મુખ્ય અંશો (Key Takeaways)

• કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 એ સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન (SEZ) ના પાત્ર ઉત્પાદન એકમો દ્વારા રાહતી દરે ઘરેલું ટેરિફ વિસ્તાર (DTA) માં વેચાણની સુવિધા માટે એક વિશેષ એક વખતની વ્યવસ્થાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે. આવા વેચાણનો જથ્થો તેમની નિકાસના નિર્ધારિત પ્રમાણ સુધી મર્યાદિત રહેશે.
• 28 ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધીમાં ભારતમાં 368 સૂચિત (notified) SEZ છે.
• કાર્યરત SEZ માંથી નિકાસ 2025-26 માં (ડિસેમ્બર, 2025 સુધી) કુલ રૂ. 11.70 લાખ કરોડથી વધુ રહી છે, જે 2024-25 ના સમાન ગાળાની સરખામણીમાં 32.02% નો વધારો દર્શાવે છે.

સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન: ભારતના વ્યાપાર અને રોકાણ ઇકોસિસ્ટમના સ્તંભો

SEZ એ એક વિશિષ્ટ રીતે સીમાંકિત ડ્યુટી-ફ્રી એન્ક્લેવ (જકાત-મુક્ત વિસ્તાર) છે અને અધિકૃત કામગીરી માટે તેને ભારતના કસ્ટમ્સ ક્ષેત્રની બહારનો પ્રદેશ માનવામાં આવે છે. SEZ એકમો માલના ઉત્પાદન માટે, સેવાઓ પ્રદાન કરવા માટે અને ફ્રી ટ્રેડ વેરહાઉસિંગ ઝોન દ્વારા વેરહાઉસિંગ સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.

સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન (SEZs) એ દેશની અંદરના એવા નિયુક્ત વિસ્તારો છે જે વ્યાપાર અને રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક અલગ નિયમનકારી અને નાણાકીય માળખા હેઠળ કાર્ય કરે છે. વધારાની આર્થિક પ્રવૃત્તિ પેદા કરવા, નિકાસ વધારવા, સ્થાનિક અને વિદેશી રોકાણને આકર્ષવા, રોજગારીની તકો ઊભી કરવા અને વિશ્વ કક્ષાનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવવાના ઉદ્દેશ્યો સાથે સ્થપાયેલ SEZ નિકાસલક્ષી વૃદ્ધિના એન્જિન તરીકે કામ કરે છે.

ભારતમાં, SEZ એ આર્થિક લેન્ડસ્કેપને મજબૂત કરવામાં પરિવર્તનકારી ભૂમિકા ભજવી છે. મે 2005 માં SEZ અધિનિયમના અમલીકરણથી, આ ઝોન્સે તમામ ક્ષેત્રોમાં ઔદ્યોગિક વિસ્તરણને પ્રોત્સાહન આપવાની સાથે નિકાસ વૃદ્ધિમાં નોંધપાત્ર વેગ આપ્યો છે. વિદેશી હૂંડિયામણ કમાવવા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવા ઉપરાંત, SEZ એ પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રોજગાર નિર્માણ, નવી બિઝનેસ ઇકોસિસ્ટમનો ઉદભવ અને સુધારેલા સામાજિક-આર્થિક પરિણામો દ્વારા સ્થાનિક અર્થતંત્રોના સર્વગ્રાહી વિકાસમાં ફાળો આપ્યો છે.

હાલમાં, 28 ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધીમાં સમગ્ર ભારતમાં 368 સૂચિત SEZ છે. નાણાકીય પ્રોત્સાહનો, સુવ્યવસ્થિત નિયમનકારી પ્રક્રિયાઓ અને આધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઓફર કરીને, SEZ એ ભારતની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતામાં વધારો કર્યો છે. તેમણે વિશિષ્ટ ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટરોના વિકાસની સુવિધા આપી છે, નવીનતા અને તકનીકી ઉન્નતિને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે અને ભારતને વૈશ્વિક બજારમાં આકર્ષક અને વિશ્વસનીય રોકાણ ગંતવ્ય તરીકે સ્થાપિત કર્યું છે.

કેન્દ્રીય બજેટ 2026–27 નું SEZ પર ધ્યાન [6]

નિકાસને રોજગાર નિર્માણ, ઔદ્યોગિક ઉન્નતિ, વિદેશી હૂંડિયામણની કમાણી અને વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં એકીકરણના મુખ્ય ચાલક તરીકે ઓળખીને, બજેટે વૈશ્વિક વ્યાપાર વિક્ષેપોથી પ્રભાવિત SEZ માટે લક્ષિત સુધારાઓ સહિતના પગલાંના વ્યાપક સમૂહની જાહેરાત કરી છે.

એક વખતનું રાહત દરે DTA વેચાણ: SEZ ઉત્પાદન એકમો માટે વ્યૂહાત્મક પ્રોત્સાહન

ડોમેસ્ટિક ટેરિફ એરિયા (DTA) એટલે સમગ્ર ભારત (પ્રાદેશિક જળ અને ખંડીય છાજલી સહિત) પરંતુ તેમાં SEZ ના વિસ્તારોનો સમાવેશ થતો નથી. SEZ એક્ટ, 2005 ની કલમ 30 એવી જોગવાઈ કરે છે કે, SEZ થી DTA માં ક્લિયર કરાયેલા માલ અને સેવાઓને દેશમાં આયાત તરીકે ગણવામાં આવે છે અને તેના પર તમામ લાગુ પડતી ફરજો (duties) અને લેવી લાગે છે. તદુપરાંત, SEZ એક્ટ, 2005 ની કલમ 2(m) મુજબ, DTA થી SEZ માં કરવામાં આવતા સપ્લાયને SEZ માં નિકાસ તરીકે ગણવામાં આવે છે અને તે લાગુ પડતા નિકાસ લાભો માટે પાત્ર છે.

વિશેષ એક વખતના પગલા તરીકે, એવો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે કે પાત્ર SEZ ઉત્પાદન એકમોને પ્રમાણભૂત કસ્ટમ્સ ડ્યુટીને બદલે રાયતી ડ્યુટી દરે ઘરેલું ટેરિફ વિસ્તાર (DTA) માં તેમના ઉત્પાદનનો નિર્ધારિત હિસ્સો વેચવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે. આવા વેચાણનો જથ્થો તેમની નિકાસના નિર્ધારિત પ્રમાણ સુધી મર્યાદિત રહેશે. DTA માં કાર્યરત એકમો માટે સમાન તકો સુનિશ્ચિત કરીને આ જોગવાઈને કાર્યરત કરવા માટે જરૂરી નિયમનકારી સુધારાઓ હાથ ધરવામાં આવશે.

આ સુધારાઓનો હેતુ SEZ ના નિકાસ-લક્ષી સ્વરૂપને નબળું પાડ્યા વિના ક્ષમતાના ઉપયોગમાં સુધારો લાવવા અને ઇકોનોમીઝ ઓફ સ્કેલ હાંસલ કરવાનો, નિકાસ ખર્ચ ઘટાડવાનો અને SEZ ઇકોસિસ્ટમની એકંદર સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવાનો અને વૈશ્વિક રોકાણકારોના વિશ્વાસને વધારવાનો છે. વધુમાં, SEZ ની અંદર ક્લાઉડ અને ડેટા-સેન્ટર કામગીરી માટે ટેક્સ પ્રોત્સાહનોનું વિસ્તરણ વૈશ્વિક ઉત્પાદકો અને ટેકનોલોજી કંપનીઓને આકર્ષવા માટે તૈયાર છે, જે ભારતના રોકાણ ઇકોસિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવશે.

ભારતના SEZ પ્રદર્શનની એક ઝલક

ભારતના SEZ નિકાસ, રોકાણ અને રોજગાર નિર્માણના મુખ્ય ચાલક તરીકે મજબૂત પ્રદર્શન કરવાનું ચાલુ રાખે છે.

• રોજગારી વધી રહી છે, જેમાં ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં SEZ 31.73 લાખથી વધુ લોકોને રોજગારી આપે છે.
• કુલ રોકાણ રૂ. 7.86 લાખ કરોડ (ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં) હતું.
• કાર્યરત SEZ માંથી નિકાસ 2025-26 માં (ડિસેમ્બર 2025 સુધી) કુલ રૂ. 11.70 લાખ કરોડથી વધુ રહી છે, જે 2024-25 ના સમાન ગાળાની સરખામણીમાં 32.02% નો વધારો છે.

ભારતમાં SEZ ઉત્ક્રાંતિ અને નીતિ માળખું

નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક્સપોર્ટ પ્રોસેસિંગ ઝોન (EPZ) મોડલ અપનાવનારા એશિયાના પ્રથમ દેશોમાં ભારતનો સમાવેશ થાય છે, જેણે 1965 માં કંડલા ખાતે એશિયાનો પ્રથમ EPZ સ્થાપ્યો હતો. જોકે, બહુવિધ નિયમનકારી નિયંત્રણો, પ્રક્રિયાગત વિલંબ, અપૂરતું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને અસ્થિર નાણાકીય શાસન જેવા પડકારોએ તેની અસરકારકતાને મર્યાદિત કરી હતી. આ ખામીઓને દૂર કરવા અને વધુ વિદેશી રોકાણ આકર્ષવા માટે, સરકારે એપ્રિલ 2000 માં SEZ નીતિની જાહેરાત કરી.

SEZ નીતિનો ઉદ્દેશ્ય વિશ્વ કક્ષાનું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કેન્દ્રીય અને રાજ્ય બંને સ્તરે આકર્ષક નાણાકીય માળખું અને સરળ નિયમનકારી વાતાવરણ પૂરું પાડીને આ ઝોનને આર્થિક વિકાસના એન્જિનમાં રૂપાંતરિત કરવાનો હતો. SEZ નવેમ્બર 2000 થી ફેબ્રુઆરી 2006 સુધી વિદેશી વ્યાપાર નીતિની જોગવાઈઓ હેઠળ કાર્યરત હતા, જેમાં સંબંધિત વૈધાનિક જોગવાઈઓ દ્વારા નાણાકીય પ્રોત્સાહનો અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા હતા. રોકાણકારોનો વિશ્વાસ વધારવા અને સ્થિર SEZ નીતિ માળખા પ્રત્યે સરકારની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવવા માટે, SEZ એક્ટ, 2005 અને SEZ નિયમો, 2006 અમલમાં લાવવામાં આવ્યા હતા.

SEZ એક્ટ, 2005 અને SEZ નિયમો, 2006 સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન એક્ટ, 2005 વર્ષ 2005 માં અમલમાં આવ્યો. વ્યાપક પરામર્શ પછી, આ અધિનિયમ, SEZ નિયમો, 2006 ની સાથે, 10 ફેબ્રુઆરી 2006 ના રોજ અમલમાં આવ્યો. આનાથી કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો બંનેને લગતી બાબતો માટે સિંગલ-વિન્ડો ક્લિયરન્સ સાથે સરળ નિયમનકારી માળખું શરૂ થયું.

આ અધિનિયમ SEZ માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો નક્કી કરે છે - આર્થિક પ્રવૃત્તિનું નિર્માણ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ અને રોજગાર નિર્માણ. તેમાં તમામ SEZ ડેવલપર્સ અને એકમો દ્વારા પર્યાવરણીય પાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે ચોક્કસ જોગવાઈઓ અને માર્ગદર્શિકાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.

SEZ ના પ્રદર્શન અને પ્રભાવનું SEZ એક્ટ અને નિયમોના માળખા હેઠળ નિયમિતપણે નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે, જેમાં સરકાર ડેવલપમેન્ટ કમિશનરો દ્વારા સબમિટ કરાયેલા માસિક અહેવાલોના આધારે પરિણામોનું મૂલ્યાંકન કરે છે, જેમને સરકાર દ્વારા SEZ એકમોની કામગીરી, મંજૂરી અને અનુપાલનની દેખરેખ માટે નિયુક્ત કરવામાં આવે છે. નીતિ માળખાને વધુ મજબૂત બનાવતા, જૂન 2025 માં SEZ નિયમો, 2006 માં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો જેથી ફક્ત સેમિકન્ડક્ટર્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકોના ઉત્પાદન માટે જ SEZ ની સ્થાપના કરવાની સુવિધા મળે.

સેમિકન્ડક્ટર્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકોના ઉત્પાદન માટે SEZ

જૂન 2025 માં, સરકારે અનુક્રમે સેમિકન્ડક્ટર્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકોના ઉત્પાદન માટે બે નવા SEZ - એક સાણંદ, ગુજરાતમાં અને બીજું ધારવાડ, કર્ણાટકમાં સૂચિત કર્યા.

સેમિકન્ડક્ટર્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટક ક્ષેત્રો મૂડી-સઘન સ્વરૂપના છે અને ઘણીવાર નફાકારકતા હાંસલ કરતા પહેલા લાંબા સમયગાળા (gestation periods) ના સાક્ષી બને છે. આ મુજબ, અગ્રણી રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરવા અને નીતિગત સમર્થનને મજબૂત કરવા માટે ફક્ત સેમિકન્ડક્ટર્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઘટકોના ઉત્પાદન માટે SEZ સ્થાપવા માટેના જરૂરી સુધારા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.

સેમિકન્ડક્ટર્સ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઘટકોના ઉત્પાદન માટે ખાસ કરીને SEZ સ્થાપવા માટેની ન્યૂનતમ જમીનની જરૂરિયાત, બોજ (encumbrance) ના ધોરણોમાં છૂટછાટ જેનાથી સરકારી એન્ટિટીને ગીરો રાખેલ અથવા લીઝ પર આપવામાં આવેલ વિસ્તાર SEZ ની સ્થાપના માટે પાત્ર બને, સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદનોના DTA સપ્લાયને સક્ષમ કરવા અને નેટ ફોરેન એક્સચેન્જ (NFE) ગણતરીમાં મફત મળેલા માલના મૂલ્યનો સમાવેશ કરવાના સંદર્ભમાં SEZ નિયમોમાં સુધારા કરવામાં આવ્યા છે.

સામૂહિક રીતે, આ પગલાંનો ઉદ્દેશ્ય ઉચ્ચ-કુશળ રોજગાર પેદા કરવાનો, જટિલ હાઇ-ટેકનોલોજી ક્ષેત્રોમાં સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવાનો અને સેમિકન્ડક્ટર અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકની આયાત પર ભારતની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો છે.

સ્થાનિક અને વિદેશી રોકાણને આકર્ષવા માટે મુખ્ય SEZ પ્રોત્સાહનો અને સુવિધાઓ

SEZ નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા, સ્થાનિક અને વિદેશી રોકાણને આકર્ષવા અને વ્યાપાર કરવાની સરળતા વધારવા માટે રચાયેલ સ્પર્ધાત્મક અને રોકાણકાર-મૈત્રીપૂર્ણ નીતિ માળખું પ્રદાન કરે છે. નાણાકીય પ્રોત્સાહનો, કર લાભો અને સુવ્યવસ્થિત નિયમનકારી મંજૂરીઓના સંયોજન દ્વારા, SEZ વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા જાળવી રાખીને વ્યવસાયોને કાર્યક્ષમ રીતે સ્કેલ કરવા માટે અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.

રોકાણને આકર્ષવા માટે SEZ ના એકમોને આપવામાં આવતા પ્રોત્સાહનો અને સુવિધાઓમાં શામેલ છે-

• SEZ એકમોના વિકાસ, સંચાલન અને જાળવણી માટે માલની જકાત-મુક્ત આયાત/સ્થાનિક પ્રાપ્તિ.
• કેન્દ્રીય વેચાણ વેરો (CST), સેવા વેરો (Service Tax) અને રાજ્ય વેચાણ વેરો (State Sales Tax) માંથી મુક્તિ. આ હવે GST માં સમાઈ ગયા છે અને SEZ ને સપ્લાય IGST એક્ટ, 2017 હેઠળ શૂન્ય રેટેડ છે.
• અન્ય લેવી, જો સંબંધિત રાજ્ય સરકારો દ્વારા મુક્તિ આપવામાં આવે તો.
• કેન્દ્ર અને રાજ્ય સ્તરની મંજૂરીઓ માટે સિંગલ વિન્ડો ક્લિયરન્સ.

SEZ: ભારતની વૃદ્ધિના આગામી તરંગના પ્રવેશદ્વાર

દાયકાઓથી, ભારતમાં SEZ વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી અને તકોથી ભરપૂર અર્થવ્યવસ્થાઓમાંના એક શક્તિશાળી પ્રવેશદ્વાર તરીકે વિકસિત થયા છે. મુન્દ્રા પોર્ટ અને કંડલા પોર્ટ જેવા બંદર-આધારિત હબથી લઈને શ્રી સિટી અને ગિફ્ટ સિટી જેવા સેક્ટર-કેન્દ્રિત ઇકોસિસ્ટમ સુધી, દરેક SEZ વૈશ્વિક અને સ્થાનિક રોકાણકારો માટે સમાન રીતે વિશિષ્ટ મૂલ્ય દરખાસ્ત રજૂ કરે છે.

વિશ્વ કક્ષાનું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સ્થિર નીતિગત સમર્થન અને સ્થાનિક તથા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં અવિરત પ્રવેશ સાથે, SEZ ટકાઉ, લાંબા ગાળાની વૃદ્ધિ માટે મજબૂત પાયો રચે છે. તેઓ બજારમાં પ્રવેશને સરળ બનાવે છે, કાર્યરત થવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપે છે અને વ્યવસાયોને ભારતના વિસ્તરતા વ્યાપાર અને ઔદ્યોગિક નેટવર્ક સાથે જોડે છે.

જેમ જેમ ભારત નિકાસ, અદ્યતન ઉત્પાદન અને નાણાકીય નેતૃત્વ પર તેનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યું છે, ત્યારે SEZ માળખું વ્યૂહાત્મક સ્તંભ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે - જે રોકાણના આગામી તરંગને ચલાવવા અને દેશના વૈશ્વિક આર્થિક કદને મજબૂત કરવા માટે તૈયાર છે.

References

Ministry of Finance

https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/echapter.pdf

https://www.indiabudget.gov.in/doc/budget_speech.pdf

https://www.indiabudget.gov.in/doc/bh1.pdf

https://www.indiabudget.gov.in/doc/eb/sbe68.pdf

Ministry of Commerce & Industry

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221840&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2135116&reg=3&lang=2

https://sezindia.gov.in/sites/default/files/factsheet/New%20FACT%20SHEET%20ON%20SEZs%20as%20on%2031.12.2025.pdf

https://sezindia.gov.in/sites/default/files/factsheet/FACT_SHEET_ON_SEZs_as_on_30.04.2024.pdf

https://sezindia.gov.in/export-performances

https://sezindia.gov.in/introduction

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/186/AU2692_LndQWG.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/annex/268/AU1478_XNgI3m.pdf?source=pqars

https://sezindia.gov.in/facilities-and-incentives

https://nsez.gov.in/Resources/RTI/SEZ%20FAQs_EOU%20FAQs.pdf

https://www.investindia.gov.in/team-india-blogs/top-12-indian-sezs-global-investors#:~:text=SEZs%20are%20often%20established%20in,6

https://kasez.gov.in/wp-content/uploads/2017/07/Functions-and-duties-of-our-office..pdf#:~:text=The%20Development%20Commissioner%20is%20the%20Head%20of,deputation%20from%20Customs%20and%20Central%20Excise%20Department

India Brand Equity Foundation

https://www.ibef.org/blogs/special-economic-zones-in-india-catalysts-for-economic-growth-and-global-competitiveness#:~:text=After%20the%20SEZ%20rules%20implemented,in%20SEZs%20through%20automatic%20route

Facebook

https://www.facebook.com/DeptofCommerceIndia/posts/budget-202627-introduces-sez-reforms-to-enhance-capacity-utilisation-economies-o/1245794721062734/

Twitter

https://x.com/nsitharamanoffc/status/2021597030108516853

Others

https://ddnews.gov.in/en/union-budget-2026-27-puts-exports-at-core-of-growth-strategy/

Union Budget 2026–27: Strengthening SEZs for Global Competitiveness & Growth

SM/JY/JD

 

(રીલીઝ આઈડી: 2246449) મુલાકાતી સંખ્યા : 15