ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਗੰਗਾ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਦੀਆਂ/ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟਾਉਣ ਲਈ 'ਨਮਾਮਿ ਗੰਗੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ' (ਐੱਨਜੀਪੀ) - ਇੱਕ ਸੈਂਟਰ ਸਪਾਂਸਰਡ ਸਕੀਮ- ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਲਈ 'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਦੀ ਸੰਭਾਲ ਯੋਜਨਾ' (ਐੱਨਆਰਸੀਪੀ) - ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਪਾਂਸਰਡ ਯੋਜਨਾ – ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਾਂ/ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਈ ਵਰ੍ਹੇ 2014-15 ਵਿੱਚ ਨਮਾਮਿ ਗੰਗੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਐੱਨਜੀਪੀ) ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਾਰਚ 2021 ਤੱਕ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ, ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 2026 ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਮਾਮਿ ਗੰਗੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਲਾਜ, ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਵਾਹ (ਈ-ਪ੍ਰਵਾਹ) ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ, ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਸਫਾਈ, ਜੰਗਲਾਤ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ 2026 ਤੱਕ, 43,030 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ ਕੁੱਲ 524 ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 355 ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਐੱਨਆਰਸੀਪੀ ਗੰਗਾ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਲਈ ਕੱਚੇ ਸੀਵਰੇਜ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਮੋੜਨ, ਸੀਵਰੇਜ਼ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ, ਸੀਵਰੇਜ਼ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਘਾਟਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੱਕ, ਐੱਨਆਰਸੀਪੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ 17 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ 100 ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ 58 ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਲਾਗਤ 8,970.51 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹੈ ਅਤੇ 3,019 ਮਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ (ਐੱਮਐੱਲਡੀ) ਦੀ ਸੀਵਰੇਜ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੱਛ ਗੰਗਾ ਮਿਸ਼ਨ (ਐੱਨਐੱਮਸੀਜੀ) ਅਧੀਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਪਾਅ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਨਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ 35,794 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਾਲੇ ਕੁੱਲ 218 ਸੀਵਰੇਜ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਸਮਰੱਥਾ 6,610 ਮਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ (ਐੱਮਐੱਲਡੀ) ਹੈ। 4,050 ਐੱਮਐੱਲਡੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲੇ 138 ਐੱਸਟੀਪੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

2. ਐੱਨਐੱਮਸੀਜੀ ਵਿਖੇ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀਆਂ 'ਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਸੀਵਰੇਜ਼ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟਾਂ (ਐੱਸਟੀਪੀ) ਦੀ ਕਾਰਗੁਜਾਰੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ "ਪ੍ਰਯਾਗ" ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਔਨਲਾਈਨ ਡੈਸ਼ਬੋਰਡ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

3. ਐੱਨਐੱਮਸੀਜੀ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਨੋਟੀਫਾਇਡ ਕੀਤੇ ਗਏ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਈ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਵਾਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਜਲ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਸੀਡਬਲਿਊਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਨਿਯਮਿਤ ਪਾਲਣਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

4. ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੰਭਾਲ: ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੱਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ (ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ, ਬੁਲੰਦ ਸ਼ਹਿਰ, ਹਾਪੁੜ, ਬਦਾਯੂਂ, ਅਯੁੱਧਿਆ, ਬਿਜਨੌਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪਗੜ੍ਹ) ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਪਾਰਕ ​​ਅਤੇ ਪੰਜ ਤਰਜੀਹੀ ਵੈੱਟਲੈਂਡ ਖੇਤਰ – ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (3), ਬਿਹਾਰ (1), ਅਤੇ ਝਾਰਖੰਡ (1) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ- ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

5. ਐੱਨਐਮਸੀਜੀ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਰਾਹੀਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜੰਗਲਾਤ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 414 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨਾਲ 33,024 ਹੈਕਟੇਅਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

6. ਸੈਂਟਰਲ ਇਨਲੈਂਡ ਫਿਸ਼ਰੀਜ਼ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ (ਸੀਆਈਐੱਫਆਰਆਈ) ਦੁਆਰਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਗੰਗਾ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਨਦੀ ਡੌਲਫਿਨ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਛੇਰਿਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 20.3 ਮਿਲੀਅਨ ਇੰਡੀਅਨ ਮੇਜਰ ਕਾਰਪ (ਆਈਐੱਮਸੀ) ਮੱਛੀਆਂ ਪਾਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

7. ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਡੌਲਫਿਨ ਰੈਸਕਿਊ ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਉਦਘਾਟਨ 13 ਜਨਵਰੀ, 2026 ਨੂੰ ਮਾਣਯੋਗ ਮੰਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਂਸਲੋਕੇਸ਼ਨ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ; 8 ਗੰਗਾ ਡੌਲਫਿਨ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

8. ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸੂਨਸ-ਸਾਥੀ ਨੈੱਟਵਰਕ (250 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ 100 ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਸਮੇਤ), 160 ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਮਚਾਰੀ, 2,000 ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਭਾਈਚਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ 15 ਡੌਲਫਿਨ ਕਲੱਬਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ।

9. ਘੜਿਆਲ ਸੰਭਾਲ: 22 ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਘੜਿਆਲ ਮੁਲਾਂਕਣਾਂ ਵਿੱਚ 3,037 ਘੜਿਆਲ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 5.6% ਹੀ ਬਹੁਤ ਢੁਕਵੇਂ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ - ਜੋ ਵਹਾਅ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

10. ਲੁਪਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਕੱਛੂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ - ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 15 (10 ਰੇਡੀਓ) ਨੂੰ ਟੈਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਘੜੀ ਗਈ ਚਿਤ੍ਰਾ ਇੰਡੀਕਾ, 60 ਹਾਰਡੈਲਥੂਰਜੀ (10 ਰੇਡੀਓ ਟੈਗ) ਅਤੇ 20 ਬਾਟਾਗੁਰ ਕਚੂਗਾ (ਆਲ ਰੇਡੀਓ ਟੈਗ) ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਦੇ ਤਹਿਤ ਯਮੁਨਾ, ਸਰਜੂ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

11. ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਬਾਟਾਗੁਰ ਟਰਟਲ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ 387 ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਆਲ੍ਹਣੇ (8257 ਅੰਡਿਆਂ ਵਾਲੇ) ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੈਚਰੀ ਰਾਹੀਂ ਚੰਬਲ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ 7979 ਨਵਜਾਤ ਕੱਛੂਆਂ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਪਸੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੁੱਲ ਹੈਚਿੰਗ (ਅੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ) ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਰ 96.7% ਰਹੀ।

12. ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਬਲ ਨਦੀ ਦੇ 210 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਟ-ਅਧਾਰਿਤ ਨਦੀ ਗਸ਼ਤ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾਗਤ ਬਣਾ ਕੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

13. "ਗੰਗਾ ਨਾਲੇਜ਼ ਪੋਰਟਲ" ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੱਛ ਗੰਗਾ ਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਪਹਿਲ ਹੈ, ਜੋ ਜਲ ਸਰੋਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸਰੋਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਭੰਡਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ, ਹਿੱਸੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੱਗਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ - ਕੁੱਲ 1,346 ਦਸਤਾਵੇਜ਼ - ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਰਨਲ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਤਕਨੀਕੀ ਲੇਖ, ਖੋਜ ਰਿਪੋਰਟਾਂ, ਡੇਟਾ ਸੈੱਟ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ, ਐੱਸਟੀਪੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਡੇਟਾ, ਅਤੇ ਨਦੀ ਐਟਲਸ), ਅਤੇ ਕੌਫੀ-ਟੇਬਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਲ ਸਰੋਤ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਗੰਗਾ ਗਿਆਨ ਪੋਰਟਲ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਵਾਲੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।

14. ਕੁੱਲ 139 ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੰਗਾ ਕਮੇਟੀਆਂ (ਡੀਜੀਸੀ) ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ '4ਐੱਮ' (ਮੰਥਲੀ, ਮੈਂਡੇਟਿਡ, ਮਿੰਟਸ ਅਤੇ ਮੌਨੀਟਰਡ) ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਨਵਰੀ 2026 ਤੱਕ, 5,118 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।

15. ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਗੰਗਾ ਟਾਸਕ ਫੋਰਸ (ਜੀਟੀਐੱਫ) ਦਾ ਗਠਨ ਐੱਨਐੱਮਸੀਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਖੁਰਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣਾ; ਜਨਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ/ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ; ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਰਿਆਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਸ਼ਤ ਕਰਨਾ; ਘਾਟਾਂ 'ਤੇ ਗਸ਼ਤ ਕਰਨਾ, ਆਦਿ।

16. ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਯਤਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਜਨਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਉਤਸਵ, ਨਦੀ ਉਤਸਵ, ਨਿਯਮਿਤ ਸਫਾਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਘਾਟਾਂ 'ਤੇ ਯੋਗਾ ਸੈਸ਼ਨ, ਗੰਗਾ ਆਰਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਸੰਭਾਲ ਕਾਰਕੁੰਨਾਂ ਦੇ ਸਮਰਪਿਤ ਸਮੂਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਹਰੀਆਂ (Ganga Praharis) ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਵਿਚਾਰ ਮੰਚ (Ganga Vichar Manch) ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (ਸੀਪੀਸੀਬੀ) ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾਂ - ਉੱਤਰਾਖੰਡ (19), ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (41), ਬਿਹਾਰ (33), ਝਾਰਖੰਡ (04), ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ (15) ਵਿੱਚ 112 ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਮੈਨੂਅਲ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਨਦੀ ਦੀ ਧਾਰਾ (PRS) 2025 ਸਬੰਧੀ ਸੀਪੀਸੀਬੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੰਗਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸਬੰਧੀ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ:

ਗੰਗਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ - ਰਾਜ-ਵਾਰ ਤੁਲਨਾ (ਸਾਲ 2018 ਬਨਾਮ ਸਾਲ 2025)

 

State

2018 Polluted Stretch

Priority (2018)

2025 Polluted Stretch

Priority (2025)

Trend/Observation

 

ਰਾਜ	ਵਰ੍ਹੇ 2018 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸੈਕਸ਼ਨ	ਤਰਜੀਹ (ਵਰ੍ਹੇ 2018)	ਵਰ੍ਹੇ 2025 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸੈਕਸ਼ਨ	ਤਰਜੀਹ (ਵਰ੍ਹੇ 2025)	ਰੁਝਾਨ / ਅਵਲੋਕਨ
ਉੱਤਰਾਖੰਡ	ਹਰਿਦੁਆਰ→ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ	IV	ਕੋਈ ਪੀ.ਆਰ.ਐੱਸ ਨਹੀਂ	—	ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੀ.ਆਰ.ਐੱਸ ਸੈਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼	ਕੰਨੌਜ→ਵਾਰਾਣਸੀ	IV	ਬਿਜਨੌਰ→ਤਾਰੀਘਾਟ	IV / V	ਅੰਸ਼ਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ
ਬਿਹਾਰ	ਬਕਸਰ ਤੋਂ ਭਾਗਲਪੁਰ	V	ਭਾਗਲਪੁਰ ਡੀ/ਐੱਸ →ਖਲਗਾਂਵਡੀ/ਐੱਸ	V	ਅੰਸ਼ਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਬਾਕੀ ਹੈ
ਝਾਰਖੰਡ	ਕੋਈ ਪੀ.ਆਰ.ਐੱਸ ਨਹੀਂ	—	ਕੋਈ ਪੀ.ਆਰ.ਐੱਸ ਨਹੀਂ	—	—
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ	ਤ੍ਰਿਵੇਣੀ→ਡਾਇਮੰਡ ਬੰਦਰਗਾਹ	III	ਬਹਿਰਾਮਪੁਰ→ ਡਾਇਮੰਡ ਬੰਦਰਗਾਹ	V	ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ

ਵਰ੍ਹੇ 2025 (ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਅਗਸਤ) ਲਈ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ (ਔਸਤ ਮੁੱਲ) ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ:

1. ਨਦੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਬੰਧੀ ਪੀਐੱਚ ਅਤੇ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਆਕਸੀਜਨ (ਡੀਓ) ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਪਦੰਡ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪੀਐੱਚ ਅਤੇ ਡੀਓ ਪੱਧਰ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

2. ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਹਾਉਣ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਝਾਰਖੰਡ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓ ਕੈਮੀਕਲ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਮੰਗ (ਬੀਓਡੀ) ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਥਾਨਾਂ/ਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ:

• ਫਰੂਖਾਬਾਦ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰਾਜਾਪੁਰ, ਕਾਨਪੁਰ।

• ਦਲਮਓ, ਰਾਏਬਰੇਲੀ

• ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ: ਡੀ/ਐੱਸ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ ਤੋਂ ਤਾਰੀਘਾਟ, ਗਾਜ਼ੀਪੁਰ (ਦੋ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ: ਅਰਥਾਤ, ਯੂ/ਐੱਸ ਵਾਰਾਣਸੀ—ਗੋਮਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਗਮ ਦੇ ਹੇਠਾਂ-ਅਤੇ ਯੂ/ਐੱਸਗਾਜ਼ੀਪੁਰ)।

ਵਰ੍ਹੇ 2024-25 ਦੌਰਾਨ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 50 ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 26 ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਾਇਓ-ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੈਵਿਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ (ਬੀਡਬਲਿਊਕਿਊ) ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਗੁੱਡ' ਤੋਂ 'ਮੌਡਰੇਟ' ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਅੰਦਰ ਪਾਈ ਗਈ। ਬੈਂਥਿਕ ਮੈਕ੍ਰੋ-ਇਨਵਰਟੀਬ੍ਰੇਟਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਜਲ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ (ਡਬਲਿਊਆਈਆਈ), ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਜਲ-ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ -ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੌਲਫਿਨ, ਉਦਬਿਲਾਵ (ਓਟਰਸ), ਹਿਲਸਾ, ਕੱਛੂਕੁੰਮੇ ਅਤੇ ਘੜਿਆਲ - ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨ-ਅਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ, ਬਚਾਅ ਅਤੇ ਪੁਨਰਵਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੁਧਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੌਲਫਿਨ, ਓਟਰ, ਹਿਲਸਾ, ਕੱਛੂਕੁੰਮੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟਾਉਣ ਲਈ, ਐੱਨਜੀਪੀ ਅਧੀਨ, ਤਿੰਨ ਕੌਮਨ ਐਫਲੁਐਂਟ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟਸ (ਸੀਈਟੀਪੀ) ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਜਾਜਮਊ ਸੀਈਟੀਪੀ (20ਐੱਮਐੱਲਡੀ), ਬੰਥਰ ਸੀਈਟੀਪੀ (4.5 ਐੱਮਐੱਲਡੀ) ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਸੀਈਟੀਪੀ (6.25 ਐੱਮਐੱਲਡੀ)। ਦੋ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, ਮਥੁਰਾ ਸੀਈਟੀਪੀ (6.25 ਐੱਮਐੱਲਡੀ) ਅਤੇ ਜਾਜਮਊ ਸੀਈਟੀਪੀ (20ਐੱਮਐੱਲਡੀ) ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਲ 2017 ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਉਦਯੋਗਾਂ (ਜੀਪੀਆਈਐੱਸ) ਦਾ ਸਲਾਨਾ ਨਿਰੀਖਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਬੀਓਡੀ ਲੋਡ 2017 ਵਿੱਚ 26 ਟਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ (ਟੀਪੀਡੀ) ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 2024 ਵਿੱਚ 10.75 ਟੀਪੀਡੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 23.9% ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2017 ਵਿੱਚ 349 ਐੱਮਐੱਲਡੀ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 2024 ਵਿੱਚ 265.56 ਐੱਮਐੱਲਡੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਲ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜ ਭੂਸ਼ਣ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ।

*****

ਐੱਨਡੀ/ਏਕੇ

(Lok Sabha USQ 6332)

(Release ID: 2249064) ਵਿਜ਼ੀਟਰ ਕਾਊਂਟਰ : 5