ભારત સરકારે જમીનના પોષક તત્વોની અસંતુલિતતા અને આયાત પરની નિર્ભરતાના પડકારોને દૂર કરવાની સાથે ખાતરની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવાની તેની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો છે. આજે લોકસભામાં એક તારાંકિત પ્રશ્નના જવાબમાં, રસાયણ અને ખાતર તથા આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રી શ્રી જગત પ્રકાશ નડ્ડાએ ચાલુ પગલાંની વિગતો આપી હતી.

વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી દ્વારા ખાતરના કાચા માલને સુરક્ષિત કરવો: મર્યાદિત સ્થાનિક અનામતને કારણે ભારત મુખ્ય ખાતરના કાચા માલ અને મધ્યવર્તી ઉત્પાદનો માટે આયાત પર નોંધપાત્ર રીતે નિર્ભર છે. ભૌગોલિક-રાજકીય વિક્ષેપોને ઘટાડવા માટે, ખાતર વિભાગે સ્થાનિક ઉત્પાદન માટે સ્થિર પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા સંસાધન-સમૃદ્ધ રાષ્ટ્રો સાથે અનેક લાંબા ગાળાના કરારો (LTAs) અને સમજૂતી પત્રો (MoUs) ની સુવિધા પૂરી પાડી છે. LTAs ની વિગતો પરિશિષ્ટ-I તરીકે જોડાયેલ છે.

મુખ્ય કાચા માલનો અંદાજિત આયાત હિસ્સો (2024-25):

ક્રમ	કાચો માલ / મધ્યવર્તી ઉત્પાદનો	આયાતનો અંદાજિત હિસ્સો (%)
1.	રોક ફોસ્ફેટ	86.0
2.	સલ્ફર	52.0
3.	યુરિયા ક્ષેત્ર માટે કુદરતી ગેસ	78.0
4.	કોમ્પ્લેક્સ ખાતરો માટે એમોનિયા	75.0
5.	ફોસ્ફોરિક એસિડ	52.0
6.	મ્યુરિએટ ઓફ પોટાશ (MOP)	100.0

(સ્ત્રોત: ફર્ટિલાઇઝર એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા)

સ્થાનિક સ્તરે અવેજીકરણ હાંસલ કરવા માટે, સરકાર ન્યુટ્રિએન્ટ બેઝ્ડ સબસિડી (NBS) યોજના હેઠળ ક્ષમતા વિસ્તરણને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. ખાતર કંપનીઓ હાલમાં 59.65 LMT ની સંયુક્ત વાર્ષિક ક્ષમતા ધરાવતા નવા DAP/NPK પ્લાન્ટ્સ સ્થાપી રહી છે, જેની સાથે 44.21 LMT ની ક્ષમતા ધરાવતા ફોસ્ફોરિક અને સલ્ફ્યુરિક એસિડ પ્લાન્ટ્સ પણ સ્થપાઈ રહ્યા છે. વધુમાં, નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન હેઠળ, ખાતર ક્ષેત્ર માટે 7.24 LMT ગ્રીન એમોનિયાની પ્રાપ્તિ માટે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ (ICAR) જમીન પરીક્ષણ-આધારિત સંતુલિત ફર્ટિલાઇઝેશનની ભલામણ કરે છે, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે પાકની વાસ્તવિક જરૂરિયાતો મુજબ પોષક તત્વો આપવામાં આવે અને જમીનના પોષક તત્વોમાં પૂરક ઉમેરો થાય. માત્ર નાઇટ્રોજન પર વધુ પડતા આધાર રાખવાને બદલે NPK ખાતરોના સંતુલિત ઉપયોગ દ્વારા આ પદ્ધતિને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. અકાર્બનિક ખાતરો અને સેન્દ્રિય સ્ત્રોતો જેવા કે છાણીયું ખાતર, કમ્પોસ્ટ, લીલો પડવાસ, બાયોફર્ટિલાઇઝર અને પાકના અવશેષોના રિસાયક્લિંગના સંયુક્ત ઉપયોગ દ્વારા ઇન્ટિગ્રેટેડ ન્યુટ્રિએન્ટ મેનેજમેન્ટ (INM) ને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે, જે જમીનના સ્વાસ્થ્યને જાળવી રાખવા અને રાસાયણિક ખાતર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

ખાતરના કાર્યક્ષમ ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે નાઇટ્રોજનનો તબક્કાવાર ઉપયોગ, ખાતરની યોગ્ય ગોઠવણી અને ધીમેથી પોષક તત્વો મુક્ત કરતા ખાતરો, લીમડાના તેલયુક્ત  યુરિયા અને નાઇટ્રિફિકેશન ઇન્હિબિટર્સનો ઉપયોગ કરીને પોષક તત્વોના નુકસાનને ન્યૂનતમ કરવામાં આવે છે. જૈવિક ખાતરોનો ઉપયોગ અને જૈવિક ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવવાથી ટકાઉ પોષક પુરવઠાને ટેકો મળે છે અને યુરિયાના વપરાશમાં ઘટાડો થાય છે. આ ઉપરાંત, જમીન અને જળ વ્યવસ્થાપનની યોગ્ય પદ્ધતિઓ પોષક તત્વોના ઉપયોગની કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે અને લીચિંગ તથા વહેણ દ્વારા થતા નુકસાનને અટકાવે છે.

ICAR ખેડૂત તાલીમ, નિદર્શન અને જાગૃતિ કાર્યક્રમો દ્વારા ક્ષમતા નિર્માણમાં પણ રોકાયેલ છે જે આ પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ તમામ પગલાં યુરિયાના વધુ પડતા વપરાશને ઘટાડવા, સંતુલિત પોષક તત્વોનો ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવા અને પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવાની સાથે જમીનના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરવામાં મદદ કરે છે.

પરિશિષ્ટ-I (Annexure-I)

Rock Phosphate:

Jordan

Indian Company	Counterpart company	Product	Annual Quantity (MT)	Duration (Years)
Ostwal	JPMC	Rock Phosphate	5,00,000	10 yrs May 2022 to April 2032

 

Morocco

Indian Company	Counterpart company	Product	Annual Quantity (MT)	Duration (Years)
PPL	OCP	Rock Phosphate	16,00,000 to 18,00,000	10yrs (31-Dec-23 to 30-Nov-33)

 

Togo

Indian Company	Counterpart company	Product	Annual Quantity (MT)	Duration (Years)
FACT	SNPT	Rock Phosphate	2,40,000 (non-binding)	3 yrs 10.02.2025 to 09.01.2028

 

Mauritania

Indian Company	Counterpart company	Product	Annual Quantity (MT)	Duration (Years)
RCF	M/s. Atlantic Minerals SARL	Rock Phosphate	1,50,000 (non-binding)	3 yrs 2025 to 2028

 

2. Phosphoric Acid:

Morocco

Indian Company	Counterpart company	Product	Annual Quantity (MT)	Duration (Years)
PPL	OCP	Phosphoric acid	3,00,000 to 3,50,000	Yearly (Quarterly renewal Agreement)
Indorama	OCP	Phosphoric Acid	1,20,000 MT of P2O5	Ongoing, signed on 01.06.2021
	Total:		4,20,000 to 4,70,000

 

Tunisia

Indian Company	Counterpart company	Product	Annual Quantity (MT)	Duration (Years)
GSFC	TIFERT	Phosphoric Acid	1,80,000	30yrs (21/08/2006 to 21/08/2036)

 

Senegal

Indian Company	Counterpart company	Product	Annual Quantity (MT)	Duration (Years)
IFFCO	ICS	Phosphoric Acid	5,50,000	34 years Started: 17-May-99

3. Ammonia

Saudi Arabia

Indian Company	Counterpart company	Product	Annual Quantity (MT)	Duration (Years)
CIL	MA’ADEN	Ammonia	6,00,000 (+/-10%)	3yrs (01/01/2024 to 31/12/2026)

 

Oman

Indian Company	Counterpart company	Product	Annual Quantity (MT)	Duration (Years)
PPL	East West General Trading, Dubai	Ammonia	3,50,000	3 years 01-Aug-24 to 31-Jul-27

 

Japan

Indian Company	Counterpart company	Product	Annual Quantity (MT)	Duration (Years)
Indorama	ITOCHU	Ammonia	15,000 - 60,000 MT	1 yr (01.01.25 to 31.12.25)

 

Malaysia

Indian Company	Counterpart company	Product	Annual Quantity (MT)	Duration (Years)
PPL	Itochu Corporation	Ammonia	50,000 to 90,000	1 Year (01-01-25 to 31-12-25)

 

'पैनिक करने की आवश्यकता नहीं है. हमारे पास पर्याप्त भंडारण है. किसानों को सही समय पर जितनी खाद चाहिए, मिलेगी.'

लोकसभा में प्रश्नकाल के दौरान उर्वरक की उपलब्धता पर मा. रसायन एवं उर्वरक मंत्री श्री जेपी नड्डा जी का जवाब#BudgetSession #FertilizerStock@JPNadda @PIB_India pic.twitter.com/TNwLO3FLvK

— Department of Fertilizers (@fertmin_india) March 27, 2026

SM/BS/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2245993) મુલાકાતી સંખ્યા : 25