કોમ્પિટિશન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયા (CCI) એ આજે નવી દિલ્હીમાં કોમ્પિટિશન લો (સ્પર્ધા કાયદા) ના અર્થશાસ્ત્ર પર 11મી રાષ્ટ્રીય પરિષદનું આયોજન કર્યું હતું. શ્રી રાજીવ ગૌબા, સભ્ય, નીતિ આયોગ આ પરિષદમાં મુખ્ય વક્તા હતા, જ્યારે શ્રીમતી રવનીત કૌર, અધ્યક્ષ, CCI એ પરિષદના ઉદ્ઘાટન સત્રમાં વિશેષ સંબોધન કર્યું હતું.

આ પરિષદ, જે સ્પર્ધા કાયદાના અર્થશાસ્ત્રના ક્ષેત્રમાં કામ કરતા વિદ્વાનો, પ્રેક્ટિશનરો અને નિષ્ણાતોને એકસાથે લાવે છે, તે 2016 થી દર વર્ષે CCI દ્વારા આયોજિત કરવામાં આવે છે.

શ્રી રાજીવ ગૌબા, માનનીય સભ્ય, નીતિ આયોગે, તેમના મુખ્ય વ્યાખ્યાનમાં સ્પર્ધાને માનવ પ્રગતિના સૌથી શક્તિશાળી એન્જિનમાંના એક તરીકે ગણાવી હતી. તેમણે કહ્યું કે મજબૂત નીતિ અને દેખરેખ વિના તેમના પોતાના સાધનો પર છોડી દેવામાં આવે તો, બજારો એકાગ્રતા, સાંઠગાંઠ અને બાકાત રાખવાનું કારણ બની શકે છે.

તેમણે ઉમેર્યું હતું કે સારી રીતે તૈયાર કરાયેલા સ્પર્ધા કાયદાઓ બજારોનું નૈતિક માળખું બનાવે છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ભારત જેવી ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થામાં, સ્પર્ધા કાયદો અને નિયમો અનેક વિકાસ અને શાસન લક્ષ્યો પૂરા કરે છે, જેમાં સ્થાપિત એકાધિકાર (monopolies) ને અટકાવીને, નાના વ્યવસાયો માટે ખુલ્લા પ્રવેશ અને તકોને પ્રોત્સાહન આપીને અને અર્થતંત્રને વૈશ્વિક મૂલ્ય સાંકળોમાં સંકલિત કરવામાં મદદ કરીને.

સ્વતંત્રતા પછીના દાયકાઓમાં ભારતીય અર્થતંત્ર જે માળખાકીય પરિવર્તનમાંથી પસાર થયું છે તેના સંદર્ભમાં ભારતમાં સ્પર્ધાના દાખલાના ઉત્ક્રાંતિને ટ્રેસ કરતા, તેમણે સ્પર્ધાના જોમભર્યા દબાણનો લાભ લેવા માટે, ક્રિયાઓ અને સહનશીલતા (forbearance) દ્વારા શ્રેષ્ઠ નિયમનના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.

વડાપ્રધાનના 'વિકસિત ભારત 2047' ના વિઝનનો ઉલ્લેખ કરતા, તેમણે કહ્યું કે તેનો અર્થ એ થશે કે બજારો ઘરેલું અને વૈશ્વિક બંને સ્તરે ખરેખર સ્પર્ધાત્મક છે તેની ખાતરી કરવી. આ સંદર્ભમાં, તેમણે સારી રીતે કાર્યરત બજારો માટે ચાર સંસ્થાકીય સ્તંભો પર પ્રકાશ પાડ્યો, એટલે કે: કોન્ટેસ્ટેબિલિટી (contestability) - કંપનીઓ પ્રતિબંધિત નિયમનકારી અથવા વ્યવહારુ અવરોધો વિના પ્રવેશવા અને બહાર નીકળવા સક્ષમ હોવી જોઈએ; માહિતી સપ્રમાણતા (information symmetry) - ખરીદદારો, વિક્રેતાઓ અને નિયમનકારોને વિશ્વસનીય બજાર ડેટાની સમયસર ઍક્સેસ હોવી જોઈએ જેથી પસંદગીઓ અર્થપૂર્ણ હોય અને બજારો ગ્રહણશીલ હોય; ભૌતિક, ડિજિટલ અને નાણાકીય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સહિત તમામ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની બિન-ભેદભાવપૂર્ણ ઍક્સેસ; અને સ્વતંત્ર અને અનુમાનિત વિવાદ નિરાકરણ અને અમલીકરણ સંસ્થાઓ.

બજારની ગતિશીલતામાં માળખાકીય વિરામ તરીકે ડિજિટલ અર્થતંત્રના ઉદયનો ઉલ્લેખ કરતા અને ડિજિટલ અર્થતંત્રની વિશેષતાઓને જોતા જે 'વિનર-ટેક્સ-મોસ્ટ' (winner-takes-most) પરિસ્થિતિઓ બનાવે છે, તેમણે સમર્પિત 'ડિજિટલ માર્કેટ્સ ડિવિઝન' સ્થાપવા બદલ કોમ્પિટિશન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયાની પ્રશંસા કરી હતી.

શ્રી ગૌબાએ જણાવ્યું હતું કે ભારત તેની નિયમનકારી સ્થિતિને વૈશ્વિક સમકક્ષો સાથે સંરેખિત કરી રહ્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ડિજિટલ હાઇવે બધા માટે ખુલ્લો રહે, ફક્ત તે થોડા લોકો માટે નહીં જેમણે રસ્તો બનાવ્યો છે. AI ના નવા સીમાડાના ઉદભવ સાથે, તેમણે AI દ્વારા ઉભા થતા નવતર જોખમોને સંબોધવા માટે આપણા સ્પર્ધાના ટૂલકિટને વિકસિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. "આપણે ઇકોસિસ્ટમ એન્ટ્રેન્ચમેન્ટ (ecosystem entrenchment) સામે રક્ષણ આપવું જોઈએ અને ડેટા પોર્ટેબિલિટી અને ઇન્ટરઓપરેબિલિટી સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ," તેમણે ઉમેર્યું.

શ્રીમતી રવનીત કૌર, અધ્યક્ષ, CCI એ, તેમના વિશેષ સંબોધનમાં, પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે કોમ્પિટિશન એક્ટ (સ્પર્ધા અધિનિયમ) એક આંતરશાખાકીય અધિનિયમ છે જેમાં આર્થિક સિદ્ધાંતો જડિત છે. તેથી અર્થશાસ્ત્રને કમિશનના કામના કેન્દ્રમાં મૂકવામાં આવ્યું છે અને કમિશનનું વિશ્લેષણ અને નિર્ણયો સ્પર્ધા પર કોઈપણ સંભવિત નોંધપાત્ર પ્રતિકૂળ અસરો સ્થાપિત કરવા માટે સખત આર્થિક વિશ્લેષણ પર આધારિત છે. ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે સ્પર્ધા અને વ્યવસાયિક સફળતા યોગ્યતા પર આધારિત હોય, ન કે બાકાત રાખનારા, શોષણકારી અથવા સ્પર્ધા વિરોધી આચરણ પર.

અધ્યક્ષ, CCI એ પ્રકાશ પાડ્યો કે છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન, CCI એ કોમ્પિટિશન એક્ટ, 2023 ના સુધારાને કાર્યરત કરવા માટે તમામ નિયમો સૂચિત અને અમલમાં મૂક્યા છે. તેમણે કહ્યું કે, 2025 માં, પ્રિડેટરી પ્રાઇસિંગ (predatory pricing) ના નિર્ધારણ પર એક સુસંગત અને પારદર્શક માળખું પૂરું પાડવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે ઉત્પાદન ખર્ચ પર સુધારેલ નિયમન લાવવામાં આવ્યું હતું.

2025 માં CCI દ્વારા પ્રોસેસ કરાયેલ Android Smart TV ઇકોસિસ્ટમમાં પ્રથમ સેટલમેન્ટ દરખાસ્તનો ઉલ્લેખ કરતા, તેમણે પ્રકાશ પાડ્યો કે સેટલમેન્ટ મિકેનિઝમ વધુ મુકદ્દમા માટે પ્રકરણ બંધ કરતી વખતે ઝડપી બજાર સુધારણા લાગુ કરવાની મંજૂરી આપે છે.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે કમિશને છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન વિવિધ ક્ષેત્રોમાં એન્ટિટ્રસ્ટ બાબતો સાથે વ્યવહાર કર્યો છે, જેમાં સંરક્ષણ પ્રાપ્તિ (defence procurement), દારૂ અને ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન જેવા ક્ષેત્રોમાં કાર્ટેલાઇઝેશન અને બિડ રિગિંગના કેસોનો સમાવેશ થાય છે. છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન, હાથ ધરવામાં આવેલી માહિતી અને તપાસના આધારે, અનેક ક્ષેત્રોમાં બાબતોનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો, જેના પરિણામે 'સીઝ એન્ડ ડિસિસ્ટ' (cease and desist) ઓર્ડર, દંડ અને અન્ય યોગ્ય ઉપાયો લેવામાં આવ્યા હતા.

કોમ્બિનેશનના મોરચે, કમિશને 99% થી વધુના નિકાલ દર સાથે સક્રિય અને વ્યવસ્થિત સુસંગત અભિગમ અપનાવ્યો છે. કમિશનનો અભિગમ સકારાત્મક અને ઉકેલ લક્ષી રહ્યો છે, તેમણે ઉમેર્યું.

AI અને સ્પર્ધા પર ઓક્ટોબર 2025 માં પૂર્ણ થયેલા CCI માર્કેટ અભ્યાસનો ઉલ્લેખ કરતા, અધ્યક્ષ CCI એ કહ્યું કે AI ના પ્રચંડ ફાયદા છે, જેમાં કાર્યક્ષમતામાં વધારો, MSMEs માટે વધુ બજાર પહોંચ સામેલ છે, પરંતુ સંભવિત સ્પર્ધા વિરોધી પગલાં પર પણ નજર રાખવાની જરૂર છે.

તેમણે જણાવ્યું કે CCI એ એક માર્ગદર્શિકા નોંધ બહાર પાડી છે જે હિતધારકો, બોર્ડ, મેનેજમેન્ટ અને સંસ્થાઓમાં નિર્ણય લેનારાઓ માટે સ્વ-ઓડિટ મિકેનિઝમ પૂરું પાડે છે કે તેઓ કેવી રીતે સુનિશ્ચિત કરી શકે કે AI એપ્લિકેશનના વિકાસ, જમાવટ, દેખરેખના તબક્કે, કોઈ છુપાયેલા સ્પર્ધા વિરોધી પરિણામો નથી જે બની રહ્યા હોઈ શકે.

શ્રી દીપક અનુરાગ, સભ્ય, CCI એ સ્વાગત પ્રવચન આપ્યું હતું અને શ્રી અનિલ અગ્રવાલ, સભ્ય, CCI એ ઉદ્ઘાટન સત્ર દરમિયાન આભાર પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો.

પરિષદમાં, ઉદ્ઘાટન સત્ર ઉપરાંત, ‘કોમ્પિટિશન એન્ડ ફર્મ કન્ડક્ટ: એવિડન્સ એન્ડ પોલિસી ઇમ્પ્લિકેશન્સ’ અને ‘ઓનરશિપ, માર્કેટ પાવર, એન્ડ કન્ઝ્યુમર વેલફેર’ પર બે ટેકનિકલ સત્રોનો સમાવેશ થતો હતો, જ્યાં સંશોધકોએ સ્પર્ધા કાયદાના અર્થશાસ્ત્ર પર પેપર રજૂ કર્યા હતા. પ્રથમ સત્રની અધ્યક્ષતા ડો. સપ્તર્ષિ મુખર્જી, પ્રોફેસર, હ્યુમેનિટીઝ એન્ડ સોશિયલ સાયન્સ, IIT દિલ્હીએ કરી હતી. ડો. બિશ્વજીત ધર, ઉપપ્રમુખ, કાઉન્સિલ ફોર સોશિયલ ડેવલપમેન્ટે બીજા સત્રની અધ્યક્ષતા કરી હતી.

રાષ્ટ્રીય પરિષદનું સમાપન ‘કોમ્પિટિશન એન્ડ AI: ટેકનિકલ ડેવલપમેન્ટ્સ, રેગ્યુલેટરી એક્સપિરિયન્સ, એન્ડ બિઝનેસ ઇમ્પેક્ટ’ પર પ્લેનરી સત્ર સાથે થયું હતું, જેની અધ્યક્ષતા સુશ્રી શ્વેતા કાકડ, સભ્ય, CCI દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને સુશ્રી શ્વેતા રાજપાલ કોહલી, પ્રમુખ અને CEO, સ્ટાર્ટઅપ પોલિસી ફોરમ દ્વારા સંચાલિત કરવામાં આવી હતી.

SM/NP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2240974) મુલાકાતી સંખ્યા : 15