એગ્રી-ફૂડ સિસ્ટમ્સમાં મહિલાઓ પરની વૈશ્વિક પરિષદ (GCWAS–2026) શનિવારે નવી દિલ્હીમાં કૃષિ અને એગ્રી-ફૂડ સિસ્ટમ્સમાં મહિલાઓનું નેતૃત્વ, સહભાગિતા અને નવીનતાને મજબૂત કરવાના મજબૂત આહવાન સાથે સંપન્ન થઈ. સમાપન સત્ર જેન્ડર-રિસ્પોન્સિવ નીતિઓ, સર્વસમાવેશક નવીનતાઓ અને ટકાઉ કૃષિ વિકાસને આગળ વધારવા પર કેન્દ્રિત ત્રણ દિવસીય વૈશ્વિક સંવાદનો ઉદ્દેશ હતો. આ સત્રમાં મુખ્ય અતિથિ તરીકે ડો. એમ. એલ. જાટ, સચિવ, DARE અને મહાનિદેશક, ICAR ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

સમાપન સત્રમાં ઉપસ્થિત અન્ય પ્રતિષ્ઠિત મહાનુભાવોમાં ડો. આર. એસ. પરોડા, અધ્યક્ષ, TAAS; ડો. રેણુ સ્વરૂપ, ભૂતપૂર્વ સચિવ, બાયોટેકનોલોજી વિભાગ, ભારત સરકાર; ડો. ત્રિલોચન મોહપાત્રા, અધ્યક્ષ, PPV&FRA; અને ડો. રાજબીર સિંહ, નાયબ મહાનિદેશક (કૃષિ વિસ્તરણ), ICAR નો સમાવેશ થાય છે.

સભાને સંબોધતા, ડો. એમ. એલ. જાટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ પરિષદ ચર્ચાઓનો અંત નથી પરંતુ જેન્ડર-રિસ્પોન્સિવ એગ્રી-ફૂડ સિસ્ટમ્સને આગળ વધારવા માટે નવેસરથી પગલાંની શરૂઆત છે. તેમણે સામાજિક વિજ્ઞાન સંશોધનને મજબૂત કરવાની અને પુરાવા-આધારિત નીતિ નિર્ધારણને ટેકો આપવા અને સતત રહેલા જેન્ડર ગેપને દૂર કરવા માટે એગ્રી-ફૂડ વેલ્યુ ચેઇન્સમાં મજબૂત જેન્ડર-ડિસેગ્રિગેટેડ ડેટા ઇકોસિસ્ટમ વિકસાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

એક નોંધપાત્ર પહેલની જાહેરાત કરતા, ડો. જાટે માહિતી આપી હતી કે ICAR એક નેશનલ જેન્ડર પ્લેટફોર્મ વિકસાવી રહ્યું છે જે સંશોધન, વિસ્તરણ અને કૃષિમાં મહિલાઓ પર કેન્દ્રિત ક્ષમતા નિર્માણની પહેલને મજબૂત કરવા માટે ICAR સંસ્થાઓ, કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો અને કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ સહિત 900 થી વધુ સંસ્થાઓને જોડશે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે મહિલાઓને જ્ઞાન, ડેટા અને નિર્ણય લેવાની ભૂમિકાઓ સાથે સશક્ત બનાવવાથી ખેતીની ઉત્પાદકતા, નફાકારકતા અને ટકાઉપણામાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે અને પરિષદની ચર્ચાઓને મૂર્ત પરિણામોમાં પરિવર્તિત કરવા માટે મજબૂત આંતર-સંસ્થાકીય સહયોગ માટે આહવાન કર્યું હતું.

ડો. રેણુ સ્વરૂપે પરિષદની મુખ્ય ભલામણોનો સારાંશ રજૂ કર્યો અને દિલ્હી ઘોષણાપત્ર (Delhi Declaration) સ્વીકારવાની જાહેરાત કરી, જે એગ્રી-ફૂડ સિસ્ટમ્સમાં મહિલાઓ પર વૈશ્વિક જોડાણ (Global Alliance) સ્થાપિત કરવા માટે આહવાન કરે છે. આ ઘોષણાપત્ર હિતધારકોને એગ્રી-ફૂડ વેલ્યુ ચેઇન્સમાં જેન્ડર-રિસ્પોન્સિવ નીતિઓ અને સંસ્થાકીય સુધારાઓને પ્રોત્સાહન આપવા, મહિલાઓની જમીન, નાણાં, ટેકનોલોજી, બજારો અને ડિજિટલ નવીનતા સુધીની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરતા સક્ષમ વાતાવરણને મજબૂત કરવા, મહિલા ખેડૂતો અને કૃષિ-વ્યવસાયના નેતાઓમાં નેતૃત્વ અને સાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા, જેન્ડર-રિસ્પોન્સિવ બજેટિંગ અને જેન્ડર-ડિસેગ્રિગેટેડ ડેટાનું વ્યવસ્થિત સંગ્રહ સુનિશ્ચિત કરવા, સમયાંતરે જેન્ડર ઓડિટ અને પારદર્શક પ્રગતિ અહેવાલ સહિત મજબૂત જવાબદારી પદ્ધતિઓ સ્થાપિત કરવા અને સ્કેલેબલ નવીનતાઓ અને મહિલા નેતૃત્વ હેઠળના પરિવર્તનના સફળ મોડલ્સના વૈશ્વિક આદાનપ્રદાનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પ્રતિબદ્ધ કરે છે.

ડો. આર. એસ. પરોડાએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ખેતીકામ કરતી મહિલાઓને સશક્ત બનાવવાનું કામ માત્ર સંવાદથી આગળ વધીને મજબૂત સંસ્થાકીય સમર્થન, જેન્ડર-રિસ્પોન્સિવ નીતિઓ અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી દ્વારા નિર્ણાયક પગલાં તરફ આગળ વધવું જોઈએ જે મહિલા ખેડૂતોને એગ્રી-ફૂડ સિસ્ટમ પરિવર્તનના કેન્દ્રમાં રાખે છે. કૃષિ મજૂરોમાં મહિલાઓ લગભગ 60-70 ટકા યોગદાન આપે છે તે નોંધીને, તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ખાદ્ય સુરક્ષા, ગરીબી ઘટાડવા અને ટકાઉ એગ્રી-ફૂડ સિસ્ટમ્સ પ્રાપ્ત કરવા માટે મહિલાઓની જ્ઞાન, બજારો, ધિરાણ અને તાલીમ સુધી પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવી આવશ્યક છે.

ડો. ટી. મોહપાત્રાએ હાઇલાઇટ કર્યું હતું કે છોડના આનુવંશિક સંસાધનો અને જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવતી ઘણી મહિલાઓ ટકાઉ કૃષિમાં તેમના અમૂલ્ય યોગદાન છતાં ઘણીવાર માન્યતા વગરની રહે છે. તેમણે આ પાયાના રક્ષકોને ઓળખવા અને સશક્ત કરવા માટે મજબૂત સંસ્થાકીય અને નાણાકીય સહાય માટે આહવાન કર્યું હતું જેમના પ્રયાસો પરંપરાગત જ્ઞાન અને જૈવવિવિધતાને જાળવવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

અગાઉ, સ્વાગત પ્રવચન આપતા ડો. રાજબીર સિંહે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે મહિલા ખેડૂતોને સશક્ત બનાવવી એ માત્ર સમાનતાનો વિષય નથી પરંતુ ટકાઉ કૃષિ વૃદ્ધિ, ખાદ્ય સુરક્ષા અને ગ્રામીણ સમૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક વ્યૂહાત્મક અનિવાર્યતા છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે મહિલાઓ સમગ્ર એગ્રી-ફૂડ વેલ્યુ ચેઇનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે અને સ્થિતિસ્થાપક અને ટકાઉ ફૂડ સિસ્ટમ્સ બનાવવા માટે તેમનું નેતૃત્વ આવશ્યક છે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે કોન્ફરન્સમાંથી ઉભરી આવેલી ચર્ચાઓ અને ભલામણો રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક સ્તરે એગ્રી-ફૂડ સિસ્ટમ્સમાં મહિલાઓની ભાગીદારી અને નેતૃત્વને મજબૂત કરવા માટે ભાવિ નીતિઓ, સંશોધન પ્રાથમિકતાઓ અને સહયોગી પહેલોને આકાર આપવામાં મદદ કરશે.

ટેકનિકલ સત્રો

પરિષદમાં એગ્રી-ફૂડ સિસ્ટમ્સમાં મહિલાઓના સશક્તિકરણના જટિલ પાસાઓને સંબોધતા નવ વિષયોના ટેકનિકલ સત્રો રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા:

• ટેકનિકલ સત્ર I: વૈશ્વિક મહિલા ટ્રેલબ્લેઝર્સ સાથે ઇન્ટરફેસ
• ટેકનિકલ સત્ર II: પ્રગતિને વેગ આપવો, નવી ઊંચાઈઓ હાંસલ કરવી
• ટેકનિકલ સત્ર III: જેન્ડર સમાનતા અને સામાજિક સમાવેશને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવો
• ટેકનિકલ સત્ર IV: જેન્ડર-ટ્રાન્સફોર્મેટિવ પરિવર્તન માટે ઉભરતી અને વિક્ષેપકારક ટેકનોલોજી
• ટેકનિકલ સત્ર V: એગ્રી-ફૂડ સેક્ટરમાં મહિલા નેતૃત્વનું નિર્માણ
• ટેકનિકલ સત્ર VI: આર્થિક સમાવેશ દ્વારા મહિલાઓને સશક્તિકરણ
• ટેકનિકલ સત્ર VII: નીતિ અને બજાર પહોંચમાં જેન્ડર ડાયનેમિક્સ
• ટેકનિકલ સત્ર VIII: મહિલા ખેડૂત મંચ – સ્ટીરિયોટાઇપ્સ તોડવા
• ટેકનિકલ સત્ર IX: યુવા મંચ: એગ્રી-ફૂડ નેતાઓની આગામી પેઢીનું સંવર્ધન

આ સત્રો સામૂહિક રીતે મહિલાઓના નેતૃત્વને મજબૂત કરવા, સંસાધનો અને બજારો સુધી પહોંચ વધારવા, ટેકનોલોજી અપનાવવાને પ્રોત્સાહન આપવા અને સર્વસમાવેશક અને ટકાઉ એગ્રી-ફૂડ સિસ્ટમ્સ બનાવવા માટે યુવાનોની સંલગ્નતા વધારવા પર કેન્દ્રિત હતા.

આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોની ભાગીદારી

GCWAS–2026 માં વૈશ્વિક સંશોધન અને વિકાસ સંસ્થાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા અનેક પ્રતિષ્ઠિત આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતો અને નેતાઓની ભાગીદારી જોવા મળી હતી. આમાં ડો. બ્રામ ગોવર્ટ્સ, મહાનિદેશક, CIMMYT; એગ્નેસ કાલિબાતા, સ્થાપક અને અધ્યક્ષ, કનેક્ટ4ઈમ્પેક્ટ એડવાઇઝરી ગ્રુપ; શકુંતલા હરકસિંહ થિલસ્ટેડ, વર્લ્ડ ફૂડ પ્રાઈઝ વિજેતા, વર્લ્ડફિશ; જુલી બોરલોગ, પ્રમુખ, બોરલોગ ફાઉન્ડેશન; મૌરીન મિરુકા, ડાયરેક્ટર, જેન્ડર ઇક્વિટી, યુથ એન્ડ સામાજિક ઇન્ક્લુઝન, CIMMYT; જોસેફિન ઓકોટ, વાઈસ ચેર, IFDC અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર, વિક્ટોરિયા સીડ્સ લિ.; અને નિત્યા રાવ, પ્રોફેસર ઓફ જેન્ડર એન્ડ ડેવલપમેન્ટ, યુનિવર્સિટી ઓફ ઈસ્ટ એંગ્લિયા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

પરિષદમાં કુલ 18 દેશોએ ભાગ લીધો હતો, જે એગ્રી-ફૂડ સિસ્ટમ્સમાં મહિલાઓના સશક્તિકરણને આગળ વધારવા માટે સંવાદ, સહયોગ અને જ્ઞાનના આદાનપ્રદાન માટે સાચા અર્થમાં પ્રભાવશાળી વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ તરીકે તેની મહત્તા દર્શાવે છે.

મુખ્ય ભલામણો

પરિષદે એગ્રી-ફૂડ સિસ્ટમ્સમાં મહિલાઓના નેતૃત્વ, સાહસિકતા અને ભાગીદારીને મજબૂત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે અનેક મહત્વપૂર્ણ ભલામણો રજૂ કરી હતી. સહભાગીઓએ વિજ્ઞાન-આધારિત નીતિઓ અને પ્રભાવ-સંચાલિત સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપતી વખતે વિજ્ઞાન, નીતિ અને વિકાસમાં નેતૃત્વની ભૂમિકા લેવા માટે મહિલાઓને પ્રોત્સાહિત કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો.

ચર્ચાઓમાં સર્વસમાવેશક અને સ્થિતિસ્થાપક વિકાસને ટેકો આપવા માટે વન હેલ્થ (One Health) ફ્રેમવર્ક સહિત કૃષિ, પોષણ, આરોગ્ય અને પર્યાવરણીય ટકાઉપણાને સંકલિત કરવાની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. પ્રતિનિધિઓએ બીજ મૂલ્ય શૃંખલામાં નિયમનકારી પ્રક્રિયાઓને સરળ બનાવીને મહિલાઓના આર્થિક સશક્તિકરણને મજબૂત કરવા, મહિલાઓને રક્ષકો (custodians) માંથી સાહસિકો (entrepreneurs) તરીકે રૂપાંતરિત કરવા સક્ષમ બનાવવા અને મહિલા સંચાલિત સાહસોને સ્કેલ કરવા માટે ક્રેડિટ, ગ્રોથ ફાઇનાન્સ અને બજારો સુધી પહોંચના વિસ્તરણના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.

પરિષદે સરકારી કાર્યક્રમો, સંશોધન સંસ્થાઓ, યુનિવર્સિટીઓ અને ખાનગી ક્ષેત્ર વચ્ચે સંકલિત સપોર્ટ સિસ્ટમ્સ બનાવવા અને મહિલા ખેડૂતો અને કૃષિ-સાહસિકો માટે બજાર પહોંચ સુધારવા માટે મજબૂત સંસ્થાકીય અભિસરણ (convergence) માટે પણ આહવાન કર્યું હતું. યુનિવર્સિટીઓને નવીનતા, ઇન્ક્યુબેશન અને સાહસિકતા વિકાસ માટેના મુખ્ય કેન્દ્રો તરીકે ઓળખવામાં આવી હતી.

સહભાગીઓએ વધુમાં નીતિઓમાં જેન્ડર સમાનતાને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવાની, મહિલાઓના જમીન અધિકારો અને ઉત્પાદક સંસાધનો સુધી પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવાની, મહિલા-મૈત્રીપૂર્ણ કૃષિ તકનીકોને પ્રોત્સાહન આપવાની અને જેન્ડર-રિસ્પોન્સિવ વિસ્તરણ પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. સ્થાનિક ડિજિટલ સાધનો અને સલાહકારી પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા ડિજિટલ વિભાજનને દૂર કરવા, આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક કૃષિ અને ડિજિટલ સાક્ષરતાને મજબૂત કરવા, બિન-ખેતી આજીવિકાની તકો ઊભી કરવા અને જેન્ડર-રિસ્પોન્સિવ ઈમ્પેક્ટ મેટ્રિક્સને સામેલ કરવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

મજબૂત વૈશ્વિક ભાગીદારી તરફ

ત્રણ દિવસીય આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદમાં એગ્રી-ફૂડ વેલ્યુ ચેઇનમાં મહિલાઓને સશક્ત બનાવવા અને સ્થિતિસ્થાપક ફૂડ સિસ્ટમ્સ બનાવવા માટે તેમની ભૂમિકાને મજબૂત કરવાના માર્ગો પર વિચાર-વિમર્શ કરવા માટે વિશ્વભરના નીતિ નિર્ધારકો, વૈજ્ઞાનિકો, વિકાસ ભાગીદારો, સાહસિકો અને મહિલા નેતાઓને એકસાથે લાવવામાં આવ્યા હતા.

GCWAS–2026 એ જેન્ડર-રિસ્પોન્સિવ કૃષિને આગળ વધારવા માટે સફળ પહેલો, સંશોધન આંતરદૃષ્ટિ અને સહયોગી અભિગમો શેર કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ તરીકે સેવા આપી હતી. આયોજકોએ નોંધ્યું હતું કે પરિષદના પરિણામો વૈશ્વિક ભાગીદારીને મજબૂત કરવા, નીતિ નિર્દેશો આપવા અને મહિલા ખેડૂતો, વૈજ્ઞાનિકો અને સાહસિકોને સશક્ત બનાવવાના પ્રયાસોને વેગ આપવામાં મદદ કરશે.

પરિષદ દરમિયાન, સફળ મહિલા ખેડૂતો, ટેકનિકલ સત્રો અને યુવા મંચના સહભાગીઓ, શાળાના વિદ્યાર્થીઓ અને કૃષિ ક્ષેત્રના અન્ય યોગદાનકર્તાઓને તેમની સિદ્ધિઓ અને યોગદાન બદલ સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.

પરિષદનું સમાપન TAAS ના કોન્ફરન્સ કન્વીનર ઋષિ ત્યાગી દ્વારા આભારદર્શન સાથે થયું હતું, જેમણે GCWAS–2026 ને સફળ અને પ્રભાવશાળી વૈશ્વિક ઇવેન્ટ બનાવવા માટે તમામ મહાનુભાવો, સહભાગીઓ, ભાગીદારો અને આયોજક ટીમોનો આભાર માન્યો હતો.

આ પરિષદનું ઉદ્ઘાટન 12 માર્ચ, 2026 ના રોજ ભારતના રાષ્ટ્રપતિ શ્રીમતી દ્રૌપદી મુર્મુ દ્વારા કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ અને ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણની ઉપસ્થિતિમાં કરવામાં આવ્યું હતું, જે કૃષિ અને ફૂડ સિસ્ટમ્સમાં મહિલાઓની મુખ્ય ભૂમિકાને ઓળખવા અને મજબૂત કરવા માટે ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને રેખાંકિત કરે છે.

SM/NP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2240362) મુલાકાતી સંખ્યા : 14