નાણા મંત્રાલયના નાણાકીય સેવાઓ વિભાગ (DFS) એ 13-14 ફેબ્રુઆરી 2026 દરમિયાન યોજાયેલી ચિંતન શિબિર દરમિયાન “RuPay ડેબિટ કાર્ડ અને ઓછા મૂલ્યના BHIM-UPI (Person-to-Merchant) વ્યવહારોના પ્રમોશન માટેની પ્રોત્સાહક યોજનાનું સામાજિક-આર્થિક પ્રભાવ વિશ્લેષણ” શીર્ષક ધરાવતો અહેવાલ બહાર પાડ્યો હતો.

આ અભ્યાસ નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (NPCI) ના પરામર્શમાં સ્વતંત્ર થર્ડ-પાર્ટી રિસર્ચ એજન્સી દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યો છે. વિશ્લેષણ ડિજિટલ ચૂકવણીને પ્રોત્સાહન આપવા, પેમેન્ટ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરવા અને દેશભરમાં નાણાકીય સમાવેશને આગળ વધારવામાં સરકારના પ્રોત્સાહક માળખાની અસરકારકતાનું મૂલ્યાંકન કરે છે.

પ્રોત્સાહક યોજના ડિજિટલ ચૂકવણીના સાર્વત્રિક દત્તક (adoption) ને વેગ આપવા, રોકડ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને રૂટિન આર્થિક પ્રવૃત્તિને ઔપચારિક બનાવવાના ભારત સરકારના વ્યાપક નીતિગત ઉદ્દેશ્યના ભાગરૂપે કલ્પના કરવામાં આવી હતી. નાણાકીય વર્ષ 2021-22 માં રજૂ કરવામાં આવેલ અને નાણાકીય વર્ષ 2024-25 સુધી ચાલુ રાખવામાં આવેલ આ યોજનાએ એક્વાયરિંગ બેંકો અને ઇકોસિસ્ટમ સહભાગીઓને સંરચિત અંદાજપત્રીય સહાય પૂરી પાડી હતી જેથી એ સુનિશ્ચિત કરી શકાય કે ડિજિટલ ચૂકવણી નાગરિકો અને વેપારીઓ માટે સમાન રીતે સસ્તી, સુલભ અને ટકાઉ રહે.

સામાજિક-આર્થિક પ્રભાવ વિશ્લેષણ એ 15 રાજ્યોમાં 10,378 ઉત્તરદાતાઓને આવરી લેતા વ્યાપક પ્રાથમિક સર્વેક્ષણ પર આધારિત છે, જેમાં 6,167 વપરાશકર્તાઓ, 2,199 વેપારીઓ અને 2,012 સેવા પ્રદાતાઓનો સમાવેશ થાય છે, જે ઊંડાણપૂર્વકના માધ્યમિક સંશોધન સાથે ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ઇકોસિસ્ટમના મુખ્ય હિતધારકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. અભ્યાસે ઉત્તર, દક્ષિણ, પૂર્વ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર-પૂર્વ એમ પાંચ ભૌગોલિક ઝોનમાં ફેલાયેલા વ્યાપક સેમ્પલિંગ ફ્રેમવર્કને અપનાવ્યું હતું - જેમાં શહેરી અને અર્ધ-શહેરી સ્થાનોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. ચોકસાઈ, વિશ્વસનીયતા અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા ડેટા સંગ્રહને સુનિશ્ચિત કરવા માટે ફેસ-ટુ-ફેસ કોમ્પ્યુટર આસિસ્ટેડ પર્સનલ ઈન્ટરવ્યુ (CAPI) નો ઉપયોગ કરીને 22 જુલાઈ અને 25 ઓગસ્ટ 2025 ની વચ્ચે ફિલ્ડવર્ક હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું.

મુખ્ય તારણો

મૂલ્યાંકન વિવિધ સામાજિક-આર્થિક વર્ગોમાં ડિજિટલ ચૂકવણી અપનાવવામાં નોંધપાત્ર અને ટકાઉ વધારો સૂચવે છે. સર્વેક્ષણ કરાયેલ વપરાશકર્તાઓમાં UPI વ્યવહારના સૌથી પસંદગીના મોડ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, જે 57% હિસ્સો ધરાવે છે, જે 38% રોકડ વ્યવહારોને વટાવી ગયું છે, મુખ્યત્વે ઉપયોગમાં સરળતા અને ત્વરિત ફંડ ટ્રાન્સફર ક્ષમતાને કારણે.

ડિજિટલ ચૂકવણી હવે રોજિંદા વ્યવહારના વર્તન પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે, જેમાં 65% UPI વપરાશકર્તાઓ દરરોજ મલ્ટિપલ ડિજિટલ વ્યવહારોની જાણ કરે છે. UPI માટેની પસંદગી ખાસ કરીને 18-25 વય જૂથના યુવાન વપરાશકર્તાઓમાં વધુ જોવા મળે છે, જ્યાં તેને અપનાવવાનું પ્રમાણ 66% છે, જે ડિજિટલ-પ્રથમ નાણાકીય આદતો તરફ મજબૂત વર્તણૂકીય ફેરફાર સૂચવે છે.

અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે 90% વપરાશકર્તાઓએ UPI અને RuPay કાર્ડનો ઉપયોગ કર્યા પછી ડિજિટલ ચૂકવણીમાં વધેલા આત્મવિશ્વાસની જાણ કરી છે, જેની સાથે રોકડ વપરાશ અને ATM ઉપાડમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. કેશબેક પ્રોત્સાહનોને 52% વપરાશકર્તાઓ દ્વારા અપનાવવા માટેના મુખ્ય પ્રેરણા તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે 74% એ ચૂકવણીની ઝડપને પ્રાથમિક લાભ તરીકે ટાંકી હતી.

વેપારીઓમાં, ડિજિટલ સ્વીકૃતિ લગભગ સાર્વત્રિકતા સુધી પહોંચી ગઈ છે, જેમાં 94% નાના વેપારીઓએ UPI અપનાવવાની જાણ કરી છે. આશરે 72% એ ડિજિટલ ચૂકવણીથી સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો, જેમાં ઝડપી વ્યવહારો, સુધારેલી રેકોર્ડ-કીપિંગ અને ઓપરેશનલ સુવિધાને ટાંકવામાં આવી હતી, જ્યારે 57% એ ડિજિટલ અપનાવ્યા પછી વેચાણમાં વધારો નોંધાવ્યો હતો.

અહેવાલ હાઇલાઇટ કરે છે કે પ્રોત્સાહનોએ વેપારીઓ અને એક્વાયરિંગ બેંકો માટે ખર્ચના અવરોધો ઘટાડવામાં, વેપારીઓના ઓનબોર્ડિંગને વેગ આપવા અને આવક જૂથો અને ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ્સમાં વિશ્વાસ કેળવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. સરકાર, NPCI, બેંકો, ફિનટેક પ્લેયર્સ અને પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સના સંકલિત પ્રયાસોએ સામૂહિક રીતે ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવી છે અને ઓછા-રોકડ, ડિજિટલી સશક્ત અર્થતંત્રના વિઝનને આગળ વધાર્યું છે.

યોજનાના અમલીકરણના સમયગાળા દરમિયાન ડિજિટલ ચૂકવણી અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણ જોવા મળ્યું છે. ડિજિટલ વ્યવહારોમાં લગભગ 11 ગણો વધારો થયો છે, જેમાં કુલ ડિજિટલ વ્યવહારોમાં UPI નો હિસ્સો વધીને ~80% થયો છે, જે તેને પ્રાથમિક પેમેન્ટ રેલ તરીકે સ્થાપિત કરે છે. UPI QR ની તૈનાત પણ 9.3 કરોડથી વધીને ~65.8 કરોડ સુધી નાટ્યાત્મક રીતે વિસ્તરી છે, જે વ્યાપક વેપારી સ્વીકૃતિને સક્ષમ બનાવે છે. રિન્યુ થયેલ ફિનટેક અને બેંકની ભાગીદારીને પ્રતિબિંબિત કરતા, થર્ડ-પાર્ટી એપ પ્રોવાઈડર્સ 16 થી વધીને 38 થયા છે, જે ઇકોસિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવે છે. ઓપરેશનલ સ્કેલ-અપ પણ એટલું જ નોંધપાત્ર રહ્યું છે. UPI પ્લેટફોર્મ પર કાર્યરત બેંકોની સંખ્યા માર્ચ 2021 માં 216 થી વધીને માર્ચ 2025 સુધીમાં 661 થઈ ગઈ છે. ડિજિટલ ચૂકવણી તરફ વર્તણૂકીય ફેરફાર વધુને વધુ સ્પષ્ટ થઈ રહ્યો છે. આ સમયગાળામાં ઓછી કિંમતની ચલણી નોટોના હિસ્સામાં તેમજ ATM ઉપાડમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો, જે ઓછી કિંમતના (low-ticket) ડિજિટલ વ્યવહારો પર વધતી નિર્ભરતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

યોજના માટે સરકારની રૂ. 8,276 કરોડની અંદાજપત્રીય સહાય નોંધપાત્ર રહી છે, જેમાં નાણાકીય વર્ષ 2021-22 માં રૂ. 1,389 કરોડ, નાણાકીય વર્ષ 2022-23 માં રૂ. 2,210 કરોડ, નાણાકીય વર્ષ 2023-24 માં રૂ. 3,631 કરોડ અને નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં રૂ. 1,046 કરોડના પ્રોત્સાહક વિતરણો થયા છે. આ વિતરણોએ બેંકો, પેમેન્ટ સિસ્ટમ ઓપરેટર્સ અને એપ પ્રોવાઈડર્સને દેશભરમાં ઓછી કિંમતના ડિજિટલ વ્યવહારો વધારવામાં મદદ કરી છે.

વ્યવહારિક વૃદ્ધિ ઉપરાંત, અભ્યાસ ડિજિટલ ચૂકવણીના વ્યાપક સામાજિક-આર્થિક લાભો નોંધે છે, જેમાં અર્થતંત્રના વધેલા ઔપચારિકરણને કારણે ડિજિટલ ફૂટપ્રિન્ટ્સનું નિર્માણ, ઉન્નત પારદર્શિતા, સુધારેલી વ્યાપાર કાર્યક્ષમતા અને ફિનટેક નવીનતાને ઉત્તેજન મળે છે. ડિજિટલ ચૂકવણી સ્થિતિસ્થાપક અને સ્પર્ધાત્મક ડિજિટલ અર્થતંત્રને ટેકો આપવાની સાથે વધુ નાણાકીય ભાગીદારી સક્ષમ બનાવી રહી છે.

આગળનો માર્ગ

જ્યારે આ યોજનાએ UPI દત્તક લેવા અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિસ્તરણમાં મજબૂત પરિણામો આપ્યા છે, અહેવાલ ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં RuPay ડેબિટ કાર્ડના વપરાશને મજબૂત કરવા માટે લક્ષિત હસ્તક્ષેપની જરૂરિયાત ઓળખે છે. ભલામણોમાં ફોકસ્ડ મર્ચન્ટ એનેબલમેન્ટ પ્રોગ્રામ્સ, UPI Lite જેવા સોલ્યુશન્સ દ્વારા ઓછા મૂલ્યના વ્યવહારોને પ્રોત્સાહન અને કનેક્ટિવિટી, ડિજિટલ સાક્ષરતા અને છેતરપિંડીના જોખમ ઘટાડવામાં સતત રોકાણનો સમાવેશ થાય છે.

સામાજિક-આર્થિક પ્રભાવ વિશ્લેષણના તારણો ભવિષ્યની નીતિ ડિઝાઇનમાં મૂલ્ય ઉમેરશે અને ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ઇકોસિસ્ટમ માટે સહાયની સાતત્યતા સુનિશ્ચિત કરશે તેવી અપેક્ષા છે. અહેવાલ સ્થિતિસ્થાપક, સમાવિષ્ટ અને સુરક્ષિત ડિજિટલ પબ્લિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવા માટેની સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત કરે છે જે આર્થિક વૃદ્ધિ અને નાણાકીય સમાવેશને ટેકો આપે છે. સંપૂર્ણ અહેવાલ અહીં વાંચો: https://financialservices.gov.in/beta/sites/default/files/socio-economic-impact-incentive-scheme.pdf

SM/NP/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2228685) મુલાકાતી સંખ્યા : 21