પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય
એક દાયકા પછી ગુજરાતમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડના બચ્ચાનો સફળ જન્મ, જે આંતરરાજ્ય સંરક્ષણ પ્રયાસોનું પરિણામ
સંરક્ષણ સંવર્ધન કેન્દ્રોમાં GIBની સંખ્યા 73 પર પહોંચી ગઈ છે; નજીકના ભવિષ્યમાં પક્ષીઓને ફરીથી જંગલમાં છોડવાની યોજના છે: શ્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવ
પોસ્ટેડ ઓન:
28 MAR 2026 1:46PM by PIB Ahmedabad
કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે આજે ક્રિટિકલી એન્ડેન્જર્ડ ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટાર્ડ (GIB) ના સંરક્ષણમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ જાહેરાત કરી છે. ગુજરાતના કચ્છમાં 'જમ્પસ્ટાર્ટ એપ્રોચ' નામની નવી સંરક્ષણ પદ્ધતિ દ્વારા એક દાયકા પછી એક બચ્ચાનો જન્મ થયો છે. આ પ્રયાસનું આયોજન એક વર્ષ પહેલા કરવામાં આવ્યું હતું અને તેનું સંકલન MoEFCC દ્વારા રાજસ્થાન અને ગુજરાતના રાજ્ય વન વિભાગો અને ભારતીય વન્યજીવન સંસ્થાના સહયોગથી કરવામાં આવ્યું હતું.
દેશમાં GIBs માટે આ પ્રથમ આંતર-રાજ્ય "જમ્પ સ્ટાર્ટ" પહેલ છે, જે ગુજરાતમાં સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થઈ છે. એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે ગુજરાતના કચ્છમાં ઘાસના મેદાનોમાં ફક્ત ત્રણ GIB માદા બાકી છે, જેના કારણે જંગલમાં કોઈ ફળદ્રુપ ઇંડા મળવાની શક્યતા ઓછી છે. એક ઈનક્યૂબેટ કરવામાં આવેલા ઇંડાને કચ્છમાં તેના નિયુક્ત માળાના સ્થળે લઈ જવા માટે 770 કિલોમીટરની મુશ્કેલ રોડ મુસાફરીની જરૂર હતી; આ યાત્રા સમા (રાજસ્થાન) થી નલિયા (ગુજરાત) સુધી એક અવરોધ-મુક્ત કોરિડોર બનાવીને કોઈપણ અવરોધ વિના પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી.
એક સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં શ્રી યાદવે સમજાવ્યું કે "પ્રોજેક્ટ GIB"ની કલ્પના પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા 2011માં કરવામાં આવી હતી. તેનો ઉદ્દેશ્ય ગુજરાત સહિત તેના કુદરતી નિવાસસ્થાનોમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડનું સંરક્ષણ કરવાનો હતો અને તે 2016માં ઔપચારિક રીતે શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ પ્રોજેક્ટ પ્રજાતિઓ માટે સંરક્ષણ અને વસ્તી વૃદ્ધિના પ્રયાસોને મજબૂત બનાવવા તરફ સતત પ્રગતિ કરી રહ્યો છે.
મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે રાજસ્થાનના સામ અને રામદેવરામાં સંરક્ષણ સંવર્ધન કેન્દ્રોમાં પક્ષીઓની સંખ્યા હવે 73 પર પહોંચી ગઈ છે; વર્તમાન સંવર્ધન સીઝન દરમિયાન પાંચ નવા બચ્ચાઓ ઉમેરવામાં આવ્યા છે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ભારત હવે લાંબા ગાળાના સંરક્ષણ યોજનાના ભાગ રૂપે, નજીકના ભવિષ્યમાં પક્ષીઓને ફરીથી ઉછેરવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
આ અભૂતપૂર્વ પહેલ વિશે વધુ વિગતો આપતા, મંત્રીએ સમજાવ્યું કે ઓગસ્ટ 2025માં ટેગ કરાયેલી માદા GIB એ કચ્છમાં એક ઈંડું મૂક્યું હતું, જે નિષેચિત ન હતું; કચ્છમાં સ્થાનિક આબાદીના તમામ નર પક્ષી ઘણા સમયથી ખતમ થઈ ગયા છે. રાજ્ય-સંકલિત સંરક્ષણ કામગીરીના ભાગ રૂપે, રાજસ્થાનના સંરક્ષણ સંવર્ધન કાર્યક્રમ (જે કેન્દ્રમાં ઉછેરવામાં આવ્યું હતું) માંથી મેળવેલા GIB ઈંડાને 19 કલાકથી વધુ સમય માટે હેન્ડહેલ્ડ પોર્ટેબલ ઇન્ક્યુબેટરમાં રોડ માર્ગે પરિવહન કરવામાં આવ્યું હતું અને 22 માર્ચે સફળતાપૂર્વક ઇંડામાંથી બહાર નીકળ્યા હતા.
મંત્રીએ અહેવાલ આપ્યો કે માદા પક્ષીએ ફર્ટાઇલ ઇંડાનું સેવન પૂર્ણ કર્યું અને 26 માર્ચે સફળતાપૂર્વક બચ્ચાને બહાર કાઢ્યું; ફીલ્ડ મોનિટરિંગ ટીમે બચ્ચાને તેના કુદરતી નિવાસસ્થાનમાં તેની પાલક માતા દ્વારા ઉછેરવામાં આવતું હોવાનું અવલોકન કર્યું છે. તેમણે આને અત્યંત લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિના પુનઃપ્રાપ્તિમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ ગણાવ્યું હતું.
શ્રી યાદવે જણાવ્યું કે આ પ્રયાસ ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડની વસ્તીને પુનર્જીવિત કરવા માટે લેવામાં આવેલા અનેક પગલાંઓમાંનો એક છે અને વન્યજીવન સંરક્ષણ પ્રત્યે ભારતની મજબૂત પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેમણે આ પ્રયાસમાં સામેલ તમામ વૈજ્ઞાનિકો, ફીલ્ડ ઓફિસર અને વન્યજીવન પ્રેમીઓને અભિનંદન આપ્યા અને બચ્ચાના અસ્તિત્વ માટે આશા વ્યક્ત કરી; તેમણે કહ્યું કે સરકાર આ સંરક્ષણ પ્રયાસને સફળ બનાવવા માટે કોઈ કસર છોડશે નહીં.
ભારત વન્યજીવન સંરક્ષણમાં સતત પ્રગતિ કરી રહ્યું છે અને ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ અને અન્ય લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓનું રક્ષણ કરવા માટે સંપૂર્ણપણે પ્રતિબદ્ધ છે.
SM/IJ/GP/JT
(રીલીઝ આઈડી: 2246414)
મુલાકાતી સંખ્યા : 47