કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી અને પૃથ્વી વિજ્ઞાન રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) અને પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય, કર્મચારી, જાહેર ફરિયાદો, પેન્શન, અણુ ઉર્જા અને અવકાશ વિભાગમાં રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે રાજ્યસભામાં માહિતી આપી હતી કે ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) એ ઉપગ્રહ વિકાસ, પેલોડ પ્રયોગો અને અંતરિક્ષ મિશનમાં વિદ્યાર્થીઓ અને યુવા સંશોધકોને સક્રિયપણે સામેલ કરવા માટે સંરચિત પહેલની શ્રેણી શરૂ કરી છે.

રાજ્યસભામાં શ્રીમતી સુમિત્રા બાલમિક દ્વારા પૂછવામાં આવેલા એક અતારાંકિતપ્રશ્નનો જવાબ આપતા, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે સરકાર અંતરિક્ષ ટેકનોલોજીની પહોંચનું લોકશાહીકરણ કરવા અને સુનિશ્ચિત કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે કે દેશભરના વિદ્યાર્થીઓ, જેમાં ટાયર-2 અને ટાયર-3 સંસ્થાઓના વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ થાય છે, તેમને ભારતના ઝડપથી વિસ્તરતા અંતરિક્ષ ઇકોસિસ્ટમમાં યોગદાન આપવાની તકો મળે.

મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ISRO એ સમર્પિત કાર્યક્રમો બનાવ્યા છે જે વિદ્યાર્થી સંશોધકોને ઉપગ્રહ ડિઝાઇન, પેલોડ વિકાસ અને મિશન પ્રયોગો સહિત વાસ્તવિક અંતરિક્ષ ટેકનોલોજી પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરવાની મંજૂરી આપે છે. યુ આર રાવ સેટેલાઈટ સેન્ટરના નેતૃત્વ હેઠળના વિદ્યાર્થી ઉપગ્રહ કાર્યક્રમ હેઠળ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને વિદ્યાર્થી ટીમોને ISRO વૈજ્ઞાનિકોના તકનીકી માર્ગદર્શન સાથે ઉપગ્રહો ડિઝાઇન અને વિકસાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. આ વિદ્યાર્થી-નિર્મિત ઉપગ્રહોને ISRO મિશન દ્વારા એકીકરણ સમર્થન અને લોન્ચ કરવાની તકો પણ મળે છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે વધુમાં નોંધ્યું હતું કે દેશભરની માન્યતા પ્રાપ્ત સંસ્થાઓના અંડરગ્રેજ્યુએટ, પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ અને ડોક્ટરલ વિદ્યાર્થીઓ માટે ઇન્ટર્નશિપ અને પ્રોજેક્ટ ટ્રેઈની યોજનાઓ ઉપલબ્ધ છે. આ કાર્યક્રમો ISRO કેન્દ્રો પર હેન્ડ્સ-ઓન સંશોધનનો અનુભવ પ્રદાન કરે છે, જે યુવા સંશોધકોને સીધા જ અદ્યતન અંતરિક્ષ ટેકનોલોજી સાથે કામ કરવા સક્ષમ બનાવે છે.

શૈક્ષણિક ભાગીદારીને વધુ વિસ્તારવા માટે, દેશના વિવિધ પ્રદેશોમાં સ્પેસ ટેકનોલોજી ઇન્ક્યુબેશન સેન્ટર્સ (STICs) સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે. આ કેન્દ્રો યુનિવર્સિટીઓ અને ISRO વૈજ્ઞાનિકો વચ્ચે સહયોગી સંશોધનને સુવિધા આપે છે અને નિષ્ણાત માર્ગદર્શન હેઠળ વિદ્યાર્થીઓને સ્વદેશી અંતરિક્ષ ટેકનોલોજી વિકસાવવામાં મદદ કરે છે.

મંત્રીએ અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં વિદ્યાર્થીઓની સંલગ્નતાને પ્રોત્સાહન આપવામાં ઇન્ડિયન નેશનલ સ્પેસ પ્રમોશન એન્ડ ઓથોરાઇઝેશન સેન્ટર (IN-SPACe) ની ભૂમિકા પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. IN-SPACe એ કેન-સાઇઝના ઉપગ્રહો અને મોડેલ રોકેટને ડિઝાઇન અને વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી વિદ્યાર્થી સ્પર્ધાઓનું આયોજન કર્યું છે, જેમાં લગભગ 850 વિદ્યાર્થીઓની 97 વિદ્યાર્થી ટીમોએ ભાગ લીધો છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ગૃહને માહિતી આપી હતી કે IN-SPACe એ અત્યાર સુધી 17 વિદ્યાર્થી ઉપગ્રહો અને પેલોડ્સને અધિકૃત કર્યા છે, જેમાંથી 11 સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કરવામાં આવ્યા છે. આ મિશનમાં ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એસ્ટ્રોફિઝિક્સ, ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સ્પેસ સાયન્સ એન્ડ ટેકનોલોજી, આરવી કોલેજ ઓફ એન્જિનિયરિંગ, એમિટી યુનિવર્સિટી મહારાષ્ટ્ર, એમઆઈટી વર્લ્ડ પીસ યુનિવર્સિટી, આસામ ડોન બોસ્કો યુનિવર્સિટી, સીવી રામન ગ્લોબલ યુનિવર્સિટી અને અન્ય ઘણી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સહિત દેશભરની સંસ્થાઓ સામેલ છે, જે વિદ્યાર્થી-આગેવાની હેઠળના અંતરિક્ષ મિશનમાં વધતી જતી રાષ્ટ્રીય ભાગીદારીને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

અંતરિક્ષ સંશોધનને વધુ સર્વસમાવેશક બનાવવા માટે સરકારની પ્રતિબદ્ધતા પર ભાર મૂકતા, મંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે ISRO નો RESPOND (સ્પોન્સર્ડ રિસર્ચ) કાર્યક્રમ ભારતના તમામ યુનિવર્સિટીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને અંતરિક્ષ વિજ્ઞાન, અંતરિક્ષ ટેકનોલોજી અને કાર્યક્રમોમાં સંશોધન કરવા માટે નાણાકીય અને તકનીકી સહાય પૂરી પાડે છે.

વધુમાં, પ્રાદેશિક એકેડેમિક સેન્ટર્સ ફોર સ્પેસ (RAC-S) ની રચના ISRO કાર્યક્રમો માટે પ્રાદેશિક એક્સેસ પોઈન્ટ તરીકે સેવા આપવા માટે કરવામાં આવી છે, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે નાના શહેરો અને કોલેજોના વિદ્યાર્થીઓ અંતરિક્ષ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના સંપર્કમાં આવે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે સ્પેસ ટેકનોલોજી ઇન્ક્યુબેશન સેન્ટર્સને પણ જાણીજોઈને ટાયર-2 અને ટાયર-3 પ્રદેશોમાં સ્થિત કરવામાં આવ્યા છે, જે સ્વદેશી ટેકનોલોજી વિકસાવવામાં અને અગ્રણી સંસ્થાઓની બહાર નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવામાં મદદ કરે છે.

મંત્રીએ વધુમાં માહિતી આપી હતી કે AICTE એ સ્પેસ ટેકનોલોજી માઇનોર કોર્સને મંજૂરી આપી છે, અને ભારતીય અંતરિક્ષ નીતિ-2023 ના અનુસંધાનમાં દેશમાં અંતરિક્ષ શિક્ષણને મજબૂત કરવા માટે ભારતમાં સ્પેસ ટેકનોલોજી શિક્ષણના દત્તક માટેની રાષ્ટ્રીય સમિતિની રચના કરવામાં આવી છે.

વિદ્યાર્થીઓમાં વધતા જતી ઉત્સાહ પર પ્રકાશ પાડતા, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ઓક્ટોબર 2025 માં કુશીનગર, ઉત્તર પ્રદેશ ખાતે IN-SPACe, ISRO અને એસ્ટ્રોનોટિકલ સોસાયટી ઓફ ઇન્ડિયા (ASI) દ્વારા સંયુક્ત રીતે મોડેલ રોકેટ્રી અને કેનસેટ ઇન્ડિયા સ્ટુડન્ટ કોમ્પિટિશનનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં લગભગ 500 વિદ્યાર્થીઓની 67 ટીમોએ કેનસેટ પેલોડ્સને લગભગ 1 કિલોમીટરની ઊંચાઈ સુધી લઈ જતા મોડેલ રોકેટ ડિઝાઇન, ફેબ્રિકેટ અને લોન્ચ કર્યા હતા.

મંત્રીએ એવી પણ માહિતી આપી હતી કે સરકારે અંતરિક્ષ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી સંબંધિત વિદ્યાર્થી-કેન્દ્રિત શૈક્ષણિક આઉટરીચ પ્રવૃત્તિઓ માટે વાર્ષિક આશરે ₹10 કરોડ ફાળવ્યા છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ઉમેર્યું હતું કે IN-SPACe ડોમેન નિષ્ણાતોના માર્ગદર્શન, પ્રી-ઇન્ક્યુબેશન એન્ટરપ્રેન્યોરશિપ સપોર્ટ પ્રોગ્રામ્સ અને IN-SPACe ટેકનિકલ સેન્ટર્સ ખાતે કો-વર્કિંગ સુવિધાઓ સહિતની અનેક પહેલો દ્વારા અંતરિક્ષ સાહસિકોની આગામી પેઢીને તૈયાર કરી રહ્યું છે.

તેમણે કહ્યું કે આ પહેલ ભારતમાં એક જીવંત અને સર્વસમાવેશક અંતરિક્ષ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાની સરકારના વિશાળ વિઝનનો એક ભાગ છે, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ, સ્ટાર્ટઅપ્સ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગ બધા વૈશ્વિક અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં દેશની વિસ્તરતી ભૂમિકામાં યોગદાન આપે છે.

ફોટો: ગુરુવારે રાજ્યસભામાં એક સંસદીય પ્રશ્નનો જવાબ આપતા કેન્દ્રીય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહ.

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2239212) મુલાકાતી સંખ્યા : 10