પ્રસ્તાવના: AI-સક્ષમ અદાલતો તરફ ભારતનો ગણતરીપૂર્વકનો બદલાવ

 

કોઈપણ સામાન્ય સવારમાં ભારતની અદાલતોમાં વ્યસ્તતા જોવા મળે છે: ફાઈલોની હેરફેર થતી હોય છે, કૉઝ લિસ્ટ બોલાવવામાં આવે છે, વકીલો ભીડભરેલા કોરિડોરમાં દોડધામ કરતા હોય છે અને દાવા કરનારા ટૂંકી સુનાવણીની રાહ જોઈ રહ્યા હોય છે. દાયકાઓથી આ વ્યવસ્થાએ કેસોની વધતી જતી સંખ્યા, ભાષાકીય વૈવિધ્ય અને ન્યાય સુધી પહોંચ તથા પ્રક્રિયાત્મક કડકાઈ વચ્ચેના તણાવને સંભાળ્યો છે.

 

તાજેતરમાં, એક સંકલિત પ્રયાસ થકી ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશન ન્યાયતંત્રનું આધુનિકીકરણ કરી રહ્યું છે. 2023 માં ઈ-કોર્ટ્સ ફેઝ III ના લોન્ચ સાથે, કોર્ટરૂમ અને રજિસ્ટ્રીમાં ધીમે ધીમે અને નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવી રહ્યા છે. કાગળ આધારિત અરજીઓનું સ્થાન ડિજિટલ ફાઇલિંગે ક્રમશઃ લીધું છે, કારણ સૂચિ વાસ્તવિક સમયમાં અપડેટ થાય છે, વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ સુનાવણી નિયમિતપણે કરવામાં આવે છે અને દેશભરમાં ન્યાયિક રેકોર્ડ સરળતાથી સુલભ છે.

 

ઈ-અદાલત પ્રોજેક્ટ હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલી ઈ-અદાલતોની સોફ્ટવેર એપ્લિકેશનોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને તેના ઉપગણો યંત્ર શિક્ષણ, પ્રકાશીય અક્ષર ઓળખ અને કુદરતી ભાષા પ્રક્રિયાકરણ જેવી નવીનતમ તકનીકોનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. ડિજિટલ કોર્ટ્સ 2.1 જેવા નવીન એપ્લિકેશનો, LegRAA અને SUPACE જેવા સાધનો સાથે, વધુ કાર્યક્ષમ ન્યાયિક પ્રક્રિયાઓ બનાવવા માટે પ્રારંભિક છતાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ દર્શાવે છે.

આજે જે ઉભરી રહ્યું છે તે એક એવી વ્યવસ્થા છે જ્યાં ટેકનોલોજી ન્યાયિક કાર્યને પૂરક બનાવે છે, ગતિ, ચોકસાઈ અને પારદર્શિતામાં સુધારો કરે છે, જ્યારે માનવીય નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતા અને કેન્દ્રીયતા જાળવી રાખે છે.

ડિજિટાઇઝેશનથી આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સુધી: ન્યાયિક તકનીકી સાતત્ય

 

ભારતીય ન્યાયપાલિકામાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનું સંકલન એ અચાનક તકનીકી છલાંગ નહીં, પરંતુ સ્થિર અને સુવિચારિત ડિજિટલ પરિવર્તનનો એક ભાગ છે. છેલ્લા દાયકાથી, અદાલતો પ્રાથમિક કમ્પ્યુટરાઇઝેશનથી દેશવ્યાપી ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ, રીઅલ-ટાઇમ ડેટા સિસ્ટમ્સ, આભાસી અદાલતો અને વિવિધ ભાષાઓમાં ચુકાદાઓની ઉપલબ્ધતા તરફ પ્રગતિ કરી છે.

 

ડિજિટાઇઝેશન તરફના પ્રથમ પગલાં 2007માં ઇ-કોર્ટ્સ મિશન મોડ પ્રોજેક્ટની રજૂઆત સાથે શરૂ થયા, જેનો ઉદ્દેશ્ય:

અદાલતના રેકોર્ડનું કમ્પ્યુટરાઇઝેશન, જેથી કેસ ફાઇલોને ડિજિટલી સંગ્રહિત, પુનઃપ્રાપ્ત અને સંચાલિત કરી શકાય.

કોઝ લિસ્ટનું ડિજિટાઈઝેશન, જેથી દૈનિક કેસનું સમયપત્રક વાસ્તવિક સમયમાં ઓનલાઈન પ્રકાશિત અને અપડેટ કરી શકાય.

ઇલેક્ટ્રોનિક કેસ માહિતી પ્રણાલીઓ (CIS) અદાલતોને કેસની પ્રગતિ અને વહીવટી કાર્યવાહીઓને ટ્રૅક કરવા માટે એક સંકલિત પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે.

 

પહેલો તબક્કો મુખ્યત્વે કોર્ટની માહિતીને વહીવટકર્તાઓ અને અરજદારો બંને માટે વધુ દૃશ્યમાન અને સરળતાથી સુલભ બનાવવાનો હતો.

ડિજિટાઇઝેશન બીજા અને ત્રીજા તબક્કા સાથે પરિપક્વ બન્યું તેમ, પડકાર ડેટાની ઉપલબ્ધતામાંથી મોટા પાયાના સંચાલન તરફ વળ્યો. ઈ-કોર્ટ પ્રોજેક્ટના ક્રમિક તબક્કાઓ હેઠળ, નીચેની બાબતો દાખલ કરવામાં આવી હતી:

• ઈ-ફાઈલિંગ માટેના સાધનો
• ખામીઓની ઇલેક્ટ્રોનિક ચકાસણી
• સમન્સની ડિજિટલ સેવા
• ઓટોમેટેડ કેસ લિસ્ટિંગ

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આ સાતત્યમાં આગળું સ્તર છે. અગાઉના ડિજિટલ સાધનોથી વિપરીત, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સિસ્ટમ્સ હવે સક્ષમ છે:

• પ્રોસેસિંગ ભાષા
• પેટર્ન ઓળખવી
• જટિલ ડેટા-સઘન કાર્યોમાં સહાય

મહત્વની વાત એ છે કે ભારતીય ન્યાયપાલિકામાં AIને હાલની સિસ્ટમોના સ્થાને નહીં, પરંતુ તેના વિસ્તરણ તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે અને તેને ઇન્ટિગ્રેટેડ કેસ મેનેજમેન્ટ એન્ડ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ (ICMIS), ઇ-ફાઇલિંગ મોડ્યુલ્સ અને ચુકાદાઓના ડેટાબેઝ જેવા પ્લેટફોર્મમાં સમાવવામાં આવ્યું છે.

વિવિધ ક્ષેત્રોમાં AIની પ્રગતિ અને તેના વ્યવહારિક તથા પ્રાયોગિક અમલીકરણો

 

 

 

AI પહેલેથી જ ન્યાયવ્યવસ્થામાં કાર્યરત છે, જેમાં તેને પસંદગી મુજબ અને સંસ્થાત્મક દેખરેખ હેઠળ નિર્ધારિત વહીવટી અને સહાયકારી ક્ષેત્રોમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ પરિચાલનો પૂર્ણપણે કાર્યરત છે અથવા નિયંત્રિત પાયલટ તબક્કામાં છે.

 

અદાલતી કાર્યવાહીના ટ્રાન્સક્રિપ્શનમાં AI: મૌખિક રેકોર્ડનું લેખિત રૂપાંતરણ

 

સુપ્રીમ કોર્ટમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો સૌથી પહેલો અને સૌથી વધુ દૃશ્યમાન ઉપયોગ મૌખિક દલીલોના ટ્રાન્સક્રિપ્શનમાં થયો છે, ખાસ કરીને બંધારણીય બેન્ચના મામલામાં.પરંપરાગત રીતે, અદાલતની કાર્યવાહી હાથથી લખેલી નોંધો, પસંદગીયુક્ત શ્રુતલેખન, અથવા સુનાવણી પછીના સારાંશ પર આધાર રાખતી હતી.

 

AI વાણી ઓળખ મૌખિક દલીલોનું લગભગ તત્કાળ પ્રતિલેખન શક્ય બનાવી રહ્યું છે, અને આ પ્રતિલેખો વધુ પારદર્શિતા અને નોંધની ચોકસાઈ માટે સુપ્રીમ કોર્ટના સત્તાવાર પ્લેટફોર્મ પર જાહેર કરવામાં આવે છે. બંધારણીય બેન્ચની કાર્યવાહીમાં સફળ ઉપયોગ પછી આ પ્રણાલીને નિયમિત સુનાવણીના દિવસો સુધી ધીમે ધીમે વિસ્તારવામાં આવી રહી છે.

 

આ ડિપ્લોયમેન્ટ મશીન લર્નિંગ (ML) ના એક ઉપગણ, ઓટોમેટિક સ્પીચ રેકગ્નિશન (ASR) નો ઉપયોગ કરે છે, જેને કાનૂની શબ્દભંડોળ, ઉચ્ચાર અને કોર્ટરૂમના સંવાદને ઓળખવા માટે તાલીમ આપવામાં આવી છે, જ્યારે અંતિમ પ્રમાણીકરણ માનવીય નેતૃત્વ હેઠળ જ થાય છે.

 

બહુભાષી ન્યાય માટે AI: ચુકાદાઓનો અનુવાદ

 

ભાષાની સુલભતા ભારતના ન્યાયતંત્રમાં લાંબા સમયથી માળખાગત અવરોધ રહી છે.ચુકાદાઓ મુખ્યત્વે અંગ્રેજીમાં લખવામાં આવે છે, પરંતુ મોટી સંખ્યામાં અરજદારો પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં વ્યવહાર કરે છે.આ અંતર પૂરવા માટે મોટા પાયે નિર્ણયાત્મક અનુવાદ દ્વારા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) તૈનાત કરવામાં આવ્યું છે.

 

 

એનઆઇસીના સહયોગથી, નેચરલ લેંગ્વેજ પ્રોસેસિંગ (કુદરતી ભાષા પ્રક્રિયા) નો ઉપયોગ કરતા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સાધનો સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓનું 18 ભારતીય ભાષાઓમાં ભાષાંતર કરી રહ્યા છે. આ માટે, SUVAS (સુપ્રીમ કોર્ટ વિધિક અનુવાદ સોફ્ટવેર), સુપ્રીમ કોર્ટનું આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત અનુવાદ સાધન, અંગ્રેજી ચુકાદાઓ અને આદેશોને પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જેનાથી અદાલતોમાં સુલભતા અને પ્રાદેશિક ભાષાના ઉપયોગમાં વધારો થાય છે. ઈ-એસસીઆર પોર્ટલ પર આ અનુવાદિત ચુકાદાઓ હોસ્ટ કરવામાં આવ્યા છે, જે જાહેર જનતા માટે તેમની ઉપલબ્ધતા નોંધપાત્ર રીતે વ્યાપક બનાવે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટની AI આધારિત ભાષાંતર સમિતિઓ ગુણવત્તા અને બંધારણીય ચોકસાઈ પર દેખરેખ રાખે છે. AIનો ઉપયોગ સહાયક રહે છે, અને ન્યાયની સુલભતાને ટેકો આપવા માટે ન્યાયિક માળખાં હેઠળ અનુવાદોની સમીક્ષા કરવામાં આવે છે.

 

ફાઇલિંગ અને રજિસ્ટ્રી કામગીરીમાં AI: કાર્યવાહીને સુવ્યવસ્થિત કરવી

 

કોર્ટ રજિસ્ટ્રીમાં પણ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) તૈનાત કરવામાં આવી રહ્યું છે, જ્યાં પ્રક્રિયાગત ચકાસણી સંસાધન-સઘન હોય છે. સુપ્રીમ કોર્ટ રજિસ્ટ્રીએ આઈઆઈટી મદ્રાસ સાથે મળીને ઈ-ફાઈલિંગમાં ખામીઓ ઓળખવા માટે એઆઈ ટૂલ્સ વિકસાવ્યા છે.

આ સાધનો મશીન લર્નિંગ અને ઓપ્ટિકલ કેરેક્ટર રેકગ્નિશનનો ઉપયોગ અરજીઓ, પરિશિષ્ટો, ફોર્મેટિંગ, મેટાડેટા અને ફાઈલિંગ નિયમોના પાલનની તપાસ કરવા માટે કરે છે. માત્ર સ્વહસ્તે થતી ચકાસણીને બદલે, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) પ્રણાલીઓ સંભવિત ક્ષતિઓને શોધી કાઢે છે, જેના પરિણામે રજિસ્ટ્રી અધિકારીઓ મુખ્ય ચકાસણીઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે.

હાલમાં, આ પ્રણાલી પ્રાયોગિક તબક્કામાં છે, જેમાં પરીક્ષણ અને પ્રતિભાવ માટે રેકૉર્ડ પરના વકીલોના મર્યાદિત જૂથને પ્રવેશ પૂરો પાડવામાં આવ્યો છે. આનો મુખ્ય હેતુ મંજૂરીનું સ્વયંચાલન કરવું નથી, પરંતુ પ્રારંભિક ઓળખ અને ઝડપી સુધારણા દ્વારા પ્રારંભિક તબક્કે વિલંબ ઘટાડવાનો છે.

 

કાયદાકીય સંશોધન સહાયમાં AI: LegRAA અને SUPACE

 

 

ન્યાયિક વિશ્લેષણને બદલ્યા વિના કેસ કાયદાના મોટા જથ્થામાં નેવિગેટ કરવામાં ન્યાયાધીશોને મદદ કરવા માટે AI સાધનો વિકસાવવામાં આવ્યા છે. કાનૂની સંશોધન વિશ્લેષણ સહાયક (LEGRAA) દસ્તાવેજોનું વિશ્લેષણ કરીને, સંબંધિત કાનૂની સંદર્ભો કાઢીને અને સંશોધન સામગ્રીનું આયોજન કરીને ન્યાયાધીશોને ટેકો આપે છે. આ સાધનો NLP અને ML તકનીકો પર આધાર રાખે છે પરંતુ સંશોધન સહાયક તરીકે સખત રીતે કાર્ય કરે છે, પરિણામોની ભલામણ કરવામાં અથવા સ્વાયત્ત રીતે ચુકાદાઓનો મુસદ્દો તૈયાર કરવામાં કોઈ ભૂમિકા ભજવતા નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટ પોર્ટલ ફોર આસિસ્ટન્સ ઇન કોર્ટ એફિશિયન્સી (SUPACE) એ AI-આધારિત સિસ્ટમ છે જે સંબંધિત પૂર્વવર્તીઓને ઓળખવામાં અને કેસોના વાસ્તવિક મેટ્રિક્સને સમજવામાં મદદ કરવા માટે રચાયેલ છે. SUPACE પ્રાયોગિક તબક્કામાં છે અને હજુ સુધી નિયમિત ન્યાયિક ઉપયોગ માટે ઉપયોગમાં લેવાયું નથી.

 

 

વૉઇસ-ટુ-ટેક્સ્ટ અને ડિક્ટેશન સપોર્ટમાં એઆઈ: ASR-SHRUTI and PANINI

ન્યાયલેખનને સહારો આપવા અને મેન્યુઅલ ડ્રાફ્ટિંગનો સમય ઘટાડવા માટે, AI-સક્ષમ ડિક્ટેશન અને અનુવાદ સાધનો Digital Courts 2.1 જેવા એપ્લિકેશન્સમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.

• ASR-SHRUTI ઓર્ડર્સ અને ચુકાદાઓ માટે વોઇસ-ટુ-ટેક્સ્ટ ડિક્ટેશન સક્ષમ બનાવે છે.
• PANINI અનુવાદ અને ભાષાકીય રચનામાં મદદ કરે છે.

આ સાધનો ન્યાયાધીશોને ડ્રાફ્ટ તૈયાર કરવામાં સહાય કરે છે, સાથે જ સંપૂર્ણ સંપાદકીય અને ન્યાયિક નિયંત્રણ જાળવે છે. તે કાર્યક્ષમતા વધારતા, લેખન અથવા તારણમાં કોઈ ફેરફાર કર્યા વિના મદદરૂપ થાય છે.

મુખ્ય ન્યાયિક પ્રણાલીઓ સાથે AIનું સંકલન

 

તમામ AI સાધનોને હાલના ન્યાયિક માળખામાં એકીકૃત કરવામાં આવી રહ્યા છે, જેવા કે

• ઇન્ટિગ્રેટેડ કેસ મેનેજમેન્ટ અને ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ (ICMIS)
• કેસ ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ્સ (CIS) 4.0
• ઇ-ફાઇલિંગ અને જજમેન્ટ સર્ચ પોર્ટલ

 

 

આ સુનિશ્ચિત કરે છે કે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા સંસ્થાકીય મર્યાદામાં કાર્ય કરે, સ્વતંત્ર કે બાહ્ય પ્રણાલીઓ તરીકે નહીં, અને ન્યાયિક સ્વતંત્રતા તથા બંધારણીય જવાબદારીને મજબૂત કરે છે.

 

AI અને ફોજદારી ન્યાય વ્યવસ્થાતંત્ર

 

માળખાગત ડિજિટલ સુધારાની સાથે, તપાસ, પુરાવા, અભિયોજન અને ન્યાયનિર્ણય જેવા ફોજદારી ન્યાયતંત્રના વિવિધ તબક્કાઓમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ની ભૂમિકા વિસ્તરી રહી છે. પોલીસ, ફોરેન્સિક, ફરિયાદી, જેલો અને અદાલતોને ડિજિટલ માધ્યમથી એકબીજા સાથે જોડીને, AI લાંબા સમયથી ચાલી આવતી આંતરકાર્યક્ષમતાની સમસ્યાઓને દૂર કરવામાં મદદ કરી રહ્યું છે, જે એક સમયે વિલંબ અને માહિતીના અંતરનું કારણ બનતી હતી.

 

 

આંતર-કાર્યકારી ગુનાહિત ન્યાય પ્રણાલી (આઈસીજેએસ) માં કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા

 

આંતર-કાર્યકારી ક્રિમિનલ જસ્ટિસ સિસ્ટમ (આઈસીજેએસ) પર એઆઈ સંચાલિત સાધનો ઉમેરવામાં આવી રહ્યા છે, જે 'એક ડેટા, એક એન્ટ્રી' ના સિદ્ધાંત પર પોલીસ, અદાલતો, જેલો, ફોરેન્સિક સિસ્ટમ્સ અને પ્રોસીક્યુશન ડેટાબેઝને ડિજિટલી જોડે છે. એઆઈ ફોજદારી કેસના મોટા જથ્થાના ડેટાનું સંચાલન કરવામાં, પ્રક્રિયાત્મક સીમાચિહ્નોને ટ્રેક કરવામાં અને એજન્સીઓ વચ્ચે માહિતીના આદાનપ્રદાનની વિશ્વસનીયતા સુધારવામાં મદદ કરે છે.

ન્યાયાલયો માટે, આ ચકાસાયેલી એફઆઈઆર, ચાર્જશીટ, કસ્ટડીની સ્થિતિ અને ફોરેન્સિક અહેવાલો સુધી ઝડપી પહોંચ પૂરી પાડે છે, જેનાથી હાથથી થતી કામગીરી પરની નિર્ભરતા ઘટે છે. એ.આઈ.-આધારિત ડેટા પ્રક્રિયા પુરાવાના ધોરણોમાં કોઈ ફેરફાર કર્યા વિના સુસંગતતા અને સમયસરતામાં વધારો કરે છે.

નેશનલ ઓટોમેટેડ ફિંગરપ્રિન્ટ આઇડેન્ટિફિકેશન સિસ્ટમ (NAFIS) વિકસાવવામાં આવી છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ગુનેગાર ફિંગરપ્રિન્ટ્સનો એક કેન્દ્રિય, શોધી શકાય તેવો રાષ્ટ્રીય ભંડાર બનાવવાનો છે. આ ભંડારમાં 1.23 કરોડથી વધુ રેકોર્ડનો સમાવેશ થાય છે. તે જૂની સિસ્ટમોને બદલે છે અને દેશભરની કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓમાં ફિંગરપ્રિન્ટ આધારિત ચોક્કસ, સમયસર અને સમાન ઓળખ સુનિશ્ચિત કરે છે.

 

એઆઈ આધારિત કાર્યવાહી અને પુરાવાનું રેકોર્ડિંગ

 

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત પ્રણાલીઓ ન્યાયાલયની કાર્યવાહીનું રેકોર્ડિંગ અને તેની જાળવણી પણ ઉત્તમ બનાવી રહી છે. સીઆઈએસમાં દૈનિક કાર્યવાહી ડિજિટલી નોંધવામાં આવે છે, જ્યારે પસંદગીની અદાલતોમાં સુનાવણીનું જીવંત પ્રસારણ પારદર્શિતા વધારે છે.

આઈસીજેએસ હેઠળ રજૂ કરાયેલ ન્યાય શ્રુતિ જેવી એપ્લિકેશનો સુરક્ષિત વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા વર્ચ્યુઅલ હાજરી અને જુબાનીને સરળ બનાવે છે. AI-આધારિત વૉઇસ પ્રોસેસિંગ સ્પષ્ટતા, સાતત્યતા અને ચોક્કસ દસ્તાવેજીકરણ સુનિશ્ચિત કરે છે, ખાસ કરીને ફોજદારી કેસોમાં જેમાં વિવિધ સ્થળોએથી અનેક હિતધારકો સામેલ હોય છે. e-Sakshya જેવા પ્લેટફોર્મ પર પુરાવાનું ડિજિટલ રેકોર્ડિંગ ચોકસાઈ વધારે છે અને રેકોર્ડની અખંડિતતા સંબંધિત પ્રક્રિયાગત વિવાદો ઘટાડે છે.

સંસ્થાકીય શાસન, રક્ષણાત્મક ઉપાયો અને રોકાણ

વ્યવસ્થિત દેખરેખ સુનિશ્ચિત કરવા સુપ્રીમ કોર્ટે એઆઈ સમિતિની રચના કરી, ત્યારબાદ તેના આદેશને મજબૂત કરવા માટે તેનું પુનર્ગઠન કરવામાં આવ્યું. સુપ્રીમ કોર્ટના વર્તમાન ન્યાયાધીશની અધ્યક્ષતાવાળી કમિટી ન્યાયતંત્રમાં અનુવાદ, સંશોધન સહાય અને પ્રક્રિયા ઓટોમેશન જેવી AI પહેલોનું નિરીક્ષણ કરે છે અને વ્યાપક અમલીકરણ પહેલાં પાઇલટ પ્રોજેક્ટ્સની સમીક્ષા કરે છે.

મોટાભાગના આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સાધનો ઈ-કોર્ટ પ્રોજેક્ટ તબક્કા ૩ હેઠળ વિગતવાર પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટ્સ (ડીપીઆર) ની મંજૂર સીમાઓમાં વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટની ઈ-સમિતિ નીતિ અને વ્યૂહરચના નક્કી કરે છે, જ્યારે હાઈકોર્ટ રાષ્ટ્રીય ધોરણોના માળખામાં સ્થાનિક અનુકૂલનની છૂટ આપીને અમલીકરણનું સંચાલન કરે છે.

ન્યાયતંત્રે ડેટા ગોપનીયતા, સુરક્ષા અને ભેદભાવ નિવારણ સંબંધિત સુરક્ષા જોગવાઈઓને સ્પષ્ટપણે સ્વીકારી છે. હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશો અને તકનીકી નિષ્ણાતોનો સમાવેશ કરતી સમર્પિત પેટા સમિતિઓની રચના સુરક્ષિત કનેક્ટિવિટી, પ્રમાણીકરણ પદ્ધતિઓ અને ન્યાયિક ડેટાના રક્ષણની તપાસ કરવા માટે કરવામાં આવી છે.

રોકાણ અને ક્ષમતા નિર્માણના સંદર્ભમાં, ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં AIના એકીકરણને આ દિશામાં સરકારના સતત પ્રયાસોથી વેગ મળ્યો છે. ઈ-કોર્ટ્સ પ્રોજેક્ટના ત્રીજા તબક્કામાં, જેનું બજેટ ₹7,210 કરોડ છે, "ફ્યુચર ટેકનોલોજીકલ એડવાન્સમેન્ટ" માટે નાણાં ફાળવવામાં આવ્યા છે, જેમાં AI, ML અને બ્લોકચેન ટેકનોલોજીનો સમાવેશ થાય છે.

નિષ્કર્ષ: બંધારણીય ભાવ સાથે ટેકનોલોજી

કારણ સૂચિ લાંબી હોવા છતાં, ન્યાયાધીશ હજી પણ ક્ષણભર થોભે છે, સાંભળે છે, તથ્યોને બારીકાઈથી તપાસે છે અને કાયદો લાગુ પાડે છે. તે ક્ષણ બદલાઈ નથી. શું બદલાયું છે, તે તેની આસપાસની દરેક બાબત છે, જેમાં કેસ શોધવામાં લાગતો સમય, રેકોર્ડ ચકાસવા માટે જરૂરી પ્રયાસ, અને ભાષા તથા વ્યવસ્થાતંત્રને કારણે થતો વિલંબનો સમાવેશ થાય છે. આ ક્ષેત્રોમાં AI શાંતિપપૂર્વક કાર્ય કરી રહ્યું છે, ન્યાયિક નિર્ણય પ્રક્રિયાના મૂળને સ્પર્શ કર્યા વિના ઘર્ષણ ઘટાડી રહ્યું છે.

ભારતમાં ટેકનોલોજીકલ સુધારા આગળ વધી રહ્યા છે, ત્યારે ન્યાય પ્રણાલીમાં ડિજિટલ સાધનો જેવા વિચારોથી વધુને વધુ પ્રેરિત થઈ રહ્યા છે: ટેકનોલોજીનું લોકશાહીકરણ, તમામ અદાલતોમાં તેની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવી; જાહેર ભલાને કેન્દ્રમાં રાખીને નવીનતા લાવતી 'સૌના કલ્યાણ, સૌના સુખ માટે' ટેકનોલોજી; અને માનવતા માટે AI, જે ગૌરવ, ન્યાયીપણું અને વિશ્વાસ જાળવી રાખે તેની ખાતરી આપે છે. ભારતની ન્યાયપાલિકા આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ને બંધારણીય જોગવાઈઓના આધારે સંતુલિત રીતે એકીકૃત કરી રહી છે, જે કાર્યક્ષમતા માટે ટેકનોલોજીનો લાભ લે છે અને માનવીય નિર્ણયનું મહત્વ સર્વોચ્ચ રહે તે સુનિશ્ચિત કરે છે. બંધારણીય મૂલ્યો સાથે સમાધાન કર્યા વિના, આ સંતુલિત અભિગમ ન્યાયની સ્થાપનાને મજબૂત કરે છે.

 

સંદર્ભો

MINISTRY OF LAW & JUSTICE

https://nalsa.gov.in/lok-adalats/

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s32e45f93088c7db59767efef516b306aa/uploads/2025/09/202509171342021284.pdf

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s3ec0490f1f4972d133619a60c30f3559e/uploads/2024/07/2019-2020.pdf

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s38261bae60fcef985b46667cf365e690b/uploads/2025/12/20251208634523449.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2100326&reg=3&lang=2
https://doj.gov.in/access-to-justice-for-the-marginalized/

https://nalsa.gov.in/faqs/#1743592297157-684e9890-2d0b

https://nalsa.gov.in/faqs/#1743592298196-ba4b10d1-37f2
https://nalsa.gov.in/national-lok-adalat/

https://nalsa.gov.in/permanent-lok-adalat/

https://nalsa.gov.in/the-legal-services-authorities-act-1987/
https://nalsa.gov.in/lokadalats/#:~:text=Lok%20Adalat%20is%20one%20of,Legal%20Services%20Authorities%20Act%2C%201987

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1848734&reg=3&lang=2
https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s39f329089b8d9644b96ba05d545355d67/uploads/2025/06/202506042007507813.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2223646&reg=3&lang=1

 

LOK SABHA

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AU4710_TmG1Ss.pdf?source=pqals

 

PRESS INFORMATION BUREAU

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2187718&reg=3&lang=2

 

OTHERS

https://cdnbbsr.s3waas.gov.in/s38261bae60fcef985b46667cf365e690b/uploads/2025/12/20251208634523449.pdf

https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/10960/1/the_legal_service_authorities_act%2C_1987.pdf

From Digitisation to Intelligence: How AI is Enhancing Access to Justice in India

SM/BS/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2226474) મુલાકાતી સંખ્યા : 10