વીજળી એ સમવર્તી (concurrent) વિષય હોવાથી, ગ્રાહકોને વીજળીનો પુરવઠો અને વિતરણ સંબંધિત રાજ્ય સરકાર/વિતરણ ઉપયોગિતા (utility) ના અધિકારક્ષેત્રમાં છે.

વીજળી (ગ્રાહકોના અધિકાર) નિયમો, 2020 ના નિયમ (10) માં જોગવાઈ છે કે વિતરણ લાયસન્સી તમામ ગ્રાહકોને 24x7 પાવર સપ્લાય કરશે. જો કે, કમિશન ગ્રાહકોની કેટલીક શ્રેણી માટે પુરવઠાના ઓછા કલાકો નિર્દિષ્ટ કરી શકે છે. આ નિયમો તમામ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને શહેરી તથા ગ્રામીણ વિસ્તારો સહિતના તમામ વિસ્તારો માટે લાગુ પડે છે.

ભારત સરકારે દેશભરમાં અવિરત વીજ પુરવઠો મેળવવા માટે નીચેની પહેલો કરી છે:

(i) 2014 થી 2,96,388 MW ઉત્પાદન ક્ષમતા ઉમેરવામાં આવી છે, જે આપણા દેશને પાવર ડેફિસિટ (અછત) માંથી પાવર સફિશિયન્ટ (પર્યાપ્ત)માં પરિવર્તિત કરે છે. જાન્યુઆરી, 2026 માં કુલ સ્થાપિત ઉત્પાદન ક્ષમતા 5,20,511 MW છે.

(ii) 2014 થી 2,12,325 સર્કિટ કિલોમીટર (ckm) ટ્રાન્સમિશન લાઇન, 8,98,375 MVA ટ્રાન્સફોર્મેશન ક્ષમતા અને 84,390 MW ઇન્ટર-રિજનલ ક્ષમતા ઉમેરવામાં આવી છે.

(iii) વિતરણ ક્ષેત્રમાં, DDUGJY, SAUBHAGYA અને IPDSની યોજનાઓ હેઠળ ₹1.85 લાખ કરોડના પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા હતા. જેમાં 2,927 નવા સબ-સ્ટેશન ઉમેરવામાં આવ્યા હતા, 3,965 હાલના સબ-સ્ટેશન અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યા હતા, 6,96,302 ડિસ્ટ્રિબ્યુશન ટ્રાન્સફોર્મર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા, 7,833 મિશ્ર લોડ ફીડર્સનું ફીડર સેપરેશન કરવામાં આવ્યું હતું અને 8.4 લાખ સર્કિટ કિલોમીટર (CKm) HT અને LT લાઇનો ઉમેરવામાં/અપગ્રેડ કરવામાં આવી છે. DDUGJY, SAUBHAGYA અને IPDS યોજનાઓ 31.03.2022 ના રોજ બંધ થઈ ગઈ છે.

(iv) વિતરણ ઉપયોગિતાઓને ગુણવત્તાયુક્ત અને વિશ્વસનીય વીજ પુરવઠો પૂરો પાડવામાં મદદ કરવા માટે રાજ્યોના પ્રયાસોને પૂરક બનાવવા માટે RDSS હેઠળ લોસ રિડક્શન (નુકસાન ઘટાડવા) ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સ્માર્ટ મીટરિંગ કામો માટે ₹2.83 લાખ કરોડના વિતરણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કામો મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.

ઊર્જા મંત્રાલય, રાજ્ય સરકારો અને વિતરણ ઉપયોગિતાઓના સંયુક્ત પ્રયાસોના પરિણામે, એગ્રીગેટ ટેકનિકલ એન્ડ કોમર્શિયલ (AT&C) લોસ નાણાકીય વર્ષ 2021 માં 21.91% થી ઘટીને નાણાકીય વર્ષ 2025 માં 15.04% થઈ ગયા છે. AT&C નુકસાનમાં ઘટાડો ઉપયોગિતાઓની નાણાકીય સ્થિતિમાં સુધારો કરે છે, જે તેમને સિસ્ટમને વધુ સારી રીતે જાળવવા અને જરૂરિયાત મુજબ વીજળી ખરીદવા સક્ષમ બનાવશે, આમ ગ્રાહકોને ફાયદો થશે. વધુમાં, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વીજ પુરવઠાની ઉપલબ્ધતા નાણાકીય વર્ષ 2015માં 12.5 કલાકથી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025માં 22.6 કલાક થઈ છે. શહેરી વિસ્તારોમાં વીજ પુરવઠો નાણાકીય વર્ષ 2025 માં વધીને 23.6 કલાક થયો છે.

(c): રાજ્યની વિતરણ ઉપયોગિતાઓની નાણાકીય જવાબદારીઓ સંબંધિત રાજ્ય સરકારોની આકસ્મિક જવાબદારીઓ છે અને તેને તે રીતે ઓળખવાની જરૂર છે. જો કે, ભારત સરકાર વિવિધ પહેલો દ્વારા વિતરણ ઉપયોગિતાઓને તેમની નાણાકીય અને કાર્યકારી કામગીરી સુધારવા માટે ટેકો આપી રહી છે.

જેમાંથી કેટલીક મુખ્ય પહેલો નીચે મુજબ છે:

· નાણાકીય રીતે ટકાઉ અને કાર્યકારી રીતે કાર્યક્ષમ વિતરણ ક્ષેત્ર દ્વારા વીજ પુરવઠાની ગુણવત્તા અને વિશ્વસનીયતામાં સુધારો કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે વર્ષ 2021 માં રિવેમ્પ્ડ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન સેક્ટર સ્કીમ (RDSS) શરૂ કરવામાં આવી છે. આ યોજના હેઠળ ભંડોળ મુક્તિ નાણાકીય અને કાર્યકારી પરિમાણો સામે રાજ્યો/વિતરણ ઉપયોગિતાઓના પ્રદર્શન સાથે જોડાયેલી છે. વધુમાં, સ્માર્ટ મીટરિંગના કામો સચોટ એનર્જી એકાઉન્ટિંગ દ્વારા ઉપયોગિતાઓને તેમના કુલ તકનીકી અને વ્યાપારી નુકસાનને ઘટાડવામાં મદદ કરશે. RDSS હેઠળ મુક્ત કરાયેલ ભંડોળની રાજ્યવાર વિગતો Table 1 માં મૂકવામાં આવી છે.

· ગ્રોસ સ્ટેટ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (GSDP) ના 0.5% ની વધારાની ઉધાર જગ્યા રાજ્ય સરકારોને ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે, જે વિતરણ ઉપયોગિતાઓની નાણાકીય કામગીરી સહિત પાવર સેક્ટરમાં વિશિષ્ટ સુધારાઓ હાથ ધરવા પર શરતી છે.

· નિર્ધારિત શરતો સામે પાવર વિતરણ ઉપયોગિતાઓના પ્રદર્શનના આધારે રાજ્યની માલિકીની પાવર ઉપયોગિતાઓને લોન મંજૂર કરવા માટે વધારાના પ્રુડેન્શિયલ ધોરણો (Additional Prudential Norms) નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.

· ફ્યુઅલ એન્ડ પાવર પરચેઝ કોસ્ટ એડજસ્ટમેન્ટ (FPPCA) અને કોસ્ટ-રિફ્લેક્ટિવ ટેરિફના અમલીકરણ માટેના નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે જેથી વીજ પુરવઠા માટેના તમામ સમજદાર ખર્ચ પસાર થાય તેની ખાતરી કરી શકાય.

· યોગ્ય સબસિડી એકાઉન્ટિંગ અને તેની સમયસર ચુકવણી માટે નિયમો અને સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર બહાર પાડવામાં આવ્યા છે.

· ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ્સનું આયોજન અગાઉથી કરવામાં આવે છે, અને દેશભરમાં વધતી જતી RE (પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા) ક્ષમતાના સીમલેસ એકીકરણની સુવિધા માટે રાષ્ટ્રીય ગ્રીડને સતત મજબૂત કરવામાં આવે છે. જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં, કાર્યરત કરવામાં આવેલી RE ક્ષમતા આશરે 263 GW છે.

· નવી અને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા મંત્રાલય (MNRE) દસ રાજ્યો એટલે કે રાજસ્થાન, કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, કેરળ, ગુજરાત, ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને તમિલનાડુમાં બે તબક્કામાં એટલે કે GEC-I અને GEC-II દ્વારા 44 GW RE ના નિકાસ (evacuation) માટે ઇન્ટ્રા-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન પ્રોજેક્ટ્સ સ્કીમ તરીકે ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર (GEC) અમલમાં મૂકી રહ્યું છે. જેમાંથી 26 GW RE સંકલિત છે. વધુમાં, 2030 સુધીમાં 500 GWથી વધુ અને 2032 સુધીમાં 600 GWથી વધુ પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા (RE) ક્ષમતાને એકીકૃત કરવા માટે ઇન્ટ્રા-સ્ટેટ અને ઇન્ટર-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ્સનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે (જેમાં GEC-I અને II નો સમાવેશ થાય છે).

· નેશનલ ઇલેક્ટ્રિસિટી પ્લાન (NEP) (વોલ્યુમ-II ટ્રાન્સમિશન) હેઠળ, ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક (220kV અને તેથી વધુ) 2031-32 સુધીમાં વધીને 6.48 લાખ સર્કિટ કિલોમીટર (ckm) થવાનો અંદાજ છે અને ટ્રાન્સફોર્મેશન ક્ષમતા વધીને 2,345 Giga Volt Ampere (GVA) થશે. આંતર-પ્રાદેશિક ટ્રાન્સમિશન ક્ષમતા જાન્યુઆરી 2026ના રોજ 120 GWથી વધીને વર્ષ 2032 સુધીમાં 168 GW કરવાનું આયોજન છે.

· સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી રેગ્યુલેટરી કમિશન (CERC) એ “કનેક્ટિવિટી એન્ડ જનરલ નેટવર્ક એક્સેસ ટુ ધ ઇન્ટર-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ (ત્રીજો સુધારો) નિયમો, 2025” દ્વારા સોલર-અવર (સૌર-કલાક) અને નોન-સોલર-અવર કનેક્ટિવિટી રજૂ કરી છે, જે ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવા સક્ષમ બનાવે છે અને સૌર, પવન અને બેટરી સ્ટોરેજ એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (BESS) ને સંયોજિત કરતા હાઇબ્રિડ રિન્યુએબલ પ્રોજેક્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપે છે.

· વધુમાં, ઊર્જા મંત્રાલય ₹3,760 કરોડના બજેટ સપોર્ટ સાથે 13,850 MWh ની BESS ક્ષમતા સ્થાપિત કરવા માટે વાયેબિલિટી ગેપ ફંડિંગ (VGF) યોજનાનું સંચાલન કરી રહ્યું છે. યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય મોટી માત્રામાં RE ના એકીકરણ માટે BESS તૈનાત કરવાનો છે. વધુમાં, જૂન, 2025 માં, પાવર સિસ્ટમ ડેવલપમેન્ટ ફંડ (PSDF) દ્વારા સપોર્ટ માટે આ મંત્રાલય દ્વારા 30 GWh ની BESS ક્ષમતાના વિકાસ માટે VGF યોજનાને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.

· વધારામાં, અદ્યતન ફ્લેક્સિબલ ઓલ્ટરનેટિંગ કરંટ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ્સ (FACTS) ઉપકરણો જેમ કે સ્ટેટિક સિંક્રનસ કોમ્પેન્સટર (STATCOM) અને સિંક્રનસ કન્ડેન્સરનો ઉપયોગ ગતિશીલ ગ્રીડ આવશ્યકતાઓને સંબોધવા માટે ગણવામાં આવે છે, જેમાં રિએક્ટિવ પાવર કોમ્પેન્સેશન, જડતા (inertia) સપોર્ટ અને શોર્ટ-સર્કિટ સ્ટ્રેન્થમાં વધારો, ખાસ કરીને વધતા પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા એકીકરણના સંદર્ભમાં સામેલ છે.

 

Table 1

State/ UT wise Details of funds released under RDSS

(Amount in Rs. Cr.)
Sl. No.	State/UTs	Sanctioned Cost of Smart Metering	Sanctioned Cost of Infrastructure Works	Total Sanctioned Outlay	Sanctioned GBS of Smart Metering Works	Sanctioned GBS for Infrastructure Works	Total GBS (Infra + Smart Metering)	Total Released under RDSS Till 16.03.2026
1	A&NI	54	462	516	12	416	428	40.96
2	Andhra Pradesh	4,128	10,708	14,836	815	6,425	7,240	2456.11
3	Arunachal Pradesh	184	1,042	1,226	54	938	992	247.29
4	Assam	4,050	3,395	7,444	1,052	3,055	4,107	2391.18
5	Bihar	2,021	10,559	12,581	412	6,336	6,748	3484.87
6	Chhattisgarh	4,105	4,021	8,126	804	2,412	3,217	1168.78
7	Delhi	13	324	337	2	194	196	0.00
8	Goa	469	247	716	95	148	243	40.48
9	Gujarat	10,642	6,089	16,731	1,885	3,653	5,538	1910.82
10	Haryana	-	6,794	6,794	-	4,076	4,076	656.11
11	Himachal Pradesh	1,788	2,327	4,116	466	2,095	2,561	495.06
12	Jammu & Kashmir	1,064	5,034	6,098	272	4,531	4,803	2108.75
13	Jharkhand	858	3,468	4,326	191	2,081	2,272	569.4
14	Karnataka	-	45	45	-	27	27	5.34
15	Kerala	8,231	3,108	11,339	1,413	1,865	3,278	460.23
16	Ladakh	-	876	876	-	788	788	81.30
17	Madhya Pradesh	8,911	9,738	18,649	1,504	5,843	7,347	3343.46
18	Maharashtra	15,215	17,238	32,453	2,840	10,343	13,182	3776.73
19	Manipur	121	627	748	38	564	602	150.09
20	Meghalaya	310	1,232	1,542	86	1,109	1,195	297.72
21	Mizoram	182	322	503	61	290	351	98.85
22	Nagaland	208	466	674	60	419	479	114.08
23	Puducherry	251	84	335	56	51	107	14.30
24	Punjab	5,769	3,873	9,642	960	2,324	3,284	563.76
25	Rajasthan	9,715	18,693	28,408	1,686	11,216	12,902	2461.38
26	Sikkim	97	420	518	30	378	409	106.52
27	Tamil Nadu	19,235	9,568	28,803	3,398	5,741	9,139	1019.44
28	Telangana	-	120	120	-	72	72	35.65
29	Tripura	319	598	917	80	538	619	302.46
30	Uttar Pradesh	18,956	21,782	40,739	3,501	13,069	16,570	6603.12
31	Uttarakhand	1,106	2,371	3,477	310	2,134	2,444	613.91
32	West Bengal	12,670	7,223	19,893	2,089	4,334	6,423	897.73
	Sub Total	1,30,671	1,52,854	2,83,525	24,173	97,464	1,21,638	36515.88

આ માહિતી આજે રાજ્યસભામાં એક લેખિત જવાબમાં ઊર્જા મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી શ્રી શ્રીપાદ નાઈક દ્વારા આપવામાં આવી હતી.

SM/IJ/JD

 

 

(રીલીઝ આઈડી: 2244037) મુલાકાતી સંખ્યા : 29