ઈન્ડિયા AI ઈમ્પેક્ટ સમિટ 2026 ના પાંચમા દિવસે "આંતરરાષ્ટ્રીય AI ગવર્નન્સમાં વિજ્ઞાનની ભૂમિકા" શીર્ષક હેઠળ એક ઉચ્ચ સ્તરીય સત્ર યોજાયું હતું, જેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જવાબદાર AI ગવર્નન્સને વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓ કેવી રીતે એન્કર કરવા જોઈએ તે અંગે વિચાર-વિમર્શ કરવા માટે વૈશ્વિક નેતાઓ, વૈજ્ઞાનિકો, નીતિ નિર્માતાઓ અને ઉદ્યોગ પ્રતિનિધિઓ એકઠા થયા હતા.

આ સત્રમાં યુનાઈટેડ નેશન્સ ના સેક્રેટરી જનરલ એન્ટોનિયો ગુટેરેસ; માઈક્રોસોફ્ટના વાઈસ ચેર અને પ્રેસિડેન્ટ બ્રેડ સ્મિથ; અને સિંગાપોરના ડિજિટલ વિકાસ અને માહિતી મંત્રી જોસેફાઈન ટીઓ દ્વારા મુખ્ય સંબોધન કરવામાં આવ્યું હતું.

તેમના મુખ્ય સંબોધનમાં, યુએન સેક્રેટરી જનરલે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે AI ગવર્નન્સ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા અને માનવ અધિકારોમાં નિશ્ચિતપણે મૂળ ધરાવતું હોવું જોઈએ. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “વિજ્ઞાન આપણને માહિતગાર કરી શકે છે, પરંતુ મનુષ્યોએ નિર્ણય લેવો જ જોઈએ. અમારો ધ્યેય માનવીય નિયંત્રણને ટેકનિકલ વાસ્તવિકતા બનાવવાનો છે, સૂત્ર નહીં. તેના માટે અર્થપૂર્ણ માનવીય દેખરેખ, સ્પષ્ટ જવાબદારી અને માનવ અધિકારોના રક્ષણની જરૂર છે.”

બ્રેડ સ્મિથે AI માનવીય ક્ષમતાને મજબૂત બનાવે તે સુનિશ્ચિત કરવાના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે ટિપ્પણી કરી, “ખરો પ્રશ્ન એ નથી કે શું આપણે એવા મશીનો બનાવીશું જે કેટલીક રીતે મનુષ્યો કરતાં વધુ સ્માર્ટ હોય - આપણે બનાવીશું જ. સાચો પ્રશ્ન એ છે કે આપણે તે મશીનોનો ઉપયોગ લોકોને વધુ સ્માર્ટ બનાવવા અને માનવતાને જે કરવાની જરૂર છે તેમાં મદદ કરવા માટે કેવી રીતે કરીએ છીએ.”

મંત્રી જોસેફાઈન ટીઓએ તેમના મુખ્ય સંબોધનમાં જવાબદાર AI સંશોધનમાં સતત રોકાણની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, “એક નાના રાજ્ય તરીકે, અમે AI નો ઉપયોગ જાહેર ભલાઈ માટે એક શક્તિ તરીકે કરવામાં આવે તેમાં માનીએ છીએ. પરંતુ તેમ કરવા માટે, તે મહત્વનું છે કે આપણે એવા વિજ્ઞાનમાં રોકાણ કરવાનું ચાલુ રાખીએ જે વિશ્વાસને મજબૂત કરે છે અને પાયો પૂરો પાડે છે. આ માટે સંશોધનમાં સતત રોકાણની જરૂર છે, અને તેથી જ અમે અમારા નેશનલ AI પ્લાન હેઠળ જવાબદાર AI માં પાયાના અને વ્યવહારુ સંશોધન સહિત એક અબજ ડોલર અલગ રાખ્યા છે. અમે તેમાં માનીએ છીએ, અને અમે આ પ્રયાસ પાછળ નાણાં લગાવી રહ્યા છીએ.”

સત્રમાં વિજ્ઞાન પત્રકાર અને લેખક અનિલ અનંતસ્વામી અને મિલા - ક્યુબેક આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના યોશુઆ બેંગિયો વચ્ચે વિશેષ વાતચીત પણ રજૂ કરવામાં આવી હતી. તેમની ચર્ચા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ના ઝડપથી આગળ વધતા ક્ષેત્રમાં વિજ્ઞાન-નીતિ ઇન્ટરફેસ કેવી રીતે અસરકારક રીતે કાર્ય કરી શકે છે તેના પર કેન્દ્રિત હતી. વાતચીતમાં તટસ્થ, પુરાવા-આધારિત વૈશ્વિક જ્ઞાન આધાર સ્થાપિત કરવા માટે સ્વતંત્ર વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર સંસ્થાઓના મહત્વ, અનિશ્ચિતતા હેઠળ નીતિ ઘડતરના પડકારો અને તકનીકી નવીનતાની ઝડપી ગતિ અને ધીમી શાસન પ્રક્રિયાઓ વચ્ચેના માળખાકીય તણાવની શોધ કરવામાં આવી હતી. સંવાદે સાવચેતીભર્યા સિદ્ધાંતો, ટેકનિકલ ગાર્ડરેલ્સ, બહુપક્ષીય સહયોગ અને સમાવેશી વૈશ્વિક ભાગીદારીની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો જેથી એ સુનિશ્ચિત કરી શકાય કે AI ગવર્નન્સ સંતુલિત, પુરાવા-આધારિત રહે અને તમામ રાષ્ટ્રો, ખાસ કરીને વિકાસશીલ દેશોના હિતો સાથે સુસંગત રહે.

યુનાઈટેડ નેશન્સ ઓફિસ ફોર ડિજિટલ એન્ડ ઈમર્જિંગ ટેકનોલોજીસના અંડર-સેક્રેટરી-જનરલ અમનદીપ સિંહ ગિલ દ્વારા સંચાલિત અન્ય એક પેનલ ચર્ચા પણ યોજાઈ હતી. પેનલમાં ભારત સરકારના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર અજય કુમાર સૂદ; ફ્રાન્સ સરકારના આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ના વિશેષ દૂત એની બુવેરોટ; આઈઆઈટી મદ્રાસના વાધવાની સ્કૂલ ઓફ ડેટા સાયન્સ એન્ડ AI ના પ્રોફેસર બલરામ રવીન્દ્રન; અને વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશનના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સૌમ્યા સ્વામીનાથન એકઠા થયા હતા.

નીતિ ઘડતરમાં પુરાવાની ભૂમિકા પર વિચાર કરતાં સૌમ્યા સ્વામીનાથને કહ્યું, “વિજ્ઞાનમાં વિશ્વાસ ત્યારે કેળવાય છે જ્યારે નેતૃત્વ ડેટા અને પુરાવાઓ દ્વારા માર્ગદર્શન મેળવે છે. કોવિડ દરમિયાન, નીતિઓ તે દિવસના શ્રેષ્ઠ ઉપલબ્ધ પુરાવાઓ પર આધારિત હતી અને નવા પુરાવા સામે આવ્યા ત્યારે તેમાં પુનરાવર્તિત સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. મને લાગે છે કે આપણે AI સાથે સમાન પરિસ્થિતિમાં હોઈ શકીએ છીએ.”

AI ની સામાજિક અસર આસપાસના જ્ઞાનના અંતરને પ્રકાશિત કરતા બલરામ રવીન્દ્રને અવલોકન કર્યું કે, “અમે AI ની અસરો અને તે સમાજ અને આજીવિકાને કેવી રીતે અસર કરશે તે સંપૂર્ણપણે સમજતા નથી, ખાસ કરીને ગ્લોબલ સાઉથમાં.”

એની બુવેરોટે રોજગાર પર AI ની અસરના આધારે વિભિન્ન નીતિ પ્રતિભાવોની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેણીએ જણાવ્યું હતું કે, “જો AI નું સંભવિત પરિણામ નોકરીઓનો અંત છે, તો નીતિએ સાર્વત્રિક મૂળભૂત આવક (universal basic income) વિશે વિચારવું જોઈએ. જો પરિણામ નોકરીઓનું પરિવર્તન છે, તો નીતિ પ્રતિભાવ તાલીમ, કૌશલ્ય અને પુનઃકૌશલ્ય (reskilling) છે. તેથી અર્થશાસ્ત્રીઓ અને શ્રમ સંસ્થાઓનું સાંભળવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.”

ભારતના અનુભવ પરથી અજય કુમાર સૂદે ટિપ્પણી કરી, “ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથેનો અમારો અનુભવ દર્શાવે છે કે ગવર્નન્સને ટેકનિકલ ડિઝાઇન દ્વારા એમ્બેડ કરી શકાય છે. આને આપણે ટેકનોલોજીકલ ગવર્નન્સ કહીએ છીએ. તે કદાચ બધું જ ઉકેલી શકશે નહીં, પરંતુ તે નવીનતા અને સુરક્ષા વચ્ચે સરળ ક્રિયાપ્રતિક્રિયા પૂરી પાડે છે.”

સત્ર એક મજબૂત સર્વસંમતિ સાથે સમાપ્ત થયું કે વિજ્ઞાન આંતરરાષ્ટ્રીય AI ગવર્નન્સ માટે પાયા તરીકે સેવા આપવી જોઈએ - જે સુનિશ્ચિત કરે કે AI વિકાસ સમાવેશી, પારદર્શક, પુરાવા-આધારિત અને જાહેર ભલાઈ સાથે સુસંગત રહે.

SM/BS/GPJD

(રીલીઝ આઈડી: 2230948) મુલાકાતી સંખ્યા : 9