એવા સમયે જ્યારે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પ્રયોગોથી આગળ વધીને અર્થતંત્ર, શાસન અને દૈનિક જીવનને આકાર આપતી પ્રણાલીઓ તરફ જઈ રહ્યું છે, ત્યારે ઈન્ડિયા AI ઈમ્પેક્ટ સમિટ 2026 માં “હ્યુમેનિટી ઇન ધ લૂપ – AI ના યુગમાં નવીનતા અને નૈતિકતાનું સંતુલન” સત્રમાં એક નિર્ણાયક દલીલ કરવામાં આવી હતી: વિશ્વાસ એ નવીનતાનું ગૌણ પરિણામ નથી, તે એક ડિઝાઇન પસંદગી છે. બહુપક્ષીય સંસ્થાઓ, ધારાસભાઓ, ઉદ્યોગ અને જાહેર નીતિના નેતાઓને એકસાથે લાવીને, ચર્ચા એ બાબત પર કેન્દ્રિત હતી કે જો આ ટેકનોલોજીને લોકશાહી રીતે વિસ્તૃત કરવી હોય અને વાસ્તવિક સામાજિક મૂલ્ય પ્રદાન કરવું હોય, તો નૈતિક પ્રતિબિંબ, માનવીય દેખરેખ અને જોખમ-આધારિત નિયમન શરૂઆતથી જ AI ના આર્કિટેક્ચરમાં સમાવિષ્ટ હોવું જોઈએ.

નૈતિકતા અને નવીનતા એકબીજાના વિરોધી પ્રાથમિકતાઓ તરીકે રજૂ કરવાની જગ્યાએ, વક્તાઓએ તેમને સ્વીકાર, પ્રભાવ અને દીર્ઘકાલીન સ્પર્ધાત્મકતાના પરસ્પર પૂરક અને મજબૂત આધારસ્તંભો તરીકે રજૂ કર્યા. ચર્ચા માત્ર સિદ્ધાંતો સુધી મર્યાદિત રહી નહીં, પરંતુ વ્યવહારુ પ્રશ્નો તરફ આગળ વધી—ઉત્પાદનોમાં પારદર્શિતા કેવી રીતે સમાવી શકાય, નુકસાન અપરિવર્તનીય બનતા પહેલાં જ કાર્યરત થાય તેવી નિયમન વ્યવસ્થાઓ કેવી રીતે રચી શકાય, અને ઉચ્ચ જોખમવાળા ક્ષેત્રોમાં અંતિમ નિર્ણયકાર તરીકે માનવની ભૂમિકા કેવી રીતે જાળવી શકાય.

વિભિન્ન પ્રદેશો અને ક્ષેત્રોમાં એક સ્પષ્ટ સંદેશ સામે આવ્યો: કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) પર વિશ્વાસ ત્યારે જ ઉભો થશે, જ્યારે તે સ્પષ્ટપણે જવાબદાર, સમજાવી શકાય તેવી અને માનવકેન્દ્રિત પરિણામો સાથે સુસંગત રહેશે

 

યુરોપિયન સંસદના સભ્ય બ્રાન્ડો બેનિફેઈએ અગાઉના ટેકનોલોજી ચક્રમાં વિલંબિત નિયમનના ખર્ચ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને AI માટે માપાંકિત, જોખમ-આધારિત અભિગમ માટે આહવાન કર્યું હતું. તેમણે નોંધ્યું હતું કે હેલ્થકેર, કર્મચારીઓની તૈનાતી અને વહીવટી નિર્ણય લેવા જેવા ઉચ્ચ-અસર ધરાવતા ક્ષેત્રોમાં મજબૂત દેખરેખની જરૂર છે, અને ઉમેર્યું હતું કે પારદર્શિતા, ડેટા ગુણવત્તા, સાયબર સુરક્ષા અને સ્પષ્ટ શાસન આવશ્યક છે કારણ કે “વિશ્વાસ વિના, AI નો લોકશાહી સ્વીકાર અશક્ય છે.”

યુનેસ્કો (UNESCO) ના કોમ્યુનિકેશન અને ઇન્ફોર્મેશન માટેના આસિસ્ટન્ટ ડાયરેક્ટર-જનરલ ડૉ. તૌફિક જેલાસીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે નૈતિક પ્રતિબિંબને નુકસાન થયા પછી પશ્ચાતવર્તી રીતે લાગુ કરવાને બદલે ડિઝાઇનના તબક્કે જ સંકલિત કરવું આવશ્યક છે. તેમણે ભાર મૂક્યો હતો કે જે સિસ્ટમ્સ “ડિઝાઇન દ્વારા નૈતિક” (ethical by design) છે તે વધુ વિશ્વસનીય, વધુ વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતી અને તેથી વધુ પ્રભાવશાળી બને છે, અને નોંધ્યું હતું કે માનવ-કેન્દ્રીત નવીનતા પ્રાસંગિક હોવી જોઈએ અને 'વન-સાઇઝ-ફિટ્સ-ઓલ' અભિગમને બદલે સર્વોચ્ચ માળખા દ્વારા માર્ગદર્શન મેળવવી જોઈએ.

નીતિ આયોગના પ્રતિષ્ઠિત ફેલો દેબજાની ઘોષે આ ચર્ચાને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે તે વિશેની સભ્યતાલક્ષી પસંદગી તરીકે રજૂ કરી હતી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે અસલી પડકાર નવીનતા અને નૈતિકતા વચ્ચે પસંદગી કરવાનો નથી, પરંતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે દેખરેખ “ડિઝાઇનથી વ્યવસાયિકરણ સુધી સમાવિષ્ટ હોય જેથી નૈતિકતા ડિઝાઇન દ્વારા બને, વિચાર્યા પછીના વિચાર તરીકે નહીં,” જે જવાબદારીને માનવીય સંસ્થાઓ અને વિકાસકર્તાઓ પર મજબૂત રીતે મૂકે છે.

સેલ્સફોર્સ (Salesforce) ના EVP અને ચીફ એથિકલ એન્ડ હ્યુમન યુઝ ઓફિસર પૌલા ગોલ્ડમેને એન્ટરપ્રાઇઝ ડિપ્લોયમેન્ટ પરિપ્રેક્ષ્ય રજૂ કર્યું હતું, જેમાં ભાર મૂક્યો હતો કે સંસ્થાઓ AI ને ત્યારે જ સ્કેલ કરે છે જ્યારે લોકો સિસ્ટમ કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે જોઈ શકે, પ્રશ્ન કરી શકે અને નિયંત્રિત કરી શકે. તેમણે બિલ્ટ-ઇન ઓબ્ઝર્વેબિલિટી, માનવીય એસ્કેલેશન પાથવે અને વપરાશકર્તાની પસંદગીના મહત્વ તરફ ઈશારો કર્યો હતો, અને નોંધ્યું હતું કે કંપનીઓ ત્યારે સફળ થાય છે જ્યારે તેઓ “લોકોને કેન્દ્રમાં રાખે છે, અને AI ખરેખર ક્યાં મદદ કરે છે તેમાં તેમને અવાજ આપે છે.”

સત્રએ અંતે નૈતિકતાને પાલનના સ્તરને બદલે AI યુગની ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ તરીકે સ્થાન આપ્યું. વૈશ્વિક શાસન માળખાથી લઈને પ્રોડક્ટ-લેવલની ડિઝાઇન પસંદગીઓ સુધી, વક્તાઓ એક જ સિદ્ધાંત પર એકાંતરે થયા: AI નું ભવિષ્ય એ વાત પરથી નક્કી થશે કે શું લોકો મહત્વની ક્ષણોમાં તેના પર વિશ્વાસ કરી શકે છે.

SM/BS/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2230974) મુલાકાતી સંખ્યા : 12