મુખ્ય તારણો

• કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની જાતીય સતામણી (નિવારણ, પ્રતિબંધ અને નિવારણ) અધિનિયમ, 2013 (SH અધિનિયમ) નો ઉદ્દેશ્ય મહિલાઓ માટે સુરક્ષિત અને સલામત કાર્ય વાતાવરણ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
• જાતીય સતામણી અધિનિયમ સાર્વજનિક અને ખાનગી ક્ષેત્રો, સંગઠિત અને અસંગઠિત, જેમાં ઘરેલું કામદારોનો સમાવેશ થાય છે, તે તમામ મહિલાઓને આવરી લે છે, તેમની ઉંમર અથવા રોજગાર સ્થિતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના.
• નોકરીદાતાઓએ 10 કે તેથી વધુ સ્ટાફ સભ્યો ધરાવતા કાર્યસ્થળોમાં આંતરિક સમિતિઓ (ICs) સ્થાપિત કરવી જરૂરી છે.
• 29 ઓગસ્ટ, 2024 ના રોજ રજૂ કરાયેલ SHe-Box પોર્ટલ મહિલાઓને તેમની ફરિયાદો સબમિટ કરવા માટે એક સંકલિત ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે.

 

પરિચય

સુરક્ષિત કાર્યસ્થળ માત્ર કાનૂની જરૂરિયાત નથી, પરંતુ મહિલાઓ સમાનતા, ગરિમા અને આર્થિક સશક્તિકરણના તેમના મૂળભૂત અધિકારોનો ઉપયોગ કરી શકે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટેનો એક પાયાનો ઘટક છે. કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની જાતીય સતામણી એ ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 14, 15, અનુચ્છેદ 19(1)(જી) હેઠળ કોઈપણ વ્યવસાય કે ધંધો કરવાની સ્વતંત્રતાનો અધિકાર, અને અનુચ્છેદ 21 હેઠળ જીવન અને ગૌરવનો અધિકાર સહિતના મહિલાઓના મૂળભૂત અધિકારોનો ગંભીર ભંગ છે. તે એક અસુરક્ષિત કાર્ય વાતાવરણ ઊભું કરે છે, જે મહિલાઓની શ્રમબળમાં ભાગીદારીને અવરોધે છે અને તેમના આર્થિક સશક્તિકરણ તથા સર્વસમાવેશક વૃદ્ધિના લક્ષ્યને પ્રતિકૂળ અસર કરે છે.

ભૂતકાળમાં મજબૂત સુરક્ષાના અભાવે મહિલાઓના કાર્યબળમાં પ્રવેશ અને જાળવણીમાં અવરોધ ઊભો કર્યો હતો.આ અગાઉ, ભારતીય દંડ સંહિતા હેઠળની ફોજદારી જોગવાઈઓ અને 1997માં સર્વોચ્ચ અદાલત દ્વારા જારી કરાયેલી વિશાખા માર્ગદર્શિકાએ કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની સલામતી અને સુરક્ષા માટે એક માળખું પૂરું પાડ્યું હતું. સરકારે એક વ્યાપક માળખાની જરૂરિયાત પર વિચાર કર્યો. આ માળખાનો ઉદ્દેશ્ય મહિલાઓના કાર્યસ્થળ સંબંધિત ઉત્પીડનના દરેક પાસાને સર્વાંગી રીતે સંબોધવાનો છે. પરિણામે, સરકારે 9 ડિસેમ્બર 2013ના રોજ 'કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓનું જાતીય સતામણી (નિવારણ, પ્રતિબંધ અને નિવારણ) અધિનિયમ, 2013' (SH અધિનિયમ) લાગુ કર્યો.

જાતીય સતામણીને અટકાવવા, પ્રતિબંધિત કરવા અને તેનું નિવારણ કરવા માટે તે એક સ્પષ્ટ કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે. આ અધિનિયમ કાર્યસ્થળ પર, તમામ ક્ષેત્રોમાં અને રોજગારના પ્રકારોમાં દરેક મહિલાને રક્ષણ આપે છે. સમાવેશી આર્થિક વિકાસને આગળ વધારતી વખતે, તે કાર્યબળનો ભાગ હોય અથવા કોઈ કામના સંબંધમાં કાર્યસ્થળની મુલાકાત લેતી હોય તેવી દરેક મહિલાના સન્માન, સલામતી અને ગૌરવની સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપે છે. SHe-Box પોર્ટલ એક મુખ્ય ડિજિટલ પહેલ તરીકે કાર્ય કરે છે, અને મહિલાઓને ફરિયાદો દાખલ કરવા તથા તેમની પ્રગતિ પર નજર રાખવા માટે સરળ, સુરક્ષિત અને પારદર્શક માર્ગ પૂરો પાડીને આ માળખાને સુદૃઢ બનાવે છે.

SH અધિનિયમ હેઠળ મુખ્ય જોગવાઈઓ અને જવાબદારીઓ

કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓનું જાતીય સતામણી (નિવારણ, પ્રતિબંધ અને નિવારણ) અધિનિયમ, 2013 (જેને SH અધિનિયમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) 9 ડિસેમ્બર, 2013 ના રોજ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ અધિનિયમનો હેતુ જાતીય સતામણી અટકાવવાનો અને મહિલાઓ માટે સુરક્ષિત, સલામત તથા સમાવેશી કાર્ય વાતાવરણ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. તે તમામ ક્ષેત્રોમાં લાગુ પડે છે — જાહેર અને ખાનગી, સંગઠિત અને અસંગઠિત — અને ઉંમર, રોજગારની સ્થિતિ અથવા કાર્યના સ્વરૂપને ધ્યાનમાં લીધા વિના દરેક મહિલાનું રક્ષણ કરે છે.આમાં ઘરેલું કામદારોનો પણ સમાવેશ થાય છે.

સંસ્થાકીય તંત્રો

આ અધિનિયમ ફરિયાદ નિવારણ માટે સુસ્પષ્ટ સંસ્થાકીય પદ્ધતિઓ સ્થાપિત કરે છે.

• આંતરિક સમિતિ (IC): 10 કે તેથી વધુ સ્ટાફ સભ્યો ધરાવતી સંસ્થાઓ માટે જરૂરી.
• સ્થાનિક સમિતિ (LC): દરેક જિલ્લામાં જિલ્લા અધિકારીઓ દ્વારા રચવામાં આવેલી.તે દસથી ઓછા કર્મચારીઓ ધરાવતા કાર્યસ્થળોમાં અથવા નોકરીદાતા સામેની ફરિયાદોના કેસોની કાર્યવાહી કરે છે.

અમલીકરણ પર દેખરેખ રાખવા માટે સક્ષમ સરકાર સમગ્ર જવાબદારી ધરાવે છે.

જે કાર્યસ્થળોને કેન્દ્ર સરકાર સીધી કે આડકતરી રીતે સ્થાપે છે, તેની માલિકી ધરાવે છે, નિયંત્રિત કરે છે અથવા નોંધપાત્ર કે સંપૂર્ણ રીતે નાણાં પૂરા પાડે છે, તે કાર્યસ્થળો માટે કેન્દ્ર સરકાર યોગ્ય સરકાર તરીકે કાર્ય કરે છે.

રાજ્ય સરકારો જેમને તેઓ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ભંડોળ પૂરું પાડે છે તેવા કાર્યસ્થળો માટે અને તેમના અધિકારક્ષેત્રમાં આવતા અન્ય તમામ કાર્યસ્થળો માટે આ ભૂમિકા ભજવે છે. રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકાર આ અધિનિયમ હેઠળ દાખલ થયેલા અને નિકાલ કરાયેલા કેસોની સંખ્યા અંગેની માહિતી જાળવે છે.

ફરિયાદ પ્રક્રિયા

ફરિયાદ પ્રક્રિયા તાત્કાલિક કાર્યવાહી સુનિશ્ચિત કરવા સમયબદ્ધ છે.

• ફરિયાદો ૩ મહિનાની અંદર દાખલ કરવી જોઈએ. આ માન્ય કારણોસર વધુ ૩ મહિના માટે લંબાવી શકાય છે.
• તપાસ 90 દિવસમાં પૂર્ણ કરવાની રહેશે.
• જો આરોપ સાબિત થાય, તો સેવા નિયમો અથવા એસએચ નિયમો અનુસાર કાર્યવાહી કરવામાં આવશે, પરિસ્થિતિ અનુસાર.
• ખોટી ફરિયાદો, જો તપાસમાં દ્વેષપૂર્ણ ઈરાદો સાબિત થાય, તો દંડને પાત્ર ઠરી શકે છે.
• જાતીય સતામણીનો સામનો કરતી અસંગઠિત ક્ષેત્રની મહિલાઓ, જેમાં ઘરકામ કરનારા કામદારોનો પણ સમાવેશ થાય છે, માટે એલસી એક તપાસ કરે છે. જો જરૂરી હોય તો, તે કેસ પોલીસને મોકલે છે. આ ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 ની સંબંધિત જોગવાઈઓ હેઠળ કાર્યવાહી માટે કરવામાં આવે છે.

નોકરીદાતાની જવાબદારીઓ

કાયદા હેઠળ નોકરીદાતાઓની સ્પષ્ટ સક્રિય ફરજો છે. ફરિયાદોનો માત્ર જવાબ આપવાને બદલે, કાયદો તેમની પાસેથી જાતીય સતામણીને શરૂઆતમાં જ થતી અટકાવવા માટે સક્રિય પગલાં લેવાની અપેક્ષા રાખે છે. આ નિવારક અભિગમ એક આદરણીય અને સુરક્ષિત કાર્ય સંસ્કૃતિની રચના માટે અનિવાર્ય છે. નોકરીદાતાઓએ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે તમામ કર્મચારીઓ અધિનિયમની જોગવાઈઓથી વાકેફ હોય અને મહિલા કર્મચારીઓ તેમના અધિકારોથી વાકેફ હોય. આ ઉપરાંત, દમન પ્રત્યે શૂન્ય સહનશીલતાની નીતિ સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ. નિયમિત સંલગ્નતા અને તાલીમ સમગ્ર સંગઠનમાં સંવેદનશીલતા અને જવાબદેહી વિકસાવવામાં મદદ કરે છે.

મોનિટરિંગ અને પાલન

SH એક્ટ દેશભરમાં તેના યોગ્ય અમલીકરણને સુનિશ્ચિત કરવા અસરકારક દેખરેખ પર વિશેષ ભાર મૂકે છે. અનુપાલનની દેખરેખ રાખવાની જવાબદારી યોગ્ય સરકારની છે. અધિનિયમ હેઠળ દાખલ થયેલા અને નિકાલ કરાયેલા કેસોની સંખ્યા અંગે સચોટ ડેટા જાળવવાનો આમાં સમાવેશ થાય છે.

આંતરિક સમિતિઓ (ICs) અને સ્થાનિક સમિતિઓ (LCs) દેખરેખને સમર્થન આપવા માટે નિર્ધારિત નમૂનામાં વાર્ષિક અહેવાલ તૈયાર કરીને તેમના સંબંધિત નોકરીદાતાઓ અથવા જિલ્લા અધિકારીઓને સુપરત કરે છે.જિલ્લા અધિકારી ત્યારબાદ રાજ્ય સરકારને એક સંક્ષિપ્ત એકીકૃત અહેવાલ મોકલે છે.

સક્ષમ સરકાર પાસે પાલન કરાવવા માટે વધારાની સત્તાઓ છે. તે નોકરીદાતાઓ અથવા જિલ્લા અધિકારીઓ પાસેથી કોઈપણ સુસંગત માહિતી માંગી શકે છે. જાતીય સતામણીના કેસો સંબંધિત રેકોર્ડ અને કાર્યસ્થળોનું નિરીક્ષણ કરવાની સત્તા પણ તે આપી શકે છે. આ પગલાં પ્રગતિ પર નજર રાખવામાં, ખામીઓ ઓળખવામાં અને અધિનિયમનો અમલ તેના અક્ષર અને ભાવના બંનેમાં થાય તેની ખાતરી કરવામાં મદદ કરે છે.

અનુપાલન ન કરવા બદલ દંડ

અધિનિયમનું પાલન કરવામાં નિષ્ફળ જતા કોઈપણ માટે કડક દંડની જોગવાઈ આ દેખરેખ અને અમલીકરણના પગલાંને સમર્થન આપે છે.

•  પ્રથમ ઉલ્લંઘન: ₹50000નો દંડ.
•  પુનરાવર્તિત ઉલ્લંઘનો: બમણો દંડ, ઉપરાંત તમારું લાયસન્સ રદ થઈ શકે છે અથવા તેનું નવીકરણ ન થઈ શકે.

મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય (MoWCD) ની ભૂમિકા

મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય (MoWCD) એ SH અધિનિયમ માટેનું નોડલ મંત્રાલય છે. તે કેન્દ્રિય મંત્રાલયો, રાજ્યો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને ખાનગી સંસ્થાઓને સલાહ સૂચનો જારી કરે છે અને અસરકારક અમલીકરણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

• કંપની (એકાઉન્ટ) નિયમો, 2014માં સુધારા બાદ, કંપની અધિનિયમ, 2013 મુજબ, આંતરિક સમિતિ (IC) ની સ્થાપના હવે ફરજિયાત જાહેરાત છે.
• મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયે જાતીય સતામણી અધિનિયમ પર એક માર્ગદર્શિકા પણ વિકસાવી છે. તે વેબસાઇટ અને SHE-Box પોર્ટલ પર ઉપલબ્ધ છે.
• જાતીય સતામણી અધિનિયમ પર તાલીમ મોડ્યુલ સચિવાલય તાલીમ અને વ્યવસ્થાપન સંસ્થાના સહયોગથી તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે, જે પોર્ટલ પર ઉપલબ્ધ છે.
• કર્મચારી તાલીમ વિભાગે કેટલાક સલાહ સૂચનો બહાર પાડ્યા છે.આમાં વાર્ષિક અહેવાલો, સમયસર તપાસ, ફરિયાદીઓને ફરીથી ભોગ બનતા અટકાવવા અને તેમના માટે ખાસ રજાનો સમાવેશ થાય છે.

સર્વોચ્ચ અદાલતની દેખરેખ: વર્તમાન પરિસ્થિતિ

માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટે કેટલાક કેસો દરમિયાન જાતીય સતામણી અધિનિયમના અમલીકરણની પ્રગતિનું નિરીક્ષણ પણ કર્યું હતું અને રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના સત્તાધિકારીઓને અધિનિયમનું રાષ્ટ્રવ્યાપી પાલન સુનિશ્ચિત કરવા, આંતરિક સમિતિઓની (આઈસી) રચના ઝડપી બનાવવા અને SHE-Box પોર્ટલ પર માહિતી ઉપલબ્ધ કરાવવા સહિત અનેક નિર્દેશો જારી કર્યા હતા. આ ન્યાયિક નિર્દેશોના અનુસંધાનમાં, મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય નિયમિતપણે કેન્દ્રીય મંત્રાલયો, રાજ્ય સરકારો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને ખાનગી ક્ષેત્રની સંસ્થાઓને સૂચનાઓ બહાર પાડે છે. આ સલાહકાર સૂચનાઓ દરેક જિલ્લામાં સ્થાનિક સમિતિઓ અને જ્યાં પણ જરૂર હોય ત્યાં આંતર-જિલ્લા સમિતિઓ સ્થાપિત કરવા પર તથા કર્મચારીઓને સંવેદનશીલ બનાવવા અને સમિતિના સભ્યોની ક્ષમતા વધારવા માટે નિયમિત વર્કશોપ અને જાગૃતિ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

SHE-Box પોર્ટલ

મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયે 2024ની 29મી ઓગસ્ટે જાતીય સતામણી ઇલેક્ટ્રોનિક બોક્સ (SHE-Box) શરૂ કર્યું.

SHE-Box એક વિન્ડો છે, જે કેન્દ્રિય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે. અગાઉ ઉપલબ્ધ ન હોય તેવું કેન્દ્રીય ભંડાર બનાવીને, શી-બોક્સ પોર્ટલ આ અધિનિયમના અમલીકરણનું નિરીક્ષણ વધુ સુદ્રઢ બનાવે છે. આ દેશભરમાં દાખલ થયેલા અને નિકાલ થયેલા કેસોની ગતિવિધિ જાણવામાં મદદ કરે છે. આ પ્લેટફોર્મ કાર્યસ્થળોમાં ઉત્તરદાયિત્વ, ફરિયાદોનો ઝડપી નિકાલ અને લાંબા ગાળાના સાંસ્કૃતિક પરિવર્તનને પ્રોત્સાહન આપે છે. આખરે, શી-બૉક્સ સલામત કાર્ય વાતાવરણમાં યોગદાન આપે છે અને મહિલા સશક્તિકરણને આગળ ધપાવે છે.

તે કાર્યસ્થળ પર લૈંગિક સતામણીનો સામનો કરતી કોઈપણ મહિલાને, પછી ભલે તે જાહેર કે ખાનગી ક્ષેત્રમાં, સંગઠિત કે અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામ કરતી હોય, તેની ફરિયાદ સરળતાથી અને સુરક્ષિત રીતે નોંધાવવા સક્ષમ બનાવે છે. ફરિયાદ દાખલ થયા પછી પોર્ટલ ફરિયાદી દ્વારા આપવામાં આવેલી વિગતોના આધારે તેને સંબંધિત આંતરિક સમિતિ (IC) અથવા સ્થાનિક સમિતિ (એલસી) ને આપમેળે મોકલી આપે છે.

નવીનીકરણ કરાયેલ પોર્ટલ ઉપયોગમાં સરળ અને સલામત સુવિધાઓ ધરાવે છે:

• ફરિયાદની સ્થિતિનું વાસ્તવિક સમયમાં ટ્રેકિંગ, જે મહિલાઓને તેની પ્રગતિ અને લેવાયેલા પગલાંનું નિરીક્ષણ કરવાની સુવિધા પૂરી પાડે છે.
• બહુભાષી સુવિધા ભાષાના અવરોધોને દૂર કરીને દેશભરમાં પ્લેટફોર્મને સુલભ બનાવે છે.
• સલામત અને સુરક્ષિત જાણકારી આપવાના અનુભવને સુનિશ્ચિત કરવા માટે ગુપ્તતાને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવે છે.
• એક સંસાધન કેન્દ્ર જે તાલીમ સામગ્રી, અધિકારો અંગેની માહિતી અને નિવારણ પ્રક્રિયા માટે ડગલે ને પગલે માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.

પોર્ટલના મોનિટરિંગ માટે નિયુક્ત નોડલ અધિકારીઓ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. પોર્ટલ પર આઇસી અને એલસી સહિતની સચોટ માહિતી નિયમિતપણે અપડેટ અને જાળવવામાં આવે છે, અને ફરિયાદો તથા અન્ય અનુપાલનોનો સમયસર નિકાલ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.

આ પોર્ટલ કાર્યસ્થળોને આવશ્યક માહિતી અપલોડ કરવાની જરૂરિયાત દ્વારા પાલન અને દેખરેખને પણ સમર્થન આપે છે.

• આંતરિક સમિતિના સભ્યોની વિગતો
• આંતરિક સમિતિની વિગતો
• એસએચ અધિનિયમ હેઠળ સુપરત કરાયેલા વાર્ષિક અહેવાલો
• કર્મચારીઓ અને આંતરિક ફરિયાદ સમિતિના સભ્યો માટે યોજવામાં આવેલ જાગૃતિ કાર્યક્રમો અને તાલીમ સત્રોની વિગતો

સમાપ્તિ

2013ના કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓનું જાતીય સતામણી (નિવારણ, પ્રતિબંધ અને નિવારણ) અધિનિયમને કાયદાનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવે છે. તે મહિલાઓના સલામત અને ગૌરવપૂર્ણ કાર્યસ્થળના અધિકારનું રક્ષણ કરે છે. આ અધિનિયમ, મજબૂત સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાઓ, સમયબદ્ધ નિરાકરણ અને નોકરીદાતાની ફરજો સહિત, સતામણી અટકાવવામાં અને ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદરૂપ થાય છે. મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય અમલીકરણનું નેતૃત્વ કરવાનું ચાલુ રાખે છે. તે નિયમિત સલાહ-સૂચનો બહાર પાડે છે, ક્ષમતા નિર્માણ કરે છે અને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં જાગૃતિને પ્રોત્સાહન આપે છે. ઓગસ્ટ 2024 માં પ્રકાશિત થયેલ અપડેટેડ SHe-Box પોર્ટલ, એક નોંધપાત્ર પ્રગતિ દર્શાવે છે. તે ફરિયાદો નોંધાવવા અને તેની પ્રગતિ જાણવા માટે સરળ, સુરક્ષિત અને પારદર્શક પહોંચ પૂરી પાડે છે. તે વધુ સારા નિરીક્ષણ અને જવાબદારી માટે એક રાષ્ટ્રીય માહિતીસંગ્રહની રચના પણ કરે છે.

સરકાર કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓના જાતીય ઉત્પીડન (પ્રતિબંધ, નિવારણ અને નિરાકરણ) અધિનિયમ, 2013ના અસરકારક અમલીકરણ અને દરેક મહિલાને સતામણીમુક્ત કાર્ય વાતાવરણ સાથે સશક્ત બનાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

 

References:
Ministry of Women and Child Development:

https://shebox.wcd.gov.in/

Click here for pdf file. 

SM/BS/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2227306) મુલાકાતી સંખ્યા : 18