચ્ચ-ઘનતા ધરાવતી ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા અને જૂના અને ઓછી ઉપજ આપતા બગીચાઓને પુનર્જીવિત કરવા માટે, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 એ ખેડૂતોની આવક વધારવા અને ગ્રામીણ યુવાનોની ભાગીદારી દ્વારા મૂલ્યવર્ધનને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે સમર્પિત કાર્યક્રમ સૂચવ્યો છે.

નિષ્કર્ષ

કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 ભારતમાં ઉચ્ચ મૂલ્યની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પાક-વિશિષ્ટ અને પ્રાદેશિક રીતે સંરેખિત વ્યૂહરચના તરફ વ્યૂહાત્મક પરિવર્તન દર્શાવે છે. નારિયેળ, કાજુ, કોકો અને ચંદન જેવા દરિયાકાંઠાના બગીચાયતી પાકો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની સાથે સાથે ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોમાં અગરવુડની ખેતીને મજબૂત કરવા અને પહાડી અને વૈવિધ્યસભર કૃષિ-પારિસ્થિતિક પ્રદેશોમાં નટ્સ પાક અને પુષ્પકૃષિ (floriculture) ને ટેકો આપવાની પહેલ સ્થાનિક કૃષિ-આબોહવા લાભો નો લાભ લેવાના પ્રયાસને પ્રતિબિંબિત કરે છે. સંસ્થાકીય સમર્થન, નિકાસલક્ષી હસ્તક્ષેપ અને ઉત્પાદકતા વધારવાના કાર્યક્રમો સહિતના પૂરક પગલાં કૃષિ વિકાસને આગળ વધારવામાં બાગાયતની વધતી જતી ભૂમિકાને વધુ રેખાંકિત કરે છે. સામૂહિક રીતે, આ પહેલો ભારતની વિકસતી કૃષિ વ્યવસ્થામાં વૈવિધ્યકરણ, મૂલ્યવર્ધન અને ખેડૂતોની આવકમાં વધારો કરવા માટે ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતા પાકોને મુખ્ય માર્ગ તરીકે સ્થાન આપે છે.

સંદર્ભો

આર્થિક બાબતો પર કેબિનેટ સમિતિ (CCEA)

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202999&reg=3&lang=1

નાણા મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219960&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221410&reg=3&lang=2

https://www.indiabudget.gov.in/doc/budget_speech.pdf

https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/echapter.pdf

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય

https://agriwelfare.gov.in/Documents/AR_Eng_2024_25.pdf

https://agriportal.cg.nic.in/horticulture/HortiEn/Default.aspx

https://coconutboard.gov.in/docs/icj/icj-2025-11.pdf

https://coconutboard.gov.in/Statistics.aspx

https://coconutboard.gov.in/docs/icj/icj-2026-01.pdf

h ttps://coconutboard.gov.in/docs/operational-guidelines.pdf

https://coconutboard.gov.in/docs/FPO-concept-note.pdf

https://coconutboard.gov.in/ProducerSocieties.aspx

https://ccari.res.in/dss/Orchids.html

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1810905&reg=3&lang=2

કોસ્ટલ એગ્રીકલ્ચરલ રિસોર્સ ઇન્વેન્ટરી.pdf

https://www.agriwelfare.gov.in/en/StatHortEst

 

વાણિજ્ય મંત્રાલય અને ઉદ્યોગ

https://apeda.gov.in/cashew

https://www.ibef.org/exports/cashew-industry-india

https://agriexchange.apeda.gov.in/

https://apeda.gov.in/CocoaProducts

https://agriexchange.apeda.gov.in/Production/India/Details?HSCode=NMVQ&product_Name=`%C2%8C%C2%80%C2%8C~&Category=m%C2%89~%C2%8B%C2%91~%C2%91%C2%86%C2%8C%C2%8B%C2%90

https://apeda.gov.in/Walnuts

https://agriexchange.apeda.gov.in/Production/India/Details?HSCode=NMSN&produc t_Name=t~%C2%89%C2%8B%C2%92%C2%91&Category=c%C2%8F%C2%92%C2%86%C2%91%C2%90

https://agriexchange.apeda.gov.in/Production/India/Details?HSCode=NMPU&product_Name=^%C2%89%C2%8A%C2%8C%C2%8B%C2%81&Category=c%C2%8F%C2%92%C 2%86%C2%91%C2%90

https://agriexchange.apeda.gov.in/Production/India/Details?HSCode=NMPQ&product_Name=l%C2%8F%C2%80%C2%85%C2%86%C2%81%C2%90&Category=c%C2%89%C2%8C%C2%8F%C2%86%C2%80%C2%92%C2%89%C2%91%C2%92%C2%8F%C2%82

પર્યાવરણ, જંગલો અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય

https://iwst.icfre.gov.in/database/SIS/introduction.html

https://bsi.gov.in/uploads/documents/NonDetriment%20Findings%20(NDFs)/NDF%20Study%20Report%20of%20Aquilaria%20malaccensis%20(Agarwood)%20in%20India.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2179422&reg=3&lang=2

Climate-Change-and-the-Vulnerable-Indian-Coast_compressed.pdf

ઉત્તર પૂર્વીય પ્રદેશ વિકાસ મંત્રાલય

https://necouncil.gov.in/sites/default/files/Final%20Report-%20Action%20Plan%20on%20value%20Chain%20Development%20of%20Horticulture-Fruits%20%26%20Vegetables%20Sector%20in%20NER.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2218232&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2205285&reg=3&lang=2

 

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલય

https://himcoste.hp.gov.in/RnD_Website/Research%20and%20development%20Projects/Chilgoza%20Booklet.pdf

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર

 

https://www.fao.org/4/ac451e/ac451e0b.htm

https://www.fao.org/faostat/en/#rankings/countries_by_commodity

https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL

 

PIB પૃષ્ઠભૂમિ

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=155126&id=155126&utm_&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?id=150334&reg=3&lang=2

PDF જુઓ

PIB સંશોધન

 

SM/NK/GP/JT

`

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2253514) મુલાકાતી સંખ્યા : 17