પરિચય

ભારતમાં ટેકનોલોજીનું ભવિષ્ય એક સરળ પણ શક્તિશાળી વિચાર દ્વારા સંચાલિત છે: AI નું લોકશાહીકરણ. આર્ટિફિશયલ ઇન્ટેલિજન્સ માત્ર અમુક કંપનીઓ, સંસ્થાઓ અથવા દેશો સુધી મર્યાદિત ન રહેવી જોઈએ. તેના બદલે, તેનો વિકાસ અને ઉપયોગ એવી રીતે થવો જોઈએ કે જે દરેક નાગરિકને લાભ આપે, જાહેર કલ્યાણ અને સામૂહિક સુખાકારીને ટેકો આપે. માનવતા માટે AI નું આ વિઝન લોકોને ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિના કેન્દ્રમાં રાખે છે, ખાતરી કરે છે કે નવીનતા સમાજની સેવા કરે છે, તેનાથી વિપરીત નહીં.

આ દ્રષ્ટિકોણને સાકાર કરવા માટે AI ને વિશ્વસનીય રીતે સ્કેલ પર કાર્ય કરવાની અને આરોગ્યસંભાળ, શિક્ષણ, કૃષિ, નાણાં અને જાહેર સેવાઓમાં રોજિંદા જીવનમાં એકીકૃત રીતે સંકલિત કરવાની જરૂર છે. વસ્તી-સ્તરની આવી અસર મજબૂત અને સંકલિત AI સ્ટેક દ્વારા શક્ય બને છે, જે AI એપ્લિકેશનોને અસરકારક રીતે બનાવવા, જમાવવા અને સંચાલિત કરવા માટે જરૂરી સાધનો, સિસ્ટમો અને માળખાગત સુવિધાઓને એકસાથે લાવે છે.

 

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સ્ટેક: ગોઠવણી અને મોટા પાયે વિસ્તરણને સક્ષમ કરતા સ્તરો

AI સ્ટેક એ સાધનો અને સિસ્ટમનો સંપૂર્ણ સમૂહ છે, જે AI એપ્લિકેશનો બનાવવા અને ચલાવવા માટે સાથે મળીને કામ કરે છે. આ એપ્લિકેશનો સિરી અને એલેક્સા જેવા વર્ચ્યુઅલ સહાયકો જેવા રોજિંદા સાધનો અને નેટફ્લિક્સ અને સ્પોટાઇફ જેવા પ્લેટફોર્મ પર વ્યક્તિગત ભલામણોથી લઈને આરોગ્યસંભાળ નિદાન, નાણાકીય છેતરપિંડી શોધ અને પરિવહનમાં ઉપયોગમાં લેવાતી અદ્યતન સિસ્ટમો સુધીની છે. AI સ્ટેક હાર્ડવેર, સોફ્ટવેર અને પ્લેટફોર્મને એકસાથે લાવે છે જે ડેટા એકત્રિત કરવામાં, AI મોડેલોને તાલીમ આપવામાં અને વાસ્તવિક જીવનમાં તેનો ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરે છે, ખાતરી કરે છે કે AI શરૂઆતથી અંત સુધી સરળતાથી કાર્ય કરે છે.

AI સ્ટેક પાંચ સ્તરોથી બનેલો છે, જે દરેક સ્તર મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. AI સ્ટેક વાસ્તવિક દુનિયામાં આર્ટિફિશયલ ઇન્ટેલિજન્સને કાર્યરત બનાવે છે, લોકો દરરોજ ઉપયોગમાં લેતી એપ્લિકેશનોથી લઈને ડેટા, કમ્પ્યુટિંગ પાવર, નેટવર્ક્સ અને પડદા પાછળ ચાલતી ઊર્જા સુધી. સાથે મળીને, આ સ્તરો ખાતરી કરે છે કે AI ઉકેલો સ્કેલેબલ, વિશ્વસનીય અને વસ્તી સ્તરે અસર પહોંચાડવા સક્ષમ છે.

 

1. એપ્લિકેશન સ્તર

એપ્લિકેશન લેયર એ એઆઈ સ્ટેકના વપરાશકર્તા-લક્ષી ઘટકનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સંચાલિત એપ્લિકેશન્સ અને સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમ કે આરોગ્ય નિદાન સાધનો, કૃષિ વિષયક સલાહ પ્લેટફોર્મ, ચેટબોટ્સ અને ભાષાંતર એપ્લિકેશન્સ.આ સ્તર જટિલ એઆઈ પ્રક્રિયાઓને લોકો સરળતાથી ઉપયોગ કરી શકે તેવી સરળ, વપરાશકર્તા-મૈત્રીપૂર્ણ સેવાઓમાં રૂપાંતરિત કરે છે.

 

ઉચ્ચ અસરકારક એપ્લિકેશન્સ દ્વારા ભારતમાં  AIનો વ્યાપ ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ સ્થાનિક ભાષાઓ, સંદર્ભો અને ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ જરૂરિયાતોને અનુરૂપ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) એપ્લિકેશન્સ વિકસાવી રહ્યા છે, જે સમગ્ર અર્થતંત્રમાં તેના ઉપયોગને વેગ આપી રહ્યા છે. કૃષિ ક્ષેત્રે, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સંચાલિત સલાહકાર સાધનો વાવણીના નિર્ણયો, પાકના ઉત્પાદન અને ઇનપુટ કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરી રહ્યા છે, જેના પસંદગીના રાજ્ય-સ્તરીય અમલીકરણો, જેવા કે આંધ્રપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર, ઉત્પાદકતામાં 30 થી 50% સુધીનો વધારો નોંધાવી રહ્યા છે. આરોગ્યસંભાળ ક્ષેત્રે, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત એપ્લિકેશન્સ ક્ષય (ટીબી), કેન્સર, ચેતાતંત્ર સંબંધિત રોગો અને અન્ય રોગોના વહેલા નિદાનમાં મદદ કરી રહી છે, જે નિવારક અને નિદાનલક્ષી સંભાળને વધુ સુદૃઢ બનાવી રહી છે. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020માં CBSE અભ્યાસક્રમ, DIKSHA પ્લેટફોર્મ અને YUVAi જેવા કાર્યક્રમોમાં AI શિક્ષણનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જે વિદ્યાર્થીઓને આર્ટિફિશયલ ઇન્ટેલિજન્સમાં વ્યવહારુ કુશળતા પ્રદાન કરે છે. ન્યાય વિતરણમાં, ઇ-કોર્ટ્સ ફેઝ III અનુવાદ, કેસ મેનેજમેન્ટ, સમયપત્રક અને નાગરિક-સામગ્રી સેવાઓ માટે AI અને MLનો ઉપયોગ કરે છે, સ્થાનિક ભાષામાં સુલભતા દ્વારા કાર્યક્ષમતા અને પારદર્શિતામાં સુધારો કરે છે ભારતીય હવામાન વિભાગ હવામાન અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપનમાં વરસાદ, ચક્રવાત, ધુમ્મસ, વીજળી અને આગની અદ્યતન આગાહી માટે આર્ટિફિશયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ કરે છે, અને મોસમ જીપીટી જેવા તેના સાધનો ખેડૂતો તથા આપત્તિ પ્રતિભાવને મદદરૂપ થાય છે.

 

મૂળભૂત રીતે, એપ્લિકેશન સ્તર એવું સ્તર છે જ્યાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અદ્યતન ક્ષમતાઓને સુલભ, વપરાશકર્તા-કેન્દ્રિત સેવાઓમાં રૂપાંતરિત કરીને વાસ્તવિક મૂલ્ય પ્રદાન કરે છે. પ્રાથમિકતાવાળા ક્ષેત્રોમાં મોટા પાયે તૈનાત કરવામાં આવે ત્યારે, તે AIને પ્રયોગોની મર્યાદા ઓળંગીને રોજિંદા નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અને સેવા વિતરણમાં સ્થાયીપણે સમાવિષ્ટ થવા સક્ષમ બનાવે છે. આ વ્યાપક સ્વીકૃતિ જ AIની સામાજિક અને આર્થિક અસરને અંતિમ સ્વરૂપ આપે છે.

 

AI એપ્લિકેશન્સના સ્વીકારમાં સામાન્ય વલણ

AI પરિવર્તનકારી અસર પહોંચાડે છે જ્યારે તેની એપ્લિકેશન્સ મોટા પાયે અપનાવવામાં આવે છે, ઇન્ટરનેટ અને મોબાઇલ તકનીકોની જેમ જ. કૃષિ, આરોગ્યસંભાળ, શિક્ષણ, ઉત્પાદન, પરિવહન, શાસન અને આબોહવા કાર્યવાહી સહિતના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) એપ્લિકેશન્સનો ઉપયોગ સતત વધી રહ્યો છે. ભારત AIના "વ્યાપક પ્રસાર" ની વ્યૂહરચનાનો અમલ કરી રહ્યું છે, જે વિવિધ ક્ષેત્રોમાં AIનો લાભ લઈને જનસંખ્યાના મોટા પાયા પર કાર્યરત છે. સમગ્ર દેશમાં, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સંચાલિત એપ્લિકેશન્સ ખેડૂતોને માહિતગાર નિર્ણયો લેવામાં સહાય કરી રહી છે, તબીબોને રોગોના વહેલા નિદાનમાં મદદરૂપ થઈ રહી છે, અને જાહેર સેવાઓના વિતરણની કાર્યક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરી રહી છે.વધુમાં, વાસ્તવિક દુનિયાના ઉપયોગના કિસ્સાઓ અને મોટા પાયે અપનાવવાને પ્રાધાન્ય આપીને, એપ્લિકેશન સ્તર સુનિશ્ચિત કરે છે કે આર્ટિફિશયલ ઇન્ટેલિજન્સ નાગરિકોના જીવનમાં મૂર્ત લાભો પ્રદાન કરે અને સીધો સુધારો લાવે.

 

 

2. AI મોડેલ લેયર

તે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સિસ્ટમ્સનું મગજ છે. એઆઈ મોડેલોને પેટર્ન ઓળખવા, આગાહી કરવા અને નિર્ણયો લેવા માટે ડેટા પર તાલીમ આપવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, તેઓ એક્સ-રે પરથી રોગોને ઓળખવામાં મદદ કરે છે, પાક ઉપજની આગાહી કરે છે, ભાષાઓનો અનુવાદ કરે છે, અથવા ચેટબોટ્સ દ્વારા પ્રશ્નોના જવાબો આપે છે.આ મોડેલો એપ્લિકેશનોને બુદ્ધિમત્તા પ્રદાન કરીને, વપરાશકર્તાઓને અર્થપૂર્ણ AI-સંચાલિત પરિણામો આપવા સક્ષમ બનાવે છે.

ભારતમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ મોડેલ સ્તરનો વિકાસ ઇન્ડિયાAI મિશનના ભાગ રૂપે, ભારતમાં વિશિષ્ટ ઉપયોગના કેસોનો સામનો કરવા માટે 12 સ્વદેશી AI મોડેલ બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. સોવરિન મોડેલ ડેવલપમેન્ટને ટેકો આપવા માટે, સ્ટાર્ટઅપ્સને સબસિડીવાળા કમ્પ્યુટ એક્સેસ મળે છે. ગ્રાન્ટ અને ઇક્વિટીના મિશ્રણ દ્વારા 25% સુધી કમ્પ્યુટ ખર્ચને ટેકો આપવામાં આવે છે. આ પ્રવેશ અવરોધોને ઘટાડે છે અને સ્થાનિક નવીનતાને વેગ આપે છે. BharatGen સંશોધન, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને જાહેર ક્ષેત્રના કાર્યક્રમોને ટેકો આપવા માટે અબજોથી ટ્રિલિયન પેરામીટર સુધીના ભારત-કેન્દ્રિત ફાઉન્ડેશન અને મલ્ટિમોડલ મોડેલો વિકસાવી રહ્યું છે. IndiaAIKosh ડેટાસેટ્સ, મોડેલો અને ટૂલ્સ માટે રાષ્ટ્રીય આર્કાઇવ તરીકે કાર્ય કરે છે. ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, તેમાં 5,722 ડેટાસેટ્સ અને 251 AI મોડેલ્સ છે, જે 20 વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ફેલાયેલી 54 સંસ્થાઓ દ્વારા ફાળો આપે છે. ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ ભારતીય ભાષાઓ, આરોગ્ય સંભાળની જરૂરિયાતો અને જાહેર સેવા વિતરણ સાથે સુસંગત સંપૂર્ણ-સ્ટેક અને ક્ષેત્ર-વિશિષ્ટ AI મૉડલ્સ બનાવી રહ્યા છે, ઉદાહરણ તરીકે. Sarvam AI ભારતીય ભાષાઓ માટે મોટા ભાષા અને વાણી મોડેલ્સ વિકસાવી રહી છે, જે અવાજ આધારિત ઇન્ટરફેસ, દસ્તાવેજોની પ્રક્રિયા અને નાગરિક સેવાઓને સમર્થન આપશે. ભાષિણી, રાષ્ટ્રીય ભાષા અનુવાદ મિશનનો એક ભાગ છે. તે 350 થી વધુ AI મોડેલ્સનું આયોજન કરે છે. આ મોડેલ્સ વાણી ઓળખ, મશીન અનુવાદ, ટેક્સ્ટ-ટુ-સ્પીચ, OCR અને ભાષા શોધને આવરી લે છે. ભાષિણી ડિજિટલ સેવાઓની બહુભાષી ઍક્સેસને મજબૂત બનાવે છે.

 

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ મોડેલ સ્તર એ કેન્દ્રીય બુદ્ધિમત્તા છે જે એપ્લિકેશન્સ વાસ્તવિક દુનિયાની જરૂરિયાતોને કેટલી અસરકારક રીતે સમજી, આગાહી કરી અને પ્રતિસાદ આપી શકે છે તે નિર્ધારિત કરે છે. સાર્વભૌમ, ભારત-કેન્દ્રિત મોડેલ્સ અને વહેંચાયેલા રીપોઝીટરીઝ વિકસાવીને, આ સ્તર સુનિશ્ચિત કરે છે કે AI ક્ષમતાઓ સુસંગત, વિશ્વાસપાત્ર અને સ્થાનિક ભાષાઓ તથા પ્રાથમિકતાઓને અનુરૂપ છે. આ પાયાને મજબૂત કરવાથી વ્યાપક નવીનતાને પ્રોત્સાહન મળે છે અને બાહ્ય મોડેલ સિસ્ટમ પરની નિર્ભરતા ઘટે છે.

 

AI મૉડલ અપનાવવાનો સામાન્ય પ્રવાહ

આર્ટિફિશયલ ઇન્ટેલિજન્સ મોડેલોમાં પ્રારંભિક પ્રગતિ મોટા પાયે ગણતરી શક્તિની સુલભતા ધરાવતા થોડા ટેકનોલોજી અગ્રણીઓ દ્વારા સંચાલિત હતી, પરંતુ મુક્ત-સ્ત્રોત મોડેલોના ઉદભવથી પ્રવેશ અવરોધો ઘટ્યા છે, ખર્ચમાં ઘટાડો થયો છે, પારદર્શિતા સુધરી છે, અને ભાષાઓ અને વિવિધ સંદર્ભોમાં સ્થાનિકીકરણ શક્ય બન્યું છે. આ પરિવર્તનના આધારે, ભારત રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ અને વસ્તી-સ્તરની જરૂરિયાતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને, ખાસ કરીને જાહેર સેવાઓ, આરોગ્યસંભાળ, કૃષિ અને શાસનમાં, તેમજ સ્થાનિક ભાષાઓ, નિયમનકારી માળખાં અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતા સાથે સુમેળ સાધીને, એક સાર્વભૌમ, સમાવેશી અને એપ્લિકેશન-લક્ષી AI મોડેલ ઇકોસિસ્ટમ વિકસાવી રહ્યું છે, જેના પરિણામે તકનીકી આત્મનિર્ભરતા મજબૂત બનશે અને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં વાસ્તવિક-વિશ્વ અસર પહોંચાડશે.

 

3. કમ્પ્યુટ સ્તર

એઆઈનું ચાલક બળ; તે એઆઈ મોડલને તાલીમ આપવા અને ચલાવવા માટે જરૂરી કમ્પ્યુટિંગ પાવર પૂરો પાડે છે. તાલીમ દરમિયાન, કમ્પ્યુટર પ્રચંડ માત્રામાં ડેટા પર પ્રક્રિયા કરે છે જેથી મોડેલ શીખી અને સુધરી શકે. આજે, આ શક્તિ NVIDIA ના બ્લેકવેલ ગ્રાફિક્સ પ્રોસેસિંગ યુનિટ (GPU), Google ના ટેન્સર પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ (TPU), અને ન્યુરલ પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ (NPU) જેવી અદ્યતન પ્રોસેસિંગ ચિપ્સમાંથી આવે છે, જે AI  સિસ્ટમોને કાર્યક્ષમતાપૂર્વક અને મોટા પાયે સંચાલિત કરવા સક્ષમ બનાવે છે.

 

ભારતમાં સંગણન ક્ષમતા અને AIની માળખાગત સુવિધાઓ ભારતએઆઈ મિશન માટે પાંચ વર્ષમાં ₹10,300 કરોડથી વધુ રકમ ફાળવવામાં આવી છે. ઇન્ડિયાએઆઇ કમ્પ્યુટ પોર્ટલ સેવા તરીકે ગણતરીના મોડેલ પર કાર્ય કરે છે. આ 38000 GPU અને 1050 TPUની વહેંચાયેલ, ક્લાઉડ-આધારિત ઍક્સેસ રૂપિયા 100થી ઓછા સબસિડીયુક્ત દરે આપે છે, જે સ્ટાર્ટઅપ્સ અને નાની સંસ્થાઓ માટે પ્રવેશના અવરોધોને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે. સાર્વભૌમ અને વ્યૂહાત્મક AI એપ્લિકેશન્સ માટે ૩,૦૦૦ નેક્સ્ટ-જનરેશન GPU સાથેનું એક સુરક્ષિત રાષ્ટ્રીય GPU ક્લસ્ટર સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યું છે. ₹76,000 કરોડના બજેટ સાથેના ઇન્ડિયા સેમિકન્ડક્ટર મિશને સેમિકન્ડક્ટર સંબંધિત 10 પ્રોજેક્ટ્સને અધિકૃત કર્યા છે, જેમાં ચિપ ઉત્પાદન અને પેકેજિંગ સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે. શક્તિ અને વેગા પ્રોસેસર્સ જેવી સ્વદેશી ચિપ ડિઝાઇન પહેલ AI હાર્ડવેરમાં ભારતની ઘરેલુ ક્ષમતાઓને મજબૂત કરી રહી છે. ભારત કસ્ટમ AI ચિપ્સ પણ વિકસાવી રહ્યું છે અને ફેબ્સ તથા એટીએમપી યુનિટ્સ સહિત 10 મંજૂર સેમિકન્ડક્ટર પ્રોજેક્ટ્સ સાથે તેના સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરી રહ્યું છે. નેશનલ સુપરકમ્પ્યુટિંગ મિશને IITs, IISERs અને રાષ્ટ્રીય સંશોધન સંસ્થાઓમાં 40 પેટાફ્લોપ્સથી વધુ કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા કાર્યરત કરી છે. પરમ સિદ્ધિ-AI અને એરાવત જેવી અગ્રણી પ્રણાલીઓ કુદરતી ભાષા પ્રક્રિયા, હવામાનની આગાહી અને દવાઓની શોધ જેવા કાર્યક્રમો માટે કૃત્રિમ બુદ્ધિ આધારિત સુપરકમ્પ્યુટિંગ પૂરી પાડે છે.

 

કમ્પ્યુટ લેયર એ એક મહત્વપૂર્ણ સક્ષમકર્તા છે જે AI નવીનતાના સ્કેલ, ગતિ અને સુસંસ્કૃતતાને નિર્ધારિત કરે છે. ઉચ્ચ-પ્રદર્શન કમ્પ્યુટિંગની વહેંચાયેલ, સસ્તું ઍક્સેસને વિસ્તૃત કરીને અને સાથે સાથે સ્થાનિક ચિપ અને સુપરકોમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતાઓને મજબૂત કરીને, ભારત AI વિકાસમાં માળખાકીય અવરોધોને ઘટાડી રહ્યું છે. આ અભિગમ ખાતરી કરે છે કે કમ્પ્યુટ પાવર થોડા હાથમાં કેન્દ્રિત રહેવાને બદલે સંશોધન, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને જાહેર સંસ્થાઓમાં વ્યાપક-આધારિત નવીનતાને સમર્થન આપે છે.

AI કમ્પ્યુટ અપનાવટમાં સામાન્ય વલણ

 

ઉચ્ચ કક્ષાની AI કમ્પ્યુટિંગ સુવિધાઓની ઉપલબ્ધતા મુખ્યત્વે તેના ઊંચા ખર્ચ અને અદ્યતન હાર્ડવેરનું થોડી ટેક્નોલોજી કંપનીઓ અને દેશો વચ્ચેના સઘન કેન્દ્રીકરણને કારણે આકાર પામી છે, જેના પરિણામે નાના ખેલાડીઓની ભાગીદારી મર્યાદિત થઈ છે. બીજી તરફ, ભારત AI મિશન હેઠળ સરકારી સહાયિત મેઘ માળખા દ્વારા કોમ્પ્યુટિંગ શક્તિની સુલભ અને સહિયારી પહોંચનો વ્યાપ વધારી રહ્યું છે. ઇન્ડિયાએઆઇ કમ્પ્યુટ પોર્ટલ કલાક દીઠ ₹100 થી ઓછા સબસિડીયુક્ત દરે 38,000 થી વધુ જીપીયુ અને 1,050 ટીપીયુનો ઉપયોગ કરવાની સુવિધા પૂરી પાડે છે, જ્યારે વૈશ્વિક દરો કલાક દીઠ ₹200 થી વધુ છે. સ્થાનિક ચિપ ડિઝાઇન, સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન અને સુપર કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતાઓ વિકસાવવાના પ્રયાસોને ક્લાઉડ-આધારિત પ્લેટફોર્મ, રાષ્ટ્રીય મિશન અને જાહેર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે જોડીને, ભારત પ્રવેશ અવરોધો ઘટાડી રહ્યું છે, લાંબા ગાળાની આત્મનિર્ભરતાને મજબૂત કરી રહ્યું છે, અને કમ્પ્યુટિંગ પાવરની ઉપલબ્ધતાથી અવરોધાયા વિના AIનું નવીન કાર્ય તમામ ક્ષેત્રોમાં વિસ્તરી શકે તેની ખાતરી કરી રહ્યું છે.

 

4. ડેટા સેન્ટર્સ અને નેટવર્ક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્તર

આ સ્તર AIના પાયા અને તેની પ્રગતિના મુખ્ય માર્ગોનું નિર્માણ કરે છે. AI પ્રણાલીઓ માહિતી કેન્દ્રોમાં સંગ્રહિત અને સંચાલિત થાય છે, જ્યારે ઇન્ટરનેટ, બ્રોડબેન્ડ અને 5G જેવા સંચાર નેટવર્ક્સ વપરાશકર્તાઓ, કમ્પ્યુટર્સ અને કૃત્રિમ બુદ્ધિ મોડલ્સ વચ્ચે માહિતીનું વહન કરે છે. તેઓ સાથે મળીને સુનિશ્ચિત કરે છે કે AI વિશ્વસનીય અને ઝડપી રીતે કાર્ય કરે અને વપરાશકર્તાઓ જ્યાં પણ હોય ત્યાં તેમના સુધી પહોંચે.મજબૂત નેટવર્ક અને ડેટા સેન્ટર વિના, AI એપ્લિકેશન્સ અસરકારક રીતે કાર્ય કરી શકશે નહીં અથવા તેમનો વ્યાપ વધારી શકશે નહીં.

 

ભારતમાં ડેટા કેન્દ્રો અને નેટવર્ક માળખું દેશવ્યાપી ઓપ્ટિકલ ફાઇબર નેટવર્ક ક્લાઉડ અને AI સેવાઓ માટે હાઇ-સ્પીડ ડેટાની અવરજવરને સમર્થન આપે છે. દેશના તમામ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 5G સેવાઓ શરૂ કરવામાં આવી છે અને દેશના 99.9% જિલ્લાઓમાં ઉપલબ્ધ છે, જે વસ્તીના 85% વિસ્તારને આવરી લે છે. ભારત વૈશ્વિક ડેટા સેન્ટર ક્ષમતાના આશરે 3% હિસ્સો ધરાવે છે, જેની સ્થાપિત ડેટા સેન્ટર ક્ષમતા આશરે 960 મેગાવોટ છે. વધુમાં, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ક્લાઉડ કાર્યભારમાં થતી વૃદ્ધિને કારણે 2030 સુધીમાં ક્ષમતા ઝડપથી વધીને 9.2 GW થવાનો અંદાજ છે. મુંબઈ-નવી મુંબઈ ડેટા સેન્ટરનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર છે, જે ભારતની કુલ ક્ષમતાના 25%થી વધુનો હિસ્સો ધરાવે છે. અન્ય મુખ્ય માહિતી કેન્દ્રમાં બેંગલુરુ, હૈદરાબાદ, ચેન્નઈ, દિલ્હી NCR, પુણે અને કોલકાતાનો સમાવેશ થાય છે. વૈશ્વિક ટેક જાયન્ટ્સ ભારતમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને વેગ આપવા રોકાણ કરી રહ્યા છે, જે રાષ્ટ્રના ટેકનોલોજી ક્ષેત્રને મોટો વેગ આપશે. મુખ્ય પ્રતિબદ્ધતાઓમાં ડેટા સેન્ટર્સ અને AI તાલીમ માટે માઇક્રોસોફ્ટના ₹1.5 લાખ કરોડનો સમાવેશ થાય છે. એમેઝોન 2030 સુધીમાં ક્લાઉડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને AI-સંચાલિત ડિજિટાઇઝેશન માટે ₹2.9 લાખ કરોડનું પ્રતિબદ્ધ છે. ગૂગલ વિઝાગમાં 1 GW AI હબ માટે ₹1.25 લાખ કરોડનું રોકાણ કરશે.

 

ડેટા સેન્ટર્સ અને નેટવર્ક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્તર આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સિસ્ટમ્સને મોટા પાયે અને વાસ્તવિક સમયમાં કાર્ય કરવા સક્ષમ બનાવતી મૂળભૂત કરોડરજ્જુ પૂરી પાડે છે. કનેક્ટિવિટી મજબૂત કરીને અને સ્થાનિક ડેટા સેન્ટરની ક્ષમતા વધારીને, ભારત એઆઈ સેવાઓ વિશ્વસનીય, પ્રતિભાવશીલ અને વ્યાપકપણે સુલભ રહે તેની ખાતરી કરી રહ્યું છે. આ સંકલિત અભિગમ તમામ ક્ષેત્રોમાં સુરક્ષિત, સ્કેલેબલ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સની તૈનાતીને સહાય કરે છે, જ્યારે ડિજિટલ ક્ષમતાઓને રાષ્ટ્રીય તંત્રમાં મજબૂતીથી સ્થાપિત કરે છે.

 

આર્ટિફિશયલ ઇન્ટેલિજન્સના માળખાકીય સુવિધાઓના વિકાસમાં વ્યાપક વલણ

માળખાકીય સ્તર આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના પ્રસારણનો મુખ્ય આધાર છે, જેમાં મોટી ટેકનોલોજી કંપનીઓ ઉચ્ચ ક્ષમતાવાળા ડેટા સેન્ટરો અને હાઈ-સ્પીડ નેટવર્ક્સમાં મોટું રોકાણ કરી રહી છે. ભારત ડિજિટલ જોડાણ અને ઘરઆંગણાના ડેટા સેન્ટર માળખાગત સુવિધાઓના વ્યાપક વિકાસ દ્વારા આ પાયાને સુદ્રઢ કરી રહ્યું છે.ગ્લોબલ અને ભારતીય ટેક્નોલોજી કંપનીઓ દ્વારા કરવામાં આવેલું રોકાણ એ સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરી રહ્યું છે કે AI મોડેલ્સ, ડેટા અને ઇનોવેશન ઇકોસિસ્ટમ્સ દેશમાં જ હોસ્ટ થાય. જોડાણ સુધારીને, ડેટા સેન્ટરની ક્ષમતા વિસ્તારીને, અને ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને રાષ્ટ્રીય અધિકારક્ષેત્રમાં રાખીને, ભારત તમામ ક્ષેત્રોમાં AI અપનાવવા માટે એક સ્થિતિસ્થાપક અને માપનીય વાતાવરણ સર્જી રહ્યું છે.

5. ઊર્જા સ્તર

આ સ્તર સમગ્ર AI સ્ટેકને કાર્યરત રાખે છે. AI ડેટા સેન્ટરો મોટી માત્રામાં વીજળીનો વપરાશ કરે છે કારણ કે આર્ટિફિશયલ ઇન્ટેલિજન્સની સિસ્ટમ્સને તાલીમ આપવા અને સંચાલિત કરવા માટે શક્તિશાળી કમ્પ્યુટર્સની જરૂર પડે છે. ટેકનોલોજી વધુ કાર્યક્ષમ બની રહી હોવા છતાં, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ને હજુ પણ સ્થિર અને વિશ્વસનીય વીજ પુરવઠાની જરૂર છે. આથી સ્વચ્છ અને સસ્તી ઊર્જા AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના ટકાઉ વિકાસને સમર્થન આપવા માટે આવશ્યક છે.

 

ભારતમાં સુલભ, સુરક્ષિત અને સ્વચ્છ ઊર્જા ભારત નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં 242.49 GW ની વિક્રમી ઉચ્ચ વીજ માંગને પહોંચી વળ્યું છે. પરિણામે, રાષ્ટ્રીય ઊર્જાની અછત માત્ર 0.03% સુધી ઘટી ગઈ, જેનાથી AI ડેટા સેન્ટર્સ અને ઉચ્ચ-પ્રદર્શન કમ્પ્યુટિંગ સુવિધાઓ માટે અવિરત વીજળી સુનિશ્ચિત થઈ. કુલ સ્થાપિત વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા 509.7 ગીગાવોટ પર પહોંચી છે, જે ઊર્જા-સઘન AI કાર્યોને ટેકો આપવા માટે જરૂરી કદ પૂરું પાડે છે. નવેમ્બર 2025ની સ્થિતિ મુજબ બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણના સ્ત્રોતોનો હિસ્સો 256.09 GW છે, જે કુલ સ્થાપિત ક્ષમતાના 51% થી વધુ છે, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસને ટકાઉપણું સાથે સુસંગત રાખીને અને ડેટા સેન્ટરના કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટને ઓછો કરે છે. ભારત 2047 સુધીમાં 100 ગીગાવોટ ન્યુક્લિયર ઊર્જા ક્ષમતા, 2031-32 સુધીમાં 57 ગીગાવોટ પમ્પડ સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ અને 43,220 મેગાવોટ-કલાક બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ્સ પ્રાપ્ત કરવાનું આયોજન કરી રહ્યું છે. તે ગ્રીડની સ્થિરતાને વધુ મજબૂત બનાવશે અને ચલ નવીનીકરણીય ઊર્જા સાથે કાર્યરત AI ડેટા સેન્ટરોને મદદ કરશે.

 

ઊર્જા સ્તર AIના સમગ્ર તંત્રની વિશ્વસનીયતા અને ટકાઉપણુંનો પાયો છે. પૂરતો, સસ્તો અને વધતો જતો સ્વચ્છ વીજ પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરીને, ભારત ઊર્જા-સઘન AI ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ગ્રીડની સ્થિરતા જોખમમાં મૂક્યા વિના તેનો વિસ્તાર કરવા સક્ષમ બનાવી રહ્યું છે. સ્થિતિસ્થાપક અને ઓછા કાર્બન ઉત્સર્જનવાળા ઊર્જા મિશ્રણ તરફનું આ સંક્રમણ લાંબા ગાળાના AI વિકાસને ટેકો આપે છે, જ્યારે તકનીકી પ્રગતિને રાષ્ટ્રીય આબોહવા અને ટકાઉપણાના લક્ષ્યો સાથે સુમેળ સાધે છે.

 

AIમાં સામાન્ય વલણ અને ઊર્જાની માંગ

AI અને ડેટા સેન્ટરના ઝડપી વિસ્તરણને કારણે વિશ્વભરમાં વીજળીની માંગમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ રહ્યો છે. AI-સંચાલિત વર્કલોડ ઝડપથી વધતા, 2030 સુધીમાં વૈશ્વિક ડેટા સેન્ટરનો વીજળીનો વપરાશ બમણા કરતાં વધુ થવાનો અંદાજ છે, જે વાર્ષિક આશરે 945 TWh સુધી પહોંચશે. ભારતમાં, વીજ ક્ષેત્ર ઐતિહાસિક પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે ત્યારે આ વલણ જોવા મળે છે.દેશની કુલ સ્થાપિત વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા 500 ગીગાવોટને વટાવી ગઈ છે, જેમાં બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ સ્ત્રોતોનો ફાળો આ ક્ષમતાના 51% થી વધુ છે. 2030ના લક્ષ્યાંક કરતાં વહેલા સ્વચ્છ ઊર્જાનો આ એક મોટો સીમાચિહ્ન હાંસલ કરવામાં આવ્યો છે. સ્વચ્છ, સસ્તું અને સુરક્ષિત ઊર્જાનું આ વિસ્તરણ વીજ પ્રણાલીની ક્ષમતાને મજબૂત બનાવે છે, જેથી તે ઊર્જા-સઘન અને સતત કાર્યરત AI તથા ડેટા સેન્ટરના કાર્યભારને ટેકો આપી શકે અને AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસને ટકાઉ તથા સ્થિતિસ્થાપક ઊર્જા પુરવઠા સાથે સુસંગત કરી શકે.

 

નિષ્કર્ષ

ભારત માટે AIનું મજબૂત માળખું ઊભું કરવું એ તકનીકી અગ્રતા તેમજ સામાજિક પ્રતિબદ્ધતા છે. ભારત એપ્લિકેશનો, AI મોડેલો, કોમ્પ્યુટ ક્ષમતા, ડિજિટલ માળખાકીય સુવિધાઓ અને ઊર્જા સહિત દરેક સ્તરને સુદૃઢ કરીને એઆઇના લોકશાહીકરણને સક્ષમ કરી રહ્યું છે અને તેના લાભો વસ્તીના વિશાળ ભાગના નાગરિકો સુધી પહોંચે તેની ખાતરી કરી રહ્યું છે. કૃષિ, આરોગ્ય સંભાળ, શિક્ષણ, ન્યાય અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં વાસ્તવિક દુનિયાના ઉપયોગના કિસ્સાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી દર્શાવે છે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સમાવેશી, સાર્વભૌમ અને રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ સાથે સુસંગત રહીને સેવા વિતરણ, ઉત્પાદકતા અને જાહેર કલ્યાણમાં સીધો સુધારો કેવી રીતે કરી શકે છે.

સસ્તું કમ્પ્યુટિંગ સુલભતા, સ્વદેશી મોડેલનો વિકાસ, સુરક્ષિત ડેટા માળખું અને ટકાઉ ઊર્જા પ્રણાલીઓ દ્વારા ભારત એક AI ઇકોસિસ્ટમ બનાવી રહ્યું છે જે માપનીય, સ્થિતિસ્થાપક અને ભવિષ્ય માટે તૈયાર છે. આ સંકલિત અભિગમ સુનિશ્ચિત કરે છે કે AI નવીનતા ખર્ચ, માળખાકીય સુવિધાઓ અથવા ઊર્જાની ઉપલબ્ધતાને કારણે અવરોધાય નહીં, અને લાંબા ગાળાની આત્મનિર્ભરતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. માનવતા માટે AIના વિઝન પર આધારિત, ભારતનો AI સ્ટેક ડિજિટલ યુગમાં સર્વના કલ્યાણ અને સુખને વેગ આપવા માટે ટેક્નોલોજીને સમાવેશી વૃદ્ધિ, સામાજિક સમાનતા અને સુખાકારીના સાધન તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

સંદર્ભો

PIB Headquarters

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209737&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=149242&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2181546&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2108810&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2179035&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212390&reg=3&lang=2

Ministry of Electronics and Information Technology

• https://sansad.in/getFile/annex/269/AU2294_LQfxPk.pdf?source=pqars
• https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2025/nov/doc2025115685601.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2216760&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2092049&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2010135&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2177598&reg=3&lang=2
• https://www.digitalindia.gov.in/initiative/national-program-on-artificial-intelligence

Ministry of Science and Technology

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2060437&reg=3&lang=2

Office of the Principal Scientific Adviser to the Government of India

• Democratising Access to AI Infrastructure:
• https://psa.gov.in/CMS/web/sites/default/files/publication/WP_Democratising%20Access_V3.0_29122025A.pdf

Ministry of Communications:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2206477&reg=3&lang=1

Ministry of Power:

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2215187&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2183866&reg=3&lang=2

International Energy Agency:

• https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/energy-demand-from-ai
• https://www.sarvam.ai/

DD News:

• https://ddnews.gov.in/en/e-commerce-major-amazon-to-invest-over-35-billion-in-india-through-2030/
• https://ddnews.gov.in/en/microsoft-to-invest-17-5-billion-in-india-pm-modi-says-indias-youth-will-leverage-ai-for-global-good/

Click here to see pdf 

SM/BS/GP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2223458) મુલાકાતી સંખ્યા : 14