કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની જાતીય સતામણી એ ભારતના બંધારણની કલમ 14, 15, અને 21 માં સમાવિષ્ટ સમાનતા, સ્વતંત્રતા અને જીવનના મહિલાઓના મૂળભૂત અધિકારોનું ગંભીર ઉલ્લંઘન છે અને કલમ 19(1)(g) હેઠળ કોઈપણ વ્યવસાય કરવાની અથવા કોઈપણ વ્યવસાય, વેપાર કે ધંધો ચલાવવાનો અધિકાર, જેમાં સુરક્ષિત કાર્યકારી વાતાવરણનો સમાવેશ થાય છે, તેનું પણ ઉલ્લંઘન છે. જાતીય સતામણી અસુરક્ષિત કાર્ય વાતાવરણ ઊભું કરે છે, જે કાર્યબળમાં મહિલાઓની ભાગીદારીને અવરોધે છે અને તેમના આર્થિક સશક્તિકરણ અને સર્વસમાવેશક વૃદ્ધિના લક્ષ્યને પ્રતિકૂળ રીતે અસર કરે છે.

ભારત સરકારે તમામ ક્ષેત્રોમાં મહિલાઓ માટે સુરક્ષિત અને સલામત કાર્યકારી વાતાવરણ પૂરું પાડવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે 'કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની જાતીય સતામણી (નિવારણ, નિષેધ અને નિવારણ) અધિનિયમ, 2013' (SH Act) ઘડ્યો છે. આ અધિનિયમ વય અથવા રોજગારની સ્થિતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના તમામ મહિલાઓને આવરી લે છે અને જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રના કાર્યસ્થળો, સંગઠિત કે અસંગઠિત, જેમાં ઘરેલું કામદારોનો પણ સમાવેશ થાય છે, તે તમામને તેનું રક્ષણ આપે છે. SH એક્ટ, 2013 સર્વસમાવેશક અને તમામ ક્ષેત્રોને સમાન રીતે લાગુ પડે તે રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.

SH એક્ટ, 2013 માં સમાવિષ્ટ નીચેની મુખ્ય વ્યાખ્યાઓનું અર્થઘટન દર્શાવે છે કે આ અધિનિયમ ક્ષેત્ર, રોજગારની સ્થિતિ અથવા કાર્યના સ્વરૂપને ધ્યાનમાં લીધા વિના તમામ મહિલાઓને સ્પષ્ટપણે લાગુ પડે છે.

અધિનિયમની કલમ 2(a) "પીડિત મહિલા" ને કોઈપણ વયની કોઈપણ સ્ત્રી તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે, પછી ભલે તે કાર્યરત હોય કે ન હોય, જે આક્ષેપ કરે છે કે તેણી કાર્યસ્થળ પર જાતીય સતામણીનો ભોગ બની છે. આ વ્યાપક વ્યાખ્યા સુનિશ્ચિત કરે છે કે કાર્યસ્થળ પર હાજર કોઈપણ મહિલા તેની ભૂમિકાને ધ્યાનમાં લીધા વિના આ કાયદાના દાયરામાં આવરી લેવામાં આવે છે. તે તેની રોજગાર સ્થિતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના વૈધાનિક રક્ષણ પૂરું પાડવાનો ધારાસભાનો ઈરાદો પણ દર્શાવે છે.

કલમ 2(f) - "કર્મચારી" ની વ્યાખ્યામાં નિયમિત, કામચલાઉ, એડ-હોક અથવા દૈનિક વેતનના ધોરણે, સીધી રીતે અથવા એજન્ટ દ્વારા કાર્યરત વ્યક્તિઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં સ્વયંસેવકો અથવા તાલીમાર્થીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. આમાં કોન્ટ્રાક્ટ કામદારો, એપ્રેન્ટિસ, તાલીમાર્થીઓ, સલાહકારો અને અવેતન ઇન્ટર્નનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ વ્યાખ્યા સુનિશ્ચિત કરે છે કે કાર્યસ્થળના એમ્પ્લોયર/ ઈન-ચાર્જ/ માલિક પર આર્થિક નિર્ભરતા એ રક્ષણ માટેની પૂર્વશરત નથી.

અધિનિયમની કલમ 2(g) "એમ્પ્લોયર" (નિયોક્તા) ને આ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરે છે:

1. યોગ્ય સરકાર અથવા સ્થાનિક સત્તામંડળના કોઈપણ વિભાગ, સંસ્થા, ઉપક્રમ, સ્થાપના, એન્ટરપ્રાઇઝ, સંસ્થા, કચેરી, શાખા અથવા એકમના સંબંધમાં, તે વિભાગ, સંસ્થા, ઉપક્રમ, સ્થાપના, એન્ટરપ્રાઇઝ, સંસ્થા, કચેરી, શાખા અથવા એકમના વડા અથવા અન્ય અધિકારી કે જે યોગ્ય સરકાર અથવા સ્થાનિક સત્તાધિકારી દ્વારા આ હેતુ માટે આદેશ દ્વારા નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવે;
2. પેટા-કલમ (i) હેઠળ આવરી લેવામાં ન આવતા હોય તેવા કોઈપણ કાર્યસ્થળમાં, કાર્યસ્થળના સંચાલન, દેખરેખ અને નિયંત્રણ માટે જવાબદાર કોઈપણ વ્યક્તિ. (સ્પષ્ટીકરણ — આ પેટા-કલમના હેતુઓ માટે "મેનેજમેન્ટ" માં આવી સંસ્થા માટે નીતિઓના ઘડતર અને વહીવટ માટે જવાબદાર વ્યક્તિ અથવા બોર્ડ અથવા સમિતિનો સમાવેશ થાય છે);
3. પેટા-કલમ (i) અને (ii) હેઠળ આવરી લેવામાં આવેલા કાર્યસ્થળના સંબંધમાં, તેના કર્મચારીઓના સંદર્ભમાં કરારની જવાબદારીઓ નિભાવતી વ્યક્તિ;
4. રહેઠાણ અથવા ઘરના સંબંધમાં, એવી વ્યક્તિ અથવા કુટુંબ કે જે ઘરેલું કામદારને કામે રાખે છે અથવા તેની રોજગારીનો લાભ લે છે, પછી ભલે તે ગમે તેટલી સંખ્યામાં હોય, ગમે તેટલા સમયગાળા માટે હોય અથવા ગમે તે પ્રકારનો કામદાર હોય, અથવા ઘરેલું કામદાર દ્વારા કરવામાં આવતા કામ કે પ્રવૃત્તિઓનું સ્વરૂપ ગમે તે હોય.

કલમ 2(o) હેઠળ, "કાર્યસ્થળ" શબ્દને સરકારી સંસ્થાઓ, ખાનગી ક્ષેત્રની સંસ્થાઓ, બિન-સરકારી સંસ્થાઓ અને વ્યાપારી, વ્યાવસાયિક, વ્યવસાયિક, શૈક્ષણિક, મનોરંજન, ઔદ્યોગિક, આરોગ્ય સેવાઓ અથવા નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓ કરતી સંસ્થાઓનો સમાવેશ કરવા માટે વ્યાપકપણે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યો છે. તદનુસાર, આ અધિનિયમ ઔપચારિક અને અનૌપચારિક ક્ષેત્રો, સંગઠિત અને અસંગઠિત સેટિંગ્સ અને જાહેર અને ખાનગી જગ્યાઓને લાગુ પડે છે. તે ઘરે બેસીને કામ કરતા કામદારો, ફિલ્ડ સ્ટાફ અને કામના હેતુ માટે પરિવહન (ઇન ટ્રાન્ઝિટ) માં રહેલી મહિલાઓને પણ આવરી લે છે.

જયા કોડાતે વિરુદ્ધ રાષ્ટ્રસંત તુકડોજી મહારાજ નાગપુર યુનિવર્સિટી (2013) ના કેસમાં, બોમ્બે હાઈકોર્ટે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે "કાર્યસ્થળની વ્યાખ્યા સર્વસમાવેશક છે અને સંસદ દ્વારા જાણીજોઈને તેને વિસ્તૃત રાખવામાં આવી છે. જેથી કરીને એવું કોઈપણ ક્ષેત્ર કે જ્યાં મહિલાઓ જાતીય સતામણીનો ભોગ બની શકે છે તે ધ્યાન વગરનું ન રહી જાય."

આ માહિતી મહિલા અને બાળ વિકાસ રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી સાવિત્રી ઠાકુર દ્વારા રાજ્યસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/IJ/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2245362) મુલાકાતી સંખ્યા : 25