ડિજિટલ ઇન્ડિયા માટે હોમગ્રોન (સ્વદેશી) AIનું નિર્માણ

વૈશ્વિક ડિજિટલ શક્તિ તરીકે ભારતનો ઉદભવ હવે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પ્રણાલીઓ બનાવવાની તેની ક્ષમતા પર નિર્ભર છે જે સ્વદેશી, સર્વસમાવેશક અને રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ સાથે સુસંગત હોય. જેમ જેમ AI વધુને વધુ શાસન, જાહેર સેવાઓ, ઉદ્યોગ અને નાગરિક જોડાણને આકાર આપી રહ્યું છે, તેમ સ્વદેશી પાયાના મોડેલોની (foundational models) જરૂરિયાત મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે. સુસંગતતા અને અસરકારકતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ મોડેલોને ભારતીય ભાષાઓ, સ્થાનિક ડેટા અને વાસ્તવિક દુનિયાના સંદર્ભો પર તાલીમ આપવી આવશ્યક છે.

ખાસ કરીને ભારત માટે AI સિસ્ટમ્સ બનાવવાની દ્રષ્ટિ સાથે નિર્મિત, સર્વમ AI એક એવી સંસ્થા છે જે પાયાના ઘટકો બનાવીને અને દેશની અનન્ય ભાષાકીય, એન્ટરપ્રાઇઝ અને ગવર્નન્સ જરૂરિયાતોને લાગુ કરીને ભારતની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ વિકસાવી રહી છે. કંપનીએ ફુલ-સ્ટેક AI પ્લેટફોર્મ બનાવ્યું છે, જેમાં બધું જ સંપૂર્ણપણે ભારતમાં વિકસિત, તૈનાત અને સંચાલિત છે. આ એન્ટરપ્રાઇઝ ગ્રેડ પ્લેટફોર્મ દેશની ભાષાકીય વિવિધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે અને જાહેર સેવા વિતરણને સમર્થન આપવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે. તેનું કાર્ય સુલભતા, બહુભાષી સંદેશાવ્યવહાર અને વિદેશી AI ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પરની નિર્ભરતામાં લાંબા સમયથી રહેલા અવરોધોને સીધી રીતે દૂર કરે છે.

ઈન્ડિયા AI ઈમ્પેક્ટ સમિટ 2026 માં, કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી અમિત શાહે જણાવ્યું હતું કે સર્વમ AI એ વાતનું ઉદાહરણ છે કે શા માટે ભવિષ્ય ભારતનું છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે કંપની ટેકનોલોજી દરેક નાગરિક સુધી પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરી રહી છે, જે વિકસિત ભારતના વિઝનને આગળ વધારે છે, જ્યાં નવીનતા લોકોને સશક્ત બનાવવા અને રાષ્ટ્રને મજબૂત કરવામાં વિશ્વાસપાત્ર સાથી તરીકે કામ કરે છે.

સ્વદેશી AI મોડેલો દ્વારા ડિજિટલ આત્મનિર્ભરતાને વેગ આપવો

સ્વદેશી AI ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવવું એ ભારતની ટેકનોલોજીકલ સાર્વભૌમત્વ, ડિજિટલ આત્મનિર્ભરતા અને સર્વસમાવેશક વિકાસના વિઝનનું કેન્દ્ર છે. એવા યુગમાં જ્યાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ શાસન, આર્થિક સ્પર્ધાત્મકતા અને નાગરિક સેવાઓને આકાર આપે છે, સ્થાનિક ભાષાઓ, ડેટાસેટ્સ અને નિયામક માળખામાં મૂળ ધરાવતી AI સિસ્ટમ્સ બનાવવી એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે નવીનતા રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ અને સામાજિક જરૂરિયાતો સાથે સુસંગત રહે. સ્વદેશી AI વિકાસ માત્ર વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાનું રક્ષણ કરતું નથી પરંતુ આર્થિક સ્થિતિસ્થાપકતા અને ઉભરતી ટેકનોલોજી સુધી સમાન પહોંચને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે.

આ સંદર્ભમાં, સર્વમ AI એ ઈન્ડિયાAI મિશનના ઈનોવેશન સેન્ટર સ્તંભ હેઠળ સ્વદેશી પાયાના મોડેલો વિકસાવવા માટે પસંદ કરાયેલી 12 સંસ્થાઓમાંની એક તરીકે અલગ પડે છે, જેમાં ₹246.72 કરોડની નાણાકીય અને કોમ્પ્યુટ સહાય આપવામાં આવી છે. કંપની ભારતીય ભાષાઓ અને જાહેર સેવા વિતરણ માટે તૈયાર કરવામાં આવેલા મોટા લેંગ્વેજ અને સ્પીચ મોડેલ્સ (LLMs) બનાવી રહી છે, જેમાં વોઈસ-આધારિત ઈન્ટરફેસ, ડોક્યુમેન્ટ પ્રોસેસિંગ અને નાગરિક-કેન્દ્રીત એપ્લિકેશન્સ જેવી ક્ષમતાઓ છે જે સુલભતા અને ઉપયોગમાં સરળતા વધારે છે. રાષ્ટ્રીય ઉદ્દેશ્યો સાથે સંરેખિત સ્વદેશી AI મોડેલો વિકસાવીને, સર્વમ AI વિદેશી AI સિસ્ટમ્સ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી રહી છે જ્યારે ઓપન-સોર્સ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવી રહી છે અને સ્ટાર્ટઅપ્સ, શિક્ષણ જગત, સંશોધન સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગમાં નવીનતાને સક્ષમ કરી રહી છે.

AI મોડેલ એ એક કોમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ છે જે પેટર્ન ઓળખવા, આગાહી કરવા અથવા નવી સામગ્રી જનરેટ કરવા માટે વિશાળ માત્રામાં ડેટા પર તાલીમ પામેલો હોય છે, જે ડિજિટલ મગજની જેમ કાર્ય કરે છે.

સર્વમ AI ના મોડેલોમાં સમાવેશ થાય છે:

• બુલબુલ (Text-to-Speech): 11 ભારતીય ભાષાઓમાં 39 અલગ-અલગ સ્પીકર અવાજો સાથે ઉપલબ્ધ છે.
• સારસ (Speech-to-Text): તમામ 22 અનુસૂચિત ભાષાઓ, 8kHz ટેલિફોની ઓડિયો અને કોડ-મિક્સ્ડ સ્પીચને સપોર્ટ કરે છે.
• વિઝન (Document Understanding): 22+ ભારતીય ભાષાઓ, મિશ્ર લિપિઓ અને હસ્તલિખિત લખાણ માટે તૈયાર કરવામાં આવેલ છે.

આ પાયાની ક્ષમતાઓ દ્વારા, સર્વમ AI નિદર્શન કરે છે કે કેવી રીતે ભારત-કેન્દ્રીત AI સ્કેલેબલ, સ્થિતિસ્થાપક અને વસ્તી-કક્ષાના ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં વિકસી શકે છે, જે જાહેર સેવા વિતરણમાં વધારો કરે છે, ભાષાકીય સુલભતામાં સુધારો કરે છે અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક AI ઇકોસિસ્ટમ તરફ ભારતની મુસાફરીને મજબૂત બનાવે છે.

સર્વમ AI ની ફુલ-સ્ટેક સોવરિન (સાર્વભૌમ) AI ઇકોસિસ્ટમ

સર્વમ AI એ સમગ્ર ભારતમાં એન્ટરપ્રાઇઝિસ, સરકારો, ડેવલપર્સ અને સર્જકોની સેવા માટે રચાયેલ વ્યાપક, ફુલ-સ્ટેક સાર્વભૌમ AI ઇકોસિસ્ટમ બનાવી છે. કોમ્પ્યુટ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, પાયાના મોડેલો, પ્લેટફોર્મ અને વાસ્તવિક દુનિયાની એપ્લિકેશનો સુધી દેશમાં એન્ડ-ટુ-એન્ડ વિકસિત કરવામાં આવી છે. આ ઇકોસિસ્ટમ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સમાં ટેકનોલોજીકલ આત્મનિર્ભરતા પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

AI સ્ટેક એ સાધનો અને પ્રણાલીઓનો સંપૂર્ણ સમૂહ છે જે AI એપ્લિકેશન્સ બનાવવા અને ચલાવવા માટે સાથે મળીને કામ કરે છે. આ એપ્લિકેશન્સ સિરી (Siri) અને એલેક્સા (Alexa) જેવા રોજિંદા સાધનોથી લઈને હેલ્થકેર ડાયગ્નોસ્ટિક્સ, નાણાકીય છેતરપિંડી શોધ અને પરિવહનમાં વપરાતી અદ્યતન સિસ્ટમો સુધીની હોઈ શકે છે.

સર્વમ AI ઇકોસિસ્ટમ નીચેના ઘટકો ધરાવે છે:

• વાર્તાલાપ માટે સર્વમ (Sarvam for Conversations): એન્ટરપ્રાઇઝ-ગ્રેડ (ઉચ્ચ ક્ષમતા) ધરાવતું કોન્વર્સેશનલ AI જે 11 ભારતીય ભાષાઓમાં માનવ જેવા, સાંસ્કૃતિક રીતે અસ્ખલિત અવાજો પ્રદાન કરે છે. 100 મિલિયનથી વધુ ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓને <500ms લેટન્સી (વિલંબ) સાથે હેન્ડલ કરે છે, <24 કલાકમાં તૈનાત થાય છે અને 10x સુધી ROI પ્રાપ્ત કરે છે.
• કાર્ય માટે સર્વમ (Sarvam for Work): એકીકૃત એન્ટરપ્રાઇઝ AI પ્લેટફોર્મ જે AI-આસિસ્ટેડ બિલ્ડ-ડેબગ-ઓપ્ટિમાઇઝ સાયકલ દ્વારા મૂલ્ય નિર્માણને વેગ આપે છે. ઓપન અને મોડ્યુલર, તે કોઈપણ મોડેલ, ડેટા સ્ત્રોત અથવા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે એકીકૃત રીતે જોડાય છે.
• કન્ટેન્ટ માટે સર્વમ AI (Sarvam AI for Content): વોઈસ ક્લોનિંગ અને ચોક્કસ ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ સિંક સાથે બહુભાષી વિડિયો ડબિંગ સક્ષમ કરે છે, સાથે દસ્તાવેજ અનુવાદ જે લેઆઉટ અને ટોનને સાચવે છે, જે બિલ્ટ-ઇન ગુણવત્તા સમીક્ષા અને એડિટિંગ સાધનો દ્વારા સમર્થિત છે.
• એજ ઇન્ટેલિજન્સ માટે સર્વમ AI (Sarvam AI for Edge Intelligence): વાસ્તવિક દુનિયાની તૈનાતી માટે કોમ્પેક્ટ, ઓછી લેટન્સી ધરાવતું મલ્ટિમોડલ AI પ્રદાન કરે છે, જે રીઅલ-ટાઇમ આસિસ્ટન્ટ્સ, ઓન-ડિવાઈસ NLP, અને હાઇ-સ્પીડ અનુવાદ અને સારાંશને શક્તિ આપવા માટે એજ અને ક્લાઉડ ઇન્ફરન્સને જોડે છે.

આ સંકલિત આર્કિટેક્ચર દ્વારા, સર્વમ AI માત્ર એપ્લિકેશનો બનાવી રહ્યું નથી પરંતુ ભારતના AI ભવિષ્ય માટે સ્કેલેબલ ડિજિટલ બેકબોન સ્થાપિત કરી રહ્યું છે. ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, લેંગ્વેજ ઇન્ટેલિજન્સ, એન્ટરપ્રાઇઝ ક્ષમતા અને એજ ડિપ્લોયમેન્ટને એક સાર્વભૌમ ઇકોસિસ્ટમમાં જોડીને, તે ભારતને સ્વતંત્ર રીતે નવીનતા લાવવા, જવાબદારીપૂર્વક તૈનાત કરવા અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધા કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે, જ્યારે એ સુનિશ્ચિત કરે છે કે અદ્યતન AI સુલભ, સુરક્ષિત અને રાષ્ટ્રીય વિકાસની પ્રાથમિકતાઓ સાથે સુસંગત રહે.

જાહેર સેવા વિતરણ માટે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી

સર્વમ AI ના સંસ્થાકીય સહયોગો સમગ્ર ભારતમાં સ્વદેશી નવીનતાને માપી શકાય તેવા જાહેર મૂલ્યમાં પરિવર્તિત કરી રહ્યા છે. રાષ્ટ્રીય અને રાજ્ય સરકારો સાથે મળીને કામ કરીને, કંપની અદ્યતન AI ક્ષમતાઓને જટિલ સેવા વિતરણ પ્રણાલીઓમાં સમાવી રહી છે.

• UIDAI (યુનિક આઇડેન્ટિફિકેશન ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા) એ AI-સંચાલિત વોઈસ ઈન્ટરએક્શન, રીઅલ-ટાઇમ ફ્રોડ ડિટેક્શન અને બહુભાષી સપોર્ટનો ઉપયોગ કરીને આધાર સેવાઓને વધારવા માટે સર્વમ AI સાથે ભાગીદારી કરી છે. કસ્ટમ GenAI સ્ટેક UIDAI ના સુરક્ષિત, ઓન-પ્રેમિસ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની અંદર કાર્ય કરશે, જે રીઅલ-ટાઇમ એનરોલમેન્ટ ફીડબેક અને ફ્રોડ એલર્ટ્સ સાથે 10 ભારતીય ભાષાઓને સપોર્ટ કરશે.
• ઓડિશા સરકાર સર્વમ AI ના સહયોગથી રાષ્ટ્રીય કોમ્પ્યુટ બેકબોન તરીકે સેવા આપવા માટે 50MW AI-ઓપ્ટિમાઇઝ સોવરિન AI કેપેસિટી હબની સ્થાપના કરી રહી છે. તે ખાણકામ, ઔદ્યોગિક સલામતી અને ઓડિયા-ભાષાના કૌશલ્યમાં AI વપરાશના કેસોને સમર્થન આપશે, જે સાર્વભૌમ કોમ્પ્યુટ ગ્રીડમાં યોગદાન આપશે.
• તમિલનાડુ સરકાર અને IIT મદ્રાસ, સર્વમના સહયોગથી, ડિજિટલ સંગમ વિકસાવી રહ્યા છે, જે ભારતનો પ્રથમ સોવરિન AI રિસર્ચ પાર્ક છે, જે મોટા પાયે AI એપ્લિકેશન્સ માટે અદ્યતન કોમ્પ્યુટ, સંશોધન અને સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ક્યુબેશનને એકીકૃત કરવા માટે 20MW AI ડેટા સેન્ટર દ્વારા સંચાલિત છે.

સામૂહિક રીતે, આ પહેલો દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સંકલિત જાહેર ભાગીદારી વસ્તીના સ્તરે સ્વદેશી AI ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તૈનાત કરી શકે છે.

નિષ્કર્ષ

સર્વમ AI ભારતની સ્થાનિક AI મહત્વાકાંક્ષાઓના એક નિર્ણાયક સ્તંભનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે ઈન્ડિયાAI મિશન હેઠળ રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ સાથે નવીનતાને સુસંગત કરે છે. ભારતીય ભાષાઓમાં સ્વદેશી મોટા લેંગ્વેજ અને સ્પીચ મોડેલો વિકસાવીને, સર્વમ AI ડિજિટલ સેવાઓની પહોંચ વિસ્તારી રહી છે, ઓપન ઈનોવેશનને મજબૂત બનાવી રહી છે અને વિદેશી AI સિસ્ટમ્સ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી રહી છે. જાહેર સેવા વિતરણ, સ્ટાર્ટઅપ સક્ષમતા અને જવાબદાર AI માળખામાં તેની વધતી જતી ભૂમિકા સર્વસમાવેશક વિકાસ માટેના સાધન તરીકે ટેકનોલોજીના સરકારના વિઝનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. સર્વમ AI વિકસિત ભારત માટે ભવિષ્ય માટે તૈયાર, બહુભાષી અને લોકો-કેન્દ્રીત AI ઇકોસિસ્ટમનો પાયો નાખવામાં સતત મદદ કરી રહ્યું છે.

સંદર્ભો:

Sarvam AI

• https://www.sarvam.ai/blogs/sarvam-launch
• https://www.sarvam.ai/blogs/partnerships-with-indian-states/
• https://www.sarvam.ai/products/conversational-agents - from website, as of Feb 20

Ministry of Electronics and Information Technology

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227612
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2112485&reg=3&lang=2

PIB Headquarters:

• https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=157204&reg=3&lang=1

Click here to see pdf 

SM/GP/JD
(રીલીઝ આઈડી: 2231219) મુલાકાતી સંખ્યા : 14