બાળકોને લગતા ગુનાઓનો ડેટા નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ બ્યુરો (NCRB) દ્વારા જાળવવામાં આવે છે. તેને અહીં જોઈ શકાય છે: https://www.ncrb.gov.in/crime-in-india.html

જાતીય અપરાધો સામે બાળકોનું રક્ષણ (POCSO) અધિનિયમ, 2012 ઓનલાઈન જાતીય શોષણ સહિતના જાતીય અપરાધો સામે બાળકોને સુરક્ષિત રાખવાની જોગવાઈ કરે છે:

• કલમ 12 કલમ 11 માં વ્યાખ્યાયિત કર્યા મુજબ બાળકની જાતીય સતામણી માટે સજા આપે છે, જેમાં ઈલેક્ટ્રોનિક અથવા ઓનલાઈન માધ્યમો દ્વારા, જેમ કે લૈંગિક ટિપ્પણીઓ કરવી, પોર્નોગ્રાફિક સામગ્રી બતાવવી અથવા જાતીય ઈરાદા સાથે બાળકનો વારંવાર સંપર્ક કરવો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
• કલમ 13 કોઈપણ પ્રકારના મીડિયામાં, પછી તે ઈલેક્ટ્રોનિક હોય, પ્રિન્ટેડ હોય કે બ્રોડકાસ્ટ હોય, જાતીય તૃપ્તિના હેતુ માટે બાળકના ઉપયોગને અપરાધ માને છે.
• કલમ 14 પ્રથમ અપરાધ માટે પાંચ વર્ષથી ઓછી નહીં તેવી જેલની સજા અને દંડની જોગવાઈ કરે છે. ત્યારબાદના દોષિત ઠરવા માટે, સજા વધીને સાત વર્ષથી ઓછી નહીં તેવી જેલની સજા અને દંડમાં પરિણમે છે.
• કલમ 15 બાળકો સાથે સંકળાયેલી પોર્નોગ્રાફિક સામગ્રી રાખવા, સંગ્રહ કરવા અથવા તેની જાણ કરવામાં નિષ્ફળ રહેવા માટે ક્રમિક સજાની પદ્ધતિ નક્કી કરે છે.

ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ, 2000 અને IT નિયમો, 2021 એકસાથે મળીને બાળકો વિરુદ્ધના ઓનલાઈન જાતીય અપરાધો સામે લડવા માટે એક કડક માળખું બનાવે છે. આ અધિનિયમની કલમો 67, 67A, 67B અશ્લીલ અથવા જાતીય રીતે સ્પષ્ટ સામગ્રી પ્રકાશિત કરવા અથવા પ્રસારિત કરવા માટે સજાની જોગવાઈ કરે છે. તે પોલીસને ગુનાઓની તપાસ કરવાની (કલમ 78), જાહેર સ્થળે પ્રવેશવાની અને શંકાસ્પદ વ્યક્તિની જડતી લેવાની અને ધરપકડ કરવાની સત્તા પણ આપે છે (કલમ 80).

ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 ઓનલાઈન બાળ જાતીય શોષણના ગુનાઓને સંબોધવા માટે કાયદાકીય માળખાને વધુ મજબૂત બનાવે છે. કલમ 294 ઈલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપ સહિત અશ્લીલ સામગ્રીના વેચાણ, વિતરણ, જાહેર પ્રદર્શન અથવા પ્રસારને અપરાધ ગણે છે, જ્યારે કલમ 295 ખાસ કરીને બાળકોને અશ્લીલ સામગ્રીના વેચાણ, વિતરણ અથવા પ્રદર્શન પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.

રાષ્ટ્રીય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગ (NCPCR) એ ઓનલાઈન બાળ શોષણ પર માર્ગદર્શિકા અને જાગૃતિ સામગ્રી પણ બહાર પાડી છે, જેમાં 'બીઈંગ સેફ ઓનલાઈન', શાળાઓમાં બાળકોની સુરક્ષા અને સલામતી માટેના મેન્યુઅલના ભાગ રૂપે 'શાળાઓ માટે સાયબર સેફ્ટી અંગેની માર્ગદર્શિકા', અને 'ચાઈલ્ડ વિક્ટિમ્સ ઓફ સાયબર ક્રાઈમ - લીગલ ટૂલકીટ' નો સમાવેશ થાય છે.

ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી (મધ્યસ્થી માર્ગદર્શિકા અને ડિજિટલ મીડિયા એથિક્સ કોડ) નિયમો, 2021 (“IT નિયમો, 2021”) ના નિયમ 3(2)(b) હેઠળ, મધ્યસ્થી (intermediary) એ વ્યક્તિગત અથવા તેના વતી કોઈ અન્ય વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવેલી ફરિયાદ મળ્યાના 2 કલાકની અંદર, એવી કોઈપણ સામગ્રીના સંબંધમાં જે પ્રથમ દૃષ્ટિએ એવી સામગ્રીના સ્વરૂપમાં હોય જે તે વ્યક્તિના ખાનગી અંગોને ખુલ્લા પાડે છે, તેવી વ્યક્તિને સંપૂર્ણ અથવા અંશતઃ નગ્નતામાં બતાવે છે અથવા તેવી વ્યક્તિને કોઈપણ જાતીય કૃત્ય અથવા આચરણમાં દર્શાવે છે, અથવા ઈલેક્ટ્રોનિક સ્વરૂપમાં છળકપટ (impersonation) ના સ્વરૂપમાં હોય, જેમાં તેવી વ્યક્તિના કૃત્રિમ રીતે મોર્ફ કરેલા ચિત્રોનો સમાવેશ થાય છે, તેવી સામગ્રી કે જે તેના દ્વારા હોસ્ટ, સંગ્રહિત, પ્રકાશિત અથવા પ્રસારિત કરવામાં આવી હોય તેને દૂર કરવા અથવા તેની ઍક્સેસ અક્ષમ કરવા માટે તમામ વાજબી અને વ્યવહારુ પગલાં લેવા જોઈએ.

કેન્દ્રીય સરકારે IT નિયમો, 2021 હેઠળના રક્ષણોને 20 ફેબ્રુઆરી, 2026 થી અમલમાં આવેલા સુધારાઓ દ્વારા મજબૂત બનાવ્યા છે. આ સુધારાઓ સિન્થેટીકલી જનરેટેડ ઇન્ફોર્મેશન (ડીપફેક્સ) થી ઉદ્ભવતા જોખમોને સંબોધિત કરે છે, જેમાં બાળ જાતીય શોષણ અને દુર્વ્યવહાર સામગ્રી (CSEAM), બિન-સહમતિ ધરાવતી અંગત છબીઓ (NCII), અને અન્ય અશ્લીલ અથવા ગોપનીયતા-આક્રમક સામગ્રી, જેમાં ઓળખ અથવા ઘટનાઓની ખોટી રજૂઆતનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, નિયમ 3(2)(b) હેઠળ આવી સામગ્રી દૂર કરવાની સમયમર્યાદા 24 કલાકથી ઘટાડીને 2 કલાક કરવામાં આવી છે જેથી મધ્યસ્થીઓ દ્વારા ઝડપી અને વધુ અસરકારક કાર્યવાહી થઈ શકે.

ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) એક્ટ, 2023 બાળકો સહિતના વ્યક્તિગત ડેટાના રક્ષણ માટેની જોગવાઈ કરે છે, જ્યારે કાયદા અનુસાર પ્રોસેસિંગની મંજૂરી આપે છે અને અમલીકરણના હેતુઓ માટે અધિકૃત સરકારી એજન્સીઓ માટે કાયદેસરની ઍક્સેસ સક્ષમ કરે છે.

ન્યાય વિભાગ POCSO એક્ટ, 2012 હેઠળ બળાત્કાર અને બાળ જાતીય શોષણના કેસોની ઝડપી સુનાવણી અને નિકાલ માટે એક્સક્લુઝિવ POCSO કોર્ટ સહિત ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ્સ (FTSCs) સ્થાપવા માટે 2019 થી ફાસ્ટ ટ્રેક સ્પેશિયલ કોર્ટ્સ સ્કીમ અમલમાં મૂકી રહ્યું છે. 31.12.2025 ના રોજ, 398 ઈ-પોક્સો (e-POCSO) કોર્ટ સહિત 774 કાર્યરત FTSCs છે. આ યોજનાની શરૂઆતથી, ઈ-પોક્સો કોર્ટ દ્વારા 2,35,723 બાળ શોષણના કેસોનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો છે.

આ માહિતી મહિલા અને બાળ વિકાસ રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી સાવિત્રી ઠાકુર દ્વારા રાજ્યસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/IJ/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2245351) મુલાકાતી સંખ્યા : 7