ફોરેસ્ટથી ફેશન સુધી

PIB Headquarters

ફોરેસ્ટથી ફેશન સુધી

આદિવાસી ભારતનો વૈશ્વિક વેલ્યુ ચેઇનમાં પ્રવેશ

પોસ્ટેડ ઓન: 27 MAR 2026 11:08AM by PIB Ahmedabad

ભારતના આદિવાસી હૃદયપ્રદેશમાં શાંત ક્રાંતિ

ભારતના આદિવાસી સમુદાયો વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં પોતાનું સ્થાન ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરી રહ્યા છે, જંગલ આધારિત આજીવિકાને ટકાઉ, ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતી પ્રોડક્ટ્સમાં રૂપાંતરિત કરી રહ્યા છે જે આધુનિક ગ્રાહકોમાં પડઘો પાડે છે. નિર્વાહથી સાહસ તરફનું આ પરિવર્તન આદિવાસી અર્થતંત્રોની વ્યાપક પુનઃકલ્પનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જ્યાં પરંપરા હવે અલગ નથી પરંતુ રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક બજારોમાં સંકલિત છે.

આ પરિવર્તન સુંદર નર્સરી, નવી દિલ્હી ખાતે 18 થી 30 માર્ચ 2026 દરમિયાન યોજાઈ રહેલા ભારત ટ્રાઈબ્સ ફેસ્ટ 2026 માં જીવંત રીતે પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું છે. આદિવાસી બાબતોના મંત્રાલયના સહયોગથી ટ્રાયબલ કો-ઓપરેટિવ માર્કેટિંગ ડેવલપમેન્ટ ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (TRIFED) દ્વારા કલ્પના કરવામાં આવેલ આ ઉત્સવ એક રાષ્ટ્રીય મંચ તરીકે કામ કરે છે જ્યાં ભારતનો આદિવાસી વારસો તેના સૌથી ગતિશીલ સ્વરૂપમાં જીવંત બને છે. હસ્તકલા, સંસ્કૃતિ, ઉદ્યોગસાહસિકતા અને આજીવિકાની ઉજવણી કરતા, તે આદિવાસી પરંપરાઓને દેશના સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક લેન્ડસ્કેપમાં મોખરે લાવે છે.

આ પરિવર્તન RISA: એ પ્રીમિયમ ટ્રાયબલ બ્રાન્ડ, તેની સાથે વન ધન યોજના અને ટ્રાઈબ્સ ઈન્ડિયા નેટવર્ક જેવા કાર્યક્રમો સહિતના લક્ષિત નીતિગત હસ્તક્ષેપો દ્વારા સંચાલિત છે. આદિવાસી કારીગરો જંગલ આધારિત આજીવિકા અર્થતંત્રોમાંથી વૈશ્વિક વેલ્યુ ચેઇનમાં સક્રિય ભાગીદારી તરફ સંક્રમણ કરી રહ્યા છે. જે ઉભરી આવે છે તે એક એવી વાર્તા છે જે સમાન રીતે વારસો અને મહત્વાકાંક્ષા છે, જ્યાં જંગલો ફેશનને મળે છે, અને પ્રાચીન કૌશલ્યો તેમનું સાચું બજાર મૂલ્ય શોધે છે.

ઉત્સવની મુખ્ય હાઇલાઇટ્સ

75 વન ધન વિકાસ કેન્દ્રો
400+ આદિવાસી કલાકારો
17 લાઈવ નિદર્શનો
310 કલા અને હસ્તકલા સહભાગીઓ
120 આદિવાસી ભોજન સહભાગીઓ

ટ્રાઈબ્સ ઈન્ડિયા મોડલ: વન ધનથી વેલ્યુ ચેઇન સુધી

ભારતનું આદિવાસી અર્થતંત્ર સંસ્થાગત માળખા દ્વારા વ્યવસ્થિત રીતે પુનઃઆકાર પામી રહ્યું છે જે બજારની પહોંચ સાથે આજીવિકા સુરક્ષાને જોડે છે. સરકારે સ્વીકાર્યું છે કે આદિવાસી સમુદાયો, જે દેશના સૌથી કુશળ કારીગરોમાંના એક છે, તેમને ટેકા કરતાં વધુની જરૂર છે; તેમને સશક્તિકરણની જરૂર છે. આનો અર્થ એ છે કે માત્ર કાચા માલના સપ્લાયર્સમાંથી બ્રાન્ડ્સના નિર્માતા અને માલિકોમાં માળખાકીય પરિવર્તનને સક્ષમ કરવું જે વૈશ્વિક બજારોમાં પ્રીમિયમ કિંમતો મેળવી શકે.

TRIFED-સંચાલિત ટ્રાઈબ્સ ઈન્ડિયા નેટવર્ક સીધું જ આદિવાસી ઉત્પાદકોને શહેરી ગ્રાહકો સાથે જોડે છે, વચેટિયાઓની સાંકળોને દૂર કરે છે. વન ધન વિકાસ કેન્દ્રો (VDVKs) એ આદિવાસી બાબતોના મંત્રાલય અને TRIFED દ્વારા આદિવાસી સંગ્રહકર્તાઓ માટે ટકાઉ આજીવિકાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે શરૂ કરવામાં આવેલા સમુદાયની માલિકીના કેન્દ્રો છે. તેઓ આદિવાસી આવક વધારવા માટે લઘુ વન પેદાશ (MFP) ના મૂલ્યવર્ધન, પ્રોસેસિંગ અને બ્રાન્ડિંગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. દરેક VDVK ક્લસ્ટર 15 આદિવાસી સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs), જેને વન ધન કેન્દ્રો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેના ફેડરેશન તરીકે રચાયેલ છે. દરેક SHG માં 20 જેટલા આદિવાસી બિન-ઇમારતી લાકડા વન પેદાશ (NTFP) સંગ્રહકર્તાઓ અથવા કારીગરોનો સમાવેશ થાય છે, જે એક જ ક્લસ્ટરમાં લગભગ 300 લાભાર્થીઓને એકસાથે લાવે છે અને સામૂહિક સાહસના વિકાસને સક્ષમ બનાવે છે.

આ મોડલ સામૂહિક પ્રાપ્તિ, વહેંચાયેલ પ્રોસેસિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કૌશલ્ય વિકાસ અને મજબૂત બજાર જોડાણોને સક્ષમ કરે છે, જેનાથી કાર્યક્ષમતા અને સોદાબાજીની શક્તિ વધે છે. બસ્તરની મહિલાઓ જે મહુડા કે આંબલી પર પ્રક્રિયા કરે છે તે હવે માત્ર ખેડૂત નથી; તેઓ ઔપચારિક વેલ્યુ ચેઇનમાં સંકલિત માઇક્રો-ઉદ્યોગસાહસિક તરીકે ઉભરી રહી છે. તે જ સમયે, RISA આદિવાસી કારીગરીને ઉન્નત બનાવી રહ્યું છે, તેને વૈશ્વિક બજારમાં પ્રીમિયમ ઓફરિંગ તરીકે પુનઃસ્થાપિત કરી રહ્યું છે.

આદિવાસી ઉત્પાદકો કાચી વન પેદાશ, લઘુ વન પેદાશ અને હસ્તકલા આ વન ધન વિકાસ કેન્દ્ર કેન્દ્રો પર લાવે છે જ્યાં ગુણવત્તા-ગ્રેડિંગ, મૂલ્યવર્ધન, પેકેજિંગ અને ડોક્યુમેન્ટેશન કરવામાં આવે છે. ત્યાંથી, ઉત્પાદનો ટ્રાઈબ્સ ઈન્ડિયાના રિટેલ નેટવર્ક- મુખ્ય એરપોર્ટ્સ અને પ્રીમિયમ મોલ્સમાં સ્ટોર્સ, તેમજ ઇ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય ખરીદદારો અને ફેર-ટ્રેડ માર્કેટ સુધી પહોંચતા પહેલા આગળ વધે છે.

TRIFED એ નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફેશન ટેકનોલોજી (NIFT) સહિતની ડિઝાઇન સંસ્થાઓ સાથે પણ ભાગીદારી કરી છે, જેથી એ ખાતરી કરી શકાય કે પરંપરાગત કલા સ્વરૂપો તેમની સાંસ્કૃતિક અધિકૃતતાને ઘટાડ્યા વિના સમકાલીન ગ્રાહક પસંદગીઓ માટે સ્વીકારવામાં આવે. છત્તીસગઢનું ડોકરા પેન્ડન્ટ, જે એક સમયે સ્થાનિક વચેટિયાને નજીવી રકમમાં વેચાતું હતું, તે હવે તેની પોતાની પ્રમાણિત ઓળખ હેઠળ તે મૂલ્ય કરતાં અનેકગણું મેળવે છે.

RISA: ટાઈમલેસ ટ્રાયબલ – એક પ્રીમિયમ ટ્રાયબલ બ્રાન્ડ

આદિવાસી બાબતોના મંત્રાલયના નેતૃત્વમાં RISA એ પ્રીમિયમ સ્થાનિક અને વૈશ્વિક બજારોમાં આદિવાસી હસ્તકલાને સ્થાપિત કરવા માટેની એક ફ્લેગશિપ પહેલ છે. ત્રિપુરાના પરંપરાગત રિસા કાપડથી પ્રેરિત, તે સમકાલીન ડિઝાઇન અને બ્રાન્ડિંગ સાથે વારસાનું મિશ્રણ કરે છે.

મુખ્ય લક્ષણો

આધુનિક, માર્કેટ-રેડી કલેક્શન માટે ડિઝાઇનર-કારીગર સહયોગ
નવીનતા, ગુણવત્તા અને વૈશ્વિક સ્થિતિ પર મજબૂત ધ્યાન
આદિવાસી હસ્તકલા ક્લસ્ટરોનો વિકાસ અને મજબૂતીકરણ

વિશિષ્ટ હસ્તકલા

એરી અને મુગા સિલ્ક – આસામ
કોટપાડ કોટન – ઓડિશા
ચાંગપા પશ્મિના – લદ્દાખ
ટોડા એમ્બ્રોઈડરી – તમિલનાડુ
ડોકરા-આર્ટ – છત્તીસગઢ
લોંગપી પોટરી – મણિપુર
તુર્તુક બ્રાસ કટલરી- લદ્દાખ
ડોકરા આર્ટ- છત્તીસગઢ

આદિવાસી અર્થતંત્રને ચલાવતી મહિલાઓ

આ વાર્તામાં સૌથી વધુ પરિવર્તનકારી પાસું લિંગ (gender) છે. મહિલાઓ નિષ્ક્રિય લાભાર્થી નથી- તેઓ ઉત્પાદકો, નેતાઓ અને ગુણવત્તા રક્ષકો છે જે પરિવર્તનને ચલાવી રહી છે. મહિલા સંચાલિત સહકારી સંસ્થાઓ આર્થિક સશક્તિકરણના કેન્દ્રો બની છે, જે સામૂહિક બચત, માઇક્રો-લેન્ડિંગ અને કાચા માલમાં વહેંચાયેલ રોકાણને સક્ષમ કરે છે. ઘણા લોકો માટે, TRIFED એ તેમની પ્રથમ ઔપચારિક આર્થિક ઓળખ પૂરી પાડી છે, જે અગાઉ બિન-માન્યતા પ્રાપ્ત નિર્વાહ કાર્યને દસ્તાવેજી શ્રમમાં ફેરવે છે.

ભારત ટ્રાઈબ્સ ફેસ્ટ 2026 માં, આ પરિવર્તનો માત્ર માપી શકાય તેવા પરિણામોમાં જ દેખાતા નથી પરંતુ તે મહિલાઓના પોતાના જીવંત વાસ્તવિકતાઓ અને વાર્તાઓમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે, જે તેમના અવાજો અને અનુભવોમાં એક આકર્ષક વિન્ડો પૂરી પાડે છે.

પરંપરાને આવતીકાલ સાથે વણતા ચેન્જમેકર્સ મિઝોરમના લોંગતલાઈ જિલ્લાના કમલાનગરના ચાકમા આદિવાસીના એક યુવા ઉદ્યોગસાહસિક, 24 વર્ષીય દેબોંગશી ચાકમા, શાંતિથી પરિવર્તનની એક શક્તિશાળી વાર્તા લખી રહ્યા છે, જ્યાં પરંપરા પાછળ છૂટી જતી નથી, પરંતુ વૈશ્વિક બજારમાં આગળ લઈ જવામાં આવે છે. ચાકમા સાંસ્કૃતિક વારસામાં ઊંડાણપૂર્વક મૂળ ધરાવતા, તેઓ સ્વદેશી જ્ઞાન પ્રણાલીઓની ગૌરવ, ઓળખ અને આર્થિક સશક્તિકરણના માર્ગ તરીકે પુનઃકલ્પના કરી રહ્યા છે.

બોધિબ્લૂમ સોસાયટીના સ્થાપક તરીકે, દેબોંગશી 500 થી વધુ સભ્યોના ગતિશીલ સમૂહનું નેતૃત્વ કરે છે, જેમાં મહિલાઓને સશક્ત બનાવવા પર મજબૂત અને સભાન ભાર મૂકવામાં આવે છે, ખાસ કરીને છૂટાછેડા લીધેલી મહિલાઓ સહિત સામાજિક અને આર્થિક નબળાઈઓનો સામનો કરી રહી હોય તેવી મહિલાઓ પર. તેમની પહેલ એક જ ક્રાફ્ટથી આગળ વધે છે; આજીવિકા સર્જનના વૈવિધ્યસભર, સમુદાય-સંચાલિત મોડેલને અપનાવે છે. હાથવણાટના કાપડ અને પરંપરાગત ખાદ્ય પદ્ધતિઓથી લઈને ઝૂમ (સ્થળાંતરિત) ખેતી અને વાંસ આધારિત ઉત્પાદનો સુધી, તેમનું કાર્ય ઇકોલોજી, સંસ્કૃતિ અને સાહસને એકીકૃત રીતે જોડે છે.

“હું કોઈ પણ મહિલાને પીડાતી કે બેરોજગાર જોવા માંગતી નથી. મારું વિઝન એવી તકો ઊભી કરવાનું છે જેથી મારા સમુદાયની દરેક મહિલા આત્મનિર્ભર અને સશક્ત બને. હું આપણી પરંપરાઓને જાળવવા માંગુ છું અને વૈશ્વિક મંચ પર ગર્વથી આપણી સંસ્કૃતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માંગુ છું.”

મિકેનાઇઝ્ડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ધરાવતા પ્રદેશમાં કાર્યરત, દેબોંગશીની સફર આદિવાસી સમુદાયોની સ્થિતિસ્થાપકતા અને ચાતુર્યને હાઇલાઇટ કરે છે. TRIFED સાથેના સહયોગ દ્વારા, તેમના ઉત્પાદનો હવે સ્થાનિક બજારોની બહાર પ્રેક્ષકો સુધી પહોંચે છે, જે સાંસ્કૃતિક અધિકૃતતા જાળવી રાખીને પરંપરાગત પદ્ધતિઓને ટકાઉ આવકમાં ફેરવે છે. હસ્તકલા, ઇકો-ફ્રેન્ડલી સામાન તરફ દોરાયેલા વૈશ્વિક ગ્રાહકો સાથે, તેમનું કાર્ય ટકાઉપણું અને વારસાના સંગમ પર સ્થિત છે.

વારસાને હેન્ડલૂમમાં અનુવાદિત કરતા

23 વર્ષની ઉંમરે, ઝારખંડના કાજરી ગામના સંથાલ કારીગર ઉર્મિલા સોનવાર, તેમના સાંસ્કૃતિક અને પર્યાવરણીય પરિવેશથી પ્રેરિત યુવા ડિઝાઇનર તરીકે ઉભરી રહ્યા છે. તેમનું કાર્ય "બારહ ખંડ", જે સ્થાનિક પવિત્ર વિધિ છે, અને તેમના ગામના પર્વતીય લેન્ડસ્કેપ પર આધારિત છે, આ તત્વોને હાથવણાટની સાડીઓમાં અનુવાદિત કરે છે જે દૃષ્ટિની રીતે આકર્ષક અને ઓળખમાં ઊંડા મૂળ ધરાવે છે.

ધોરણ 12 સુધીનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી, ઉર્મિલાએ પોતાની જાતને વણાટ માટે સમર્પિત કરી, સ્વદેશી પરંપરાઓને જાળવી રાખીને વારસાને આજીવિકામાં ફેરવી. તેમની ડિઝાઈન માત્ર તેમને આર્થિક રીતે ટકાવી રાખતી નથી પરંતુ સંથાલ સંસ્કૃતિને વ્યાપક માન્યતા પણ અપાવે છે, સ્થાનિક હસ્તકલાને વ્યાપક રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક બજારોમાં સ્થાન આપે છે. તેમના કાર્ય દ્વારા, તેઓ કારીગરોની એક નવી પેઢીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જેઓ સાંસ્કૃતિક એમ્બેસેડર છે, જેઓ તેમના સમુદાયના વારસાને સર્જનાત્મકતા અને હેતુ સાથે આગળ ધપાવે છે.

“હું ઈચ્છું છું કે મારા કામ દ્વારા અમારું ગામ અને તેની પરંપરાઓ ઓળખાય. જ્યારે કોઈ મારી સાડી જુએ, ત્યારે તેમને તરત જ ખબર પડવી જોઈએ કે તે કાજરીમાંથી આવે છે. હેન્ડલૂમ દ્વારા, હું આપણી સ્વદેશી સંસ્કૃતિને ઓળખ અને દૃશ્યતા આપવા માંગુ છું.”

વડીલો જે તંતુ પકડી રાખે છે

તમિલનાડુની નીલગિરી ટેકરીઓના 42 વર્ષીય ટોડા કારીગર સંગીતા માટે, એમ્બ્રોઈડરી એ શીખેલું કૌશલ્ય નથી પરંતુ આજીવન વારસો છે. બરછટ સફેદ કપાસ પર લાલ અને કાળા દોરાથી કામ કરતા, તે પેઢીઓથી મહિલાઓ દ્વારા પસાર કરવામાં આવેલી જટિલ ભૌમિતિક પેટર્ન બનાવે છે.

ટોડા સમુદાયની સંખ્યા માંડ એક હજાર હોવાથી, આ પરંપરા અત્યંત નાજુક રહી છે. નીલગિરીની બહાર દેખાતા મોટા ભાગના નમૂનાઓ દાયકાઓના અભ્યાસનું પરિણામ છે, જે કિશોરાવસ્થામાં જ શરૂ થઈ જાય છે. સંગીતા પ્રેક્ટિશનર અને સેતુ બંને તરીકે સેવા આપે છે, આ હસ્તકલાને વ્યાપક મંચ પર લઈ જાય છે અને તેને ટકાવી રાખતી મહિલાઓ સુધી માન્યતા અને વળતર પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરે છે.

કચરામાંથી કિંમત સુધી:

એક ટકાઉ ક્રાફ્ટ જર્ની ઉત્તરાખંડના ઉધમ સિંહ નગરમાં થારુ આદિવાસીના 45 વર્ષીય અનિતા રાણા દર્શાવે છે કે કેવી રીતે પરંપરાગત પર્યાવરણીય જ્ઞાન ટકાઉ આજીવિકાને શક્તિ આપી શકે છે. હવે 300 થી વધુ સભ્યોમાં વિસ્તરેલી મહિલા સમૂહના ભાગ રૂપે, તેમણે બજારમાં વધુ સારી પહોંચ, ન્યાયી કિંમતો અને સરસ મેળા અને આદિવાસી ઉત્સવો જેવા મંચો પર તેમનું કાર્ય પ્રદર્શિત કરવાની તકો મેળવી છે.

તેમની હસ્તકલા મુંજા ઘાસના વણાટ પર કેન્દ્રિત છે- એક મોસમી, બાયોડિગ્રેડેબલ સંસાધન જે ફંક્શનલ વસ્તુઓ જેમ કે રોટલી હોટ કેસમાં પરિવર્તિત થાય છે, જે પ્લાસ્ટિકનો ઇકો-ફ્રેન્ડલી વિકલ્પ આપે છે. યુવા મહિલાઓને તાલીમ આપીને, અનિતા આ સ્વદેશી પદ્ધતિને જાળવી રહી છે અને તેના સમુદાયમાં ગૌરવપૂર્ણ આજીવિકા સક્ષમ કરી રહી છે. તેમની સફર પ્રતિબિંબિત કરે છે કે કેવી રીતે ટકાઉપણું, પરંપરા અને સાહસ એક કાયમી પ્રભાવ ઊભો કરવા માટે સાથે આવી શકે છે.

“મુંજા ઘાસનું વણાટ એ આપણી સંસ્કૃતિનો ભાગ છે અને પર્યાવરણ માટે સારો ઉકેલ પણ છે. અમે જે બનાવીએ છીએ તે સંપૂર્ણપણે કુદરતી છે અને પ્રકૃતિને નુકસાન કરતું નથી. હું ઈચ્છું છું કે નવી પેઢી આ શીખે જેથી આપણી પરંપરા ચાલુ રહે અને વધુ મહિલાઓ ગૌરવ સાથે કમાણી કરી શકે.”

ઓળખમાં મૂળ ધરાવતી વૃદ્ધિ ભારતના આદિવાસી સમુદાયો જેમ જેમ વૈશ્વિક વેલ્યુ ચેઇનમાં કદમ મૂકે છે, એક વાત સ્પષ્ટ છે- આદિવાસી કારીગરો જે બનાવે છે તેની નકલ મશીનો દ્વારા કરી શકાતી નથી, અને તે વિશિષ્ટતા જ સામૂહિક ઉત્પાદનના યુગમાં તેમનો સૌથી મજબૂત ફાયદો બની ગઈ છે. TRIFED અને RISA જેવી પહેલો આ શક્તિને ટકાઉ આવક અને ગૌરવમાં અનુવાદિત કરવામાં મદદ કરી રહી છે.

વન ધન વિકાસ કેન્દ્રોના વિસ્તરણ, ટ્રાઈબ્સ ઈન્ડિયાની ઈ-કોમર્સ હાજરીમાં વૃદ્ધિ અને ભારત ટ્રાઈબ્સ ફેસ્ટ 2026 જેવા પ્લેટફોર્મ પર વધતી જતી દૃશ્યતા સાથે, વિવિધ પ્રદેશોના કારીગરો લાભાર્થીને બદલે સર્જકો તરીકે પોતાની શરતો પર બજાર સાથે જોડાઈ શકે છે.

વન પેદાશથી લઈને વૈશ્વિક ડિઝાઇન સ્પેસ સુધી, આદિવાસી ભારત માત્ર સામાનનું ઉત્પાદન નથી કરી રહ્યું- તે વિકાસનું એક એવું મોડેલ બનાવી રહ્યું છે જે ટકાઉ, સર્વસમાવેશક અને ઊંડાણપૂર્વક મૂળ ધરાવતું હોય.