ભારત સરકારે રોકાણને સુવિધાજનક બનાવવા, નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા, શ્રેષ્ઠ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવા અને ભારતને ઉત્પાદન, ડિઝાઇન અને નવીનતાનું હબ બનાવવા માટે 25 સપ્ટેમ્બર 2014 ના રોજ 'મેક ઇન ઇન્ડિયા' (Make in India) પહેલ શરૂ કરી હતી. હાલમાં, મેક ઇન ઇન્ડિયા 2.0 વિવિધ મંત્રાલયો અને વિભાગો અને રાજ્ય સરકારોમાં અમલમાં મૂકાયેલા 15 ઉત્પાદન ક્ષેત્રો સહિત 27 ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. મેક ઇન ઇન્ડિયા 2.0 હેઠળના ક્ષેત્રોની યાદી પરિશિષ્ટ I માં સામેલ છે.

"મેક ઇન ઇન્ડિયા" પહેલ હેઠળ લેવામાં આવેલા અન્ય મુખ્ય પગલાઓમાં સ્ટાર્ટ-અપ ઇન્ડિયા, નેશનલ સિંગલ વિન્ડો સિસ્ટમ, GIS સક્ષમ લેન્ડ બેંક, ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FDI) પોલિસી સુધારાઓ, મલ્ટિમોડલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના સંકલિત આયોજન માટે પીએમ ગતિ શક્તિ નેશનલ માસ્ટર પ્લાન, મુખ્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપવામાં આવતા અવરોધોને દૂર કરવા માટે પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ ગ્રુપ, ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પાર્ક્સની સ્થાપના, ઇઝ ઓફ ડૂઇંગ બિઝનેસ સુધારવા માટેના હસ્તક્ષેપો, અનુપાલન બોજ ઘટાડવા માટેના પગલાં, શ્રમ કાયદાઓનું તર્કસંગતીકરણ, વસ્તુ અને સેવા કર (GST) ની રજૂઆત, જાહેર પ્રાપ્તિ ઓર્ડર અને ફેઝ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રોગ્રામ (PMP) દ્વારા સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટેના નીતિગત પગલાંનો સમાવેશ થાય છે.

મેક ઇન ઇન્ડિયા પહેલના ભાગ રૂપે, ઉત્પાદન લિંક્ડ પ્રોત્સાહન (PLI) યોજનાઓ 14 મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં અમલમાં મૂકવામાં આવી છે, જેમાં લાર્જ-સ્કેલ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ (LSEM), IT હાર્ડવેર, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, બલ્ક ડ્રગ્સ, મેડિકલ ડિવાઇસિસ, ઓટોમોબાઇલ્સ અને ઓટો કમ્પોનન્ટ્સ, એડવાન્સ્ડ કેમિસ્ટ્રી સેલ બેટરી, સોલર PV મોડ્યુલ્સ, ટેલિકોમ અને નેટવર્કિંગ પ્રોડક્ટ્સ, ફૂડ પ્રોસેસિંગ, ટેક્સટાઇલ્સ, સ્પેશિયાલિટી સ્ટીલ, વ્હાઇટ ગુડ્સ, ડ્રોન અને ડ્રોન કમ્પોનન્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે. PLI યોજનાઓએ ઓળખાયેલા ક્ષેત્રોમાં નવા રોકાણોની સુવિધા આપી છે અને ઉત્પાદન ક્ષમતાઓના વિસ્તરણને ટેકો આપ્યો છે.

PLI યોજનાઓએ 31 ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં ₹2.16 લાખ કરોડથી વધુનું રોકાણ મેળવ્યું છે. PLI યોજનાઓ હેઠળ કરવામાં આવેલા રોકાણોથી 31 ડિસેમ્બર, 2025 સુધીમાં ₹20.41 લાખ કરોડથી વધુનું વધારાનું ઉત્પાદન અને વેચાણ થયું છે. વધુમાં, આ યોજનાઓના પરિણામે 14.39 લાખથી વધુ (પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ) રોજગાર નિર્માણ થયું છે, અને PLI ફ્રેમવર્ક હેઠળ આવરી લેવામાં આવેલા તમામ 14 ક્ષેત્રોમાં 836 અરજીઓ મંજૂર કરવામાં આવી છે.

ભારતના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં PLI યોજનાઓની અસર નોંધપાત્ર રહી છે. આ યોજનાઓએ સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાને મજબૂત કરવા, નિકાસ વધારવા, રોજગાર પેદા કરવા અને અનેક વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રોમાં આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષ દરમિયાન વાસ્તવિક રોકાણ, ઉત્પાદનમાં વધારો અને રોજગાર નિર્માણની વિગતો પરિશિષ્ટ II માં સામેલ છે. PLI હેઠળ રાજ્યવાર ડેટા કેન્દ્રીય રીતે જાળવવામાં આવતો નથી.

માઇક્રો સ્મોલ એન્ડ મીડિયમ એન્ટરપ્રાઇઝિસ (MSMEs) ના વિકાસને ટેકો આપવા માટે, કેન્દ્ર સરકાર વિવિધ યોજનાઓ, કાર્યક્રમો અને નીતિગત પહેલો દ્વારા રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની સરકારોના પ્રયાસોને પૂરક બનાવે છે. આમાં અન્ય બાબતોની સાથે વિવિધ યોજનાઓ અને કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે જેમ કે:-

પ્રાઇમ મિનિસ્ટર એમ્પ્લોયમેન્ટ જનરેશન પ્રોગ્રામ (PMEGP): PMEGP ઉત્પાદન માટે 50 લાખ રૂપિયા અને સેવા સાહસો માટે 20 લાખ રૂપિયાના પ્રોજેક્ટ ખર્ચ સાથે બિન-કૃષિ ક્ષેત્રમાં નવા માઇક્રો સાહસો સ્થાપવા માટે 35% સુધીની માર્જિન મની સબસિડી પૂરી પાડે છે.

ક્રેડિટ ગેરંટી સ્કીમ ફોર માઇક્રો એન્ડ સ્મોલ એન્ટરપ્રાઇઝિસ: આ યોજના MSEs ને આપવામાં આવેલી લોન માટે ક્રેડિટ ગેરંટી પૂરી પાડવા માટે 'ક્રેડિટ ગેરંટી ફંડ ટ્રસ્ટ ફોર માઇક્રો એન્ડ સ્મોલ એન્ટરપ્રાઇઝિસ' દ્વારા લાગુ કરવામાં આવે છે. આ યોજના હેઠળ ગેરંટી કવરેજની મર્યાદા 10 કરોડ રૂપિયા છે.

સેલ્ફ-રિલાયન્ટ ઇન્ડિયા (SRI) ફંડ: MSMEs માં ઇક્વિટી ફંડિંગ તરીકે 50,000 કરોડ રૂપિયા દાખલ કરવા માટે આ ફંડની સ્થાપના કરવામાં આવી છે જેમાં ભારત સરકાર તરફથી 10,000 કરોડ રૂપિયા અને પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી/વેન્ચર કેપિટલ ફંડ્સ દ્વારા 40,000 કરોડ રૂપિયાની જોગવાઈ છે. બજેટ 2026-27 એ માઇક્રો સાહસોને સમર્થન ચાલુ રાખવા અને જોખમી મૂડી સુધી તેમની પહોંચ જાળવી રાખવા માટે 2021 માં સ્થાપિત સેલ્ફ-રિલાયન્ટ ઇન્ડિયા ફંડને ટોપ-અપ કરવા માટે 2000 કરોડ રૂપિયાના ટેકાની જાહેરાત પણ કરી છે.

ડિજિટલ ઇન્ડિયા કાર્યક્રમ હેઠળ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) યુટિલિટી તરીકે ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, માંગ પર શાસન અને સેવાઓ, નાગરિકો અને MSMEs ના ડિજિટલ સશક્તિકરણ પર સેવાઓ પ્રદાન કરે છે. MSMEs દ્વારા વિવિધ પ્લેટફોર્મ દ્વારા ડિજિટલ પેમેન્ટ પણ કરવામાં આવે છે.

રોકાણોને આકર્ષવા અને રાજ્યો અને ક્ષેત્રોમાં સર્વાંગી વિકાસ માટે સક્ષમ ઇકો-સિસ્ટમ પૂરી પાડવા માટે કેન્દ્ર સરકાર રાજ્ય સરકારોના સહયોગથી નેશનલ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ, ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો માટે UNNATI, જમ્મુ અને કાશ્મીર માટે નવી કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના, સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા જેવી વિવિધ યોજનાઓ લાગુ કરે છે.

નેશનલ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (NICDP) હેઠળ, સમગ્ર ભારતમાં વિવિધ ગ્રીનફિલ્ડ ઔદ્યોગિક વિસ્તારો/પ્રદેશ/નોડ્સ વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે જેનો ઉદ્દેશ્ય વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક હોય તેવા મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ડેસ્ટિનેશન બનાવવાનો છે. આજ સુધીમાં NICDP હેઠળ લગભગ 20 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે. તદુપરાંત, રાજ્ય સરકારો અને ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીમાં ઔદ્યોગિક પાર્ક વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે. હાલમાં ભારતમાં 306 પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પાર્ક છે, અને નેશનલ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (NICDC) દ્વારા વધારાના 20 પ્લગ-એન્ડ-પ્લે ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પાર્ક અને સ્માર્ટ સિટી વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે.

UNNATI (Uttar Poorva Transformative Industrialization) યોજના પ્રાદેશિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વધારવા, રોજગાર પેદા કરવા અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોમાં સ્થિતિસ્થાપકતા અને આર્થિક વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઉદ્યોગોને ટેકો પૂરો પાડે છે. આ યોજના હેઠળ, કેપિટલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઇન્સેન્ટિવ (CII), કેપિટલ ઇન્ટરેસ્ટ સબવેન્શન (CIS) અને મેન્યુફેક્ચરિંગ એન્ડ સર્વિસીસ લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (MSLI) જેવા પ્રોત્સાહનો પૂરા પાડવામાં આવે છે.

જમ્મુ અને કાશ્મીરના ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે, ભારત સરકાર નવા રોકાણોને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે ₹28,400 કરોડના નાણાકીય ખર્ચ સાથે નવી કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના (NCSS), 2021 લાગુ કરી રહી છે. આ યોજના હેઠળ કેપિટલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઇન્સેન્ટિવ (CII), કેપિટલ ઇન્ટરેસ્ટ સબવેન્શન (CIS), ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસીસ ટેક્સ લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (GSTLI) અને વર્કિંગ કેપિટલ ઇન્ટરેસ્ટ સબવેન્શન (WCIS) જેવા પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવી રહ્યા છે.

વધુમાં, સરકારે તમામ ક્ષેત્રોમાં રોજગાર નિર્માણને ટેકો આપવા, રોજગારક્ષમતા અને સામાજિક સુરક્ષા વધારવા માટે એમ્પ્લોયમેન્ટ લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (ELI) યોજનાને મંજૂરી આપી છે, જેમાં મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. 99,446 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચ સાથે, ELI યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય 2 વર્ષના સમયગાળામાં દેશમાં 3.5 કરોડથી વધુ નોકરીઓનું સર્જન કરવાનો છે. આમાંથી, 1.92 કરોડ લાભાર્થીઓ પ્રથમ વખત કાર્યબળમાં પ્રવેશતા હશે.

ઉદ્યોગ-સંબંધિત કૌશલ્યો વધારવા, નોકરીની તૈયારીમાં સુધારો કરવા અને ભારતની ટોચની કામગીરી કરતી કંપનીઓ અને સંસ્થાઓમાં સંરચિત ઇન્ટર્નશિપ દ્વારા વ્યાવસાયિક એક્સપોઝરને પ્રોત્સાહન આપવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે સરકાર પીએમ ઇન્ટર્નશિપ સ્કીમ અમલમાં મૂકી રહી છે. પાઇલોટ પ્રોજેક્ટના રાઉન્ડ I માં, 1.81 લાખથી વધુ ઉમેદવારોએ અરજી કરી છે અને ભાગીદાર કંપનીઓએ 60,000 થી વધુ ઉમેદવારોને 82,000 થી વધુ ઇન્ટર્નશિપ ઓફર કરી છે. રાઉન્ડ II માં, 2.14 લાખથી વધુ ઉમેદવારોએ અરજી કરી છે અને ભાગીદાર કંપનીઓએ 71,000 થી વધુ ઉમેદવારોને 83,000 થી વધુ ઇન્ટર્નશિપ ઓફર કરી છે.

સરકાર ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસ સુધારવા માટે હસ્તક્ષેપો દ્વારા અને સ્થાનિક ઉત્પાદનને વેગ આપવા માટેના નીતિગત પગલાં દ્વારા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં રોકાણોની સુવિધા અને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિવિધ પગલાં લઈ રહી છે, જેમાં નેશનલ સિંગલ વિન્ડો સિસ્ટમ, GIS સક્ષમ લેન્ડ બેંક, ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FDI) પોલિસી સુધારાઓ, મલ્ટિમોડલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના સંકલિત આયોજન માટે પીએમ ગતિ શક્તિ નેશનલ માસ્ટર પ્લાન, મુખ્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપવામાં આવતા અવરોધોને દૂર કરવા માટે પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ ગ્રુપનો સમાવેશ થાય છે.

આ માહિતી વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી શ્રી જીતિન પ્રસાદ દ્વારા આજે રાજ્યસભામાં આપવામાં આવી હતી.

ANNEXURE-I

27.03.2026 ના રોજ જવાબ માટે રાજ્યસભાના અતારાંકિત પ્રશ્ન નંબર 3880 ના ભાગ (a) થી (c)ના જવાબમાં ઉલ્લેખિત પરિશિષ્ટ

મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર્સ (ઉત્પાદન ક્ષેત્રો)

· એરોસ્પેસ અને સંરક્ષણ

· ઓટોમોટિવ અને ઓટો કમ્પોનન્ટ્સ

· ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને મેડિકલ ડિવાઇસિસ

· બાયો-ટેકનોલોજી

· કેપિટલ ગુડ્સ

· ટેક્સટાઇલ અને એપેરલ્સ

· કેમિકલ્સ અને પેટ્રો કેમિકલ્સ

· ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સિસ્ટમ ડિઝાઇન અને મેન્યુફેક્ચરિંગ (ESDM)

· લેધર અને ફૂટવેર

· ફૂડ પ્રોસેસિંગ

· જેમ્સ અને જ્વેલરી

· શિપિંગ

· રેલવે

· બાંધકામ

· નવી અને નવીનીકરણીય ઉર્જા

સર્વિસ સેક્ટર્સ (સેવા ક્ષેત્રો)

· ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી સક્ષમ સેવાઓ (IT & ITeS)

· પ્રવાસન અને હોસ્પિટાલિટી સેવાઓ

· મેડિકલ વેલ્યુ ટ્રાવેલ

· પરિવહન અને લોજિસ્ટિક્સ સેવાઓ

· એકાઉન્ટિંગ અને ફાઇનાન્સ સેવાઓ

· ઓડિયો વિઝ્યુઅલ સેવાઓ

· કાનૂની સેવાઓ

· સંચાર સેવાઓ

· બાંધકામ અને સંબંધિત એન્જિનિયરિંગ સેવાઓ

· પર્યાવરણીય સેવાઓ

· નાણાકીય સેવાઓ

· શિક્ષણ સેવાઓ

ANNEXURE-II

27.03.2026 ના રોજ જવાબ માટે રાજ્યસભાના અતારાંકિત પ્રશ્ન નંબર 3880 ના ભાગ (a) થી (c)ના જવાબમાં ઉલ્લેખિત પરિશિષ્ટ

PLI યોજનાઓ હેઠળ વાસ્તવિક રોકાણ, ઉત્પાદનમાં વધારો અને રોજગાર નિર્માણની વિગતો

વિગત/વર્ષ	નાણાકીય વર્ષ 2022-23 સુધી	નાણાકીય વર્ષ 2023-24 સુધી	નાણાકીય વર્ષ 2024-2025 સુધી	નાણાકીય વર્ષ 2025-26 સુધી*
રોકાણ (Investments)	0.51 લાખ કરોડ	1.18 લાખ કરોડ	1.76 લાખ કરોડ	2.16 લાખ કરોડ
વેચાણ/ઉત્પાદન (Sales/Production)	4.50 લાખ કરોડ	9.71 લાખ કરોડ	16.50 લાખ કરોડ	20.41 લાખ કરોડ
રોજગાર (Employment)	3 લાખ	8 લાખ	12 લાખ	14.39 લાખ

*31 ડિસેમ્બર 2025 સુધી

SM/IJ/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2246152) મુલાકાતી સંખ્યા : 15