મુખ્ય મુદ્દાઓ

પરિચય

ભારત આર્થિક વિકાસ, તકનીકી ક્ષમતા અને રાષ્ટ્રીય સ્થિતિસ્થાપકતાના વ્યૂહાત્મક સ્તંભ તરીકે તેની સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. અદ્યતન ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને AI-સંચાલિત એપ્લિકેશન્સની વૈશ્વિક માંગમાં સતત વૃદ્ધિ સાથે, સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગ 2030 સુધીમાં લગભગ US$1 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. હાલમાં, વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર કાર્યબળ સેમિકન્ડક્ટર પ્રતિભાની અછતનો સામનો કરી રહ્યું છે, જેના પરિણામે 2032 સુધીમાં 1 મિલિયનથી વધુ વધારાના કુશળ વ્યાવસાયિકોની જરૂર પડશે. આ લક્ષ્યાંકિત પહેલ દ્વારા ભારતને વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપનાર તરીકે સ્થાન આપે છે.

ચિપ ડિઝાઇનને વ્યૂહાત્મક રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતા તરીકે માન્યતા આપતા, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) એ ભારતના સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇન લેન્ડસ્કેપને બદલવા માટે સક્રિય પગલાં અમલમાં મૂક્યા છે. આ પહેલોમાં લગભગ 400 સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં ચિપ્સ ટુ સ્ટાર્ટ-અપ્સ (C2S) પ્રોગ્રામ હેઠળ 305 શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને ડિઝાઇન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (DLI) યોજના હેઠળ 95 સ્ટાર્ટઅપ્સનો સમાવેશ થાય છે.

સેમિકન્ડક્ટર ચિપ ડિઝાઇનમાં રાષ્ટ્રવ્યાપી ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપીને, C2S પ્રોગ્રામ અદ્યતન ડિઝાઇન ક્ષમતાઓની ઍક્સેસને સરળ બનાવે છે. તે વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો અને ઉદ્યોગસાહસિકોને સંસ્થા કે સ્થાનને ધ્યાનમાં લીધા વિના, નવીન સેમિકન્ડક્ટર સોલ્યુશન્સ વિકસાવવા માટે સશક્ત બનાવે છે, અને તકનીકી સ્વ-નિર્ભરતા અને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતાના દ્રષ્ટિકોણને અનુરૂપ સ્વદેશી નવીનતાને વેગ આપે છે.

ઝાંખી: ચિપ્સ ટુ સ્ટાર્ટ-અપ્સ (C2S) પ્રોગ્રામ

C2S પ્રોગ્રામ એ MeitY દ્વારા 2022માં શરૂ કરાયેલ એક વ્યાપક ક્ષમતા-નિર્માણ પહેલ છે, જેનું કુલ બજેટ પાંચ વર્ષમાં ₹250 કરોડ છે, જેમાં સમગ્ર ભારતમાં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે.

C2S પ્રોગ્રામનો ઉદ્દેશ્ય અંડરગ્રેજ્યુએટ, અનુસ્નાતક અને ડોક્ટરલ સ્તરે 85,000 ઉદ્યોગ-તૈયાર વ્યાવસાયિકોને તૈયાર કરવાનો છે. આમાં સામેલ છે:

• ચિપ ડિઝાઇનમાં અદ્યતન સંશોધનમાં રોકાયેલા 200 પીએચડી વિદ્વાનો,
• VLSI અથવા એમ્બેડેડ સિસ્ટમ્સમાં વિશેષતા ધરાવતા 7000 એમ.ટેક સ્નાતકો,
• VLSIમાં વિશેષતા ધરાવતા કમ્પ્યુટર, કોમ્યુનિકેશન અથવા ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ્સ પ્રોગ્રામમાંથી 8800 એમ.ટેક સ્નાતકો,
• VLSI-લક્ષી અભ્યાસક્રમ દ્વારા તાલીમ પામેલા 69,000 બી.ટેક વિદ્યાર્થીઓ.

માનવશક્તિ વિકસાવવા ઉપરાંત, C2S કાર્યક્રમનો ઉદ્દેશ 25 સ્ટાર્ટ-અપ્સના લોન્ચને ટેકો આપવાનો અને 10 ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરને સરળ બનાવવાનો છે. આ કાર્યક્રમનો ઉદ્દેશ SMART લેબ સુવિધાઓ સુધી પહોંચ પૂરી પાડવાનો, 100,000 વિદ્યાર્થીઓને તાલીમ આપવાનો, 50 પેટન્ટ જનરેટ કરવાનો અને ઓછામાં ઓછા 2,000 કેન્દ્રિત સંશોધન પ્રકાશનોને ટેકો આપવાનો પણ છે.

C2S કાર્યક્રમનો આ સંકલિત અભિગમ નવીનતાને ટેકો આપે છે, રોજગારક્ષમતા વધારે છે અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને ભારતના સેમિકન્ડક્ટર મૂલ્ય શૃંખલામાં વધુ સક્રિય ભૂમિકા ભજવવા સક્ષમ બનાવે છે. આ કાર્યક્રમ સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રમાં સ્વ-નિર્ભરતા, નવીનતા અને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા માટે મજબૂત પાયો નાખે છે.

કાર્યક્રમ અભિગમ અને અમલીકરણ

C2S કાર્યક્રમ એક વ્યાપક અભિગમ અપનાવે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને ચિપ ડિઝાઇન, ફેબ્રિકેશન અને પરીક્ષણમાં વ્યવહારુ અનુભવ પ્રદાન કરે છે. આ ઉદ્યોગ ભાગીદારો સાથે સહયોગમાં નિયમિત તાલીમ સત્રો દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે, જેમાં માર્ગદર્શન અને વ્યવહારુ સહાયનો સમાવેશ થાય છે. વિદ્યાર્થીઓ અદ્યતન ચિપ ડિઝાઇન સાધનો, ફેબ્રિકેશન સુવિધાઓ અને પરીક્ષણ સંસાધનોની ઍક્સેસ મેળવે છે, જેમાં અત્યાધુનિક EDA સોફ્ટવેર અને સેમિકન્ડક્ટર ફાઉન્ડ્રીનો સમાવેશ થાય છે, જે તેમને તેમની પોતાની ચિપ્સ ડિઝાઇન, બિલ્ડ અને પરીક્ષણ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. આ તકોમાં એપ્લિકેશન-સ્પેસિફિક ઇન્ટિગ્રેટેડ સર્કિટ્સ (ASICs), સિસ્ટમ-ઓન-ચિપ (SoCs), અને બૌદ્ધિક સંપદા (IP) કોર ડિઝાઇનના કાર્યકારી પ્રોટોટાઇપ્સ વિકસાવવા માટે C2S પ્રોગ્રામ હેઠળ R&D પ્રોજેક્ટ્સનો અમલ કરવાનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ માળખાગત અનુભવ શૈક્ષણિક શિક્ષણને વ્યવહારુ સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇન અને વિકાસ કાર્યપ્રવાહ સાથે જોડે છે.

આ સંકલિત અભિગમ ખાતરી કરે છે કે વિદ્યાર્થીઓ અને સંસ્થાઓ કાર્યકારી ચિપ ડિઝાઇન, સિસ્ટમ-સ્તરની ચિપ્સ અને ફરીથી વાપરી શકાય તેવા ડિઝાઇન બ્લોક્સ વિકસાવી શકે છે, જ્યારે પેટન્ટ, ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર અને સ્ટાર્ટ-અપ ઇન્ક્યુબેશન દ્વારા નવીનતાને પ્રોત્સાહન પણ આપે છે.

C2S પ્રોગ્રામના મુખ્ય પરિણામો

ચિપ્સ ટુ સ્ટાર્ટઅપ્સ પ્રોગ્રામે ક્ષમતા નિર્માણ, માળખાગત સુવિધા અને વ્યવહારુ ચિપ ડિઝાઇન સક્ષમતામાં માપી શકાય તેવા પરિણામો આપ્યા છે. રાષ્ટ્રીય તકનીકી સુવિધાઓ અને ફેબ્રિકેશન સપોર્ટના સંયોજન દ્વારા, આ પ્રોગ્રામે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને સ્ટાર્ટઅપ્સ તરફથી મોટા પાયે ભાગીદારી સક્ષમ બનાવી છે.

• 300 શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને 95 સ્ટાર્ટઅપ્સ સહિત 400 સંસ્થાઓના લગભગ 1,00,000 વ્યક્તિઓએ શેર કરેલ રાષ્ટ્રીય EDA ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ઉપયોગ કર્યો છે, જેના પરિણામે 1.75 કરોડ કલાકથી વધુ ટૂલનો ઉપયોગ થયો છે.
• છેલ્લા વર્ષોમાં, ચિપઇન સેન્ટરે સેમિકન્ડક્ટર લેબોરેટરી, મોહાલી ખાતે છ શેર કરેલ વેફર રન હાથ ધર્યા છે, જેના કારણે 46 સંસ્થાઓમાંથી 122 ચિપ ડિઝાઇન સબમિશન શક્ય બન્યા છે.
• કુલ 56 વિદ્યાર્થી-ડિઝાઇન કરેલી ચિપ્સ સફળતાપૂર્વક ફેબ્રિકેટ, પેકેજ અને ડિલિવર કરવામાં આવી છે.
• વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો અને ઇજનેરો માટે મુખ્ય ચિપ ડિઝાઇન ડોમેનમાં 265થી વધુ ઉદ્યોગ-આગેવાની તાલીમ સત્રો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે.
• ભાગ લેતી સંસ્થાઓએ ચિપ ડિઝાઇન અને સેમિકન્ડક્ટર ઉત્પાદન વર્કફ્લોમાં 75થી વધુ પેટન્ટ ફાઇલ કર્યા છે.
• આ સંસ્થાઓ સંરક્ષણ, ટેલિકોમ્યુનિકેશન, ઓટોમોટિવ, કન્ઝ્યુમર ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઔદ્યોગિક એપ્લિકેશન્સમાં ઉપયોગ માટે 500થી વધુ IP કોરો, એપ્લિકેશન-વિશિષ્ટ ઇન્ટિગ્રેટેડ સર્કિટ અને સિસ્ટમ-ઓન-ચિપ ડિઝાઇન વિકસાવી રહી છે.
• પ્રભાવિત શિક્ષણ, ડિઝાઇન માન્યતા અને પ્રોટોટાઇપિંગ પ્રવૃત્તિઓને ટેકો આપવા માટે સહભાગી સંસ્થાઓને કેન્દ્રિય અને વિતરિત ફીલ્ડ-પ્રોગ્રામેબલ ગેટ એરે (FPGA) બોર્ડ પૂરા પાડવામાં આવ્યા હતા.
• PARAM ઉત્કર્ષ સુપર કોમ્પ્યુટર દ્વારા ઉચ્ચ-પ્રદર્શન કમ્પ્યુટિંગ ઍક્સેસ પ્રદાન કરવામાં આવી હતી.

C2S પ્રોગ્રામને ટેકો આપતું સંસ્થાકીય માળખું

ચિપ્સ ટુ સ્ટાર્ટ-અપ્સ પ્રોગ્રામ હેઠળ, ભારતના ચિપ ડિઝાઇન ઇકોસિસ્ટમને એક સંકલિત સંસ્થાકીય માળખા દ્વારા મજબૂત બનાવવામાં આવી રહ્યું છે જે તકનીકી માળખાકીય સહાય અને મોટા પાયે ક્ષમતા નિર્માણને જોડે છે. મુખ્ય કાર્યક્રમો અને સંસ્થાઓ, જેમ કે C-DAC અને ChipIN સેન્ટર્સ, ચિપ ડિઝાઇન શિક્ષણ અને નવીનતા માટે એન્ડ-ટુ-એન્ડ સક્ષમતા પ્રદાન કરે છે. R&D સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગ ભાગીદારોને એકીકૃત કરીને, C2S સંસ્થાકીય માળખું સ્વદેશી ચિપ ડિઝાઇનને ટેકો આપે છે અને ભારતના આત્મનિર્ભર અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇન ઇકોસિસ્ટમના ઉદ્દેશ્યને આગળ ધપાવે છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય ( MeitY )

MeitY રાષ્ટ્રીય સેમિકન્ડક્ટર પહેલનું નેતૃત્વ કરે છે, નીતિ દિશા પ્રદાન કરે છે અને ચિપ્સ ટુ સ્ટાર્ટ-અપ્સ પ્રોગ્રામ જેવી યોજનાઓનું સંચાલન કરે છે. તે ભારતના ચિપ ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવવા માટે સંસ્થાકીય અને ઉદ્યોગ ભાગીદારીનું પણ સંકલન કરે છે. MeitY C2S માટે એકંદર નીતિ દિશા, ભંડોળ સહાય અને કાર્યક્રમ દેખરેખ પૂરી પાડે છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતના સ્થાનિક સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇન ઉદ્યોગમાં વર્તમાન અંતરને દૂર કરવાનો છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ભારતીય કંપનીઓને સેમિકન્ડક્ટર મૂલ્ય શૃંખલામાં આગળ વધવામાં મદદ કરવાનો છે.

સેન્ટર ફોર ડેવલપમેન્ટ ઓફ એડવાન્સ્ડ કમ્પ્યુટિંગ (C-DAC)

C-DAC એ બેંગલુરુમાં ChipIN સેન્ટરની સ્થાપના અને સંચાલન કર્યું છે, જે ચિપ ડિઝાઇનને સક્ષમ કરવા માટે રાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર તરીકે સેવા આપે છે. આ કેન્દ્ર વાણિજ્યિક EDA ટૂલ્સ, ઉચ્ચ-પ્રદર્શન કમ્પ્યુટિંગ સંસાધનો, IP લાઇબ્રેરીઓ અને તકનીકી માર્ગદર્શન માટે શેર કરેલ ઍક્સેસ પ્રદાન કરે છે. તે ડિઝાઇન ઓનબોર્ડિંગ, ચકાસણી અને ફેબ્રિકેશન માટે એકત્રીકરણનું પણ સંચાલન કરે છે.

સેમી-કન્ડક્ટર લેબોરેટરી (SCL), મોહાલી

ચિપ્સ ટુ સ્ટાર્ટ-અપ્સ પ્રોગ્રામ હેઠળ, SCL શેર્ડ વેફર રન દ્વારા ભાગ લેતી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના વિદ્યાર્થીઓ અને સંશોધકો દ્વારા વિકસિત ચિપ ડિઝાઇનના ફેબ્રિકેશનને સરળ બનાવે છે. SCL સ્થાપિત પ્રક્રિયા તકનીકનો ઉપયોગ કરીને ફેબ્રિકેશન કરે છે અને માન્ય ડિઝાઇન માટે પેકેજિંગ સપોર્ટ પૂરો પાડે છે. ફેબ્રિકેટેડ ચિપ્સ સંસ્થાઓમાં પાછા મોકલવામાં આવે છે, જેનાથી વિદ્યાર્થીઓ સિલિકોન પર ડિઝાઇનને માન્ય કરી શકે છે અને પોસ્ટ-ફેબ્રિકેશન પરીક્ષણ અને મૂલ્યાંકનમાં વ્યવહારુ અનુભવ મેળવી શકે છે.

આ સંકલિત સંસ્થાકીય માળખા રાષ્ટ્રીય ચિપ ડિઝાઇન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સમાન ઍક્સેસ સુનિશ્ચિત કરે છે, શૈક્ષણિક-ઉદ્યોગ સહયોગને મજબૂત બનાવે છે અને ઉદ્યોગ-તૈયાર ચિપ ડિઝાઇનર્સની સ્થિર પાઇપલાઇન બનાવે છે. આ સ્વદેશી ચિપ ડિઝાઇન ક્ષમતાઓને આગળ વધારવામાં અને વૈશ્વિક સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમમાં ભારતને વિશ્વસનીય ભાગીદાર તરીકે સ્થાપિત કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.

નિષ્કર્ષ

સેમિકન્ડક્ટર નવીનતા આર્થિક વિકાસ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે વ્યૂહાત્મક પાયા તરીકે ઉભરી આવી છે. સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇન અને પ્રતિભા વિકાસમાં નેતૃત્વ વૈશ્વિક તકનીકી સ્પર્ધાત્મકતામાં વધુને વધુ કેન્દ્રિય બની રહ્યું છે. આને ઓળખીને, ભારત ભવિષ્યની સેમિકન્ડક્ટર તકનીકોને આકાર આપવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવવા માટે તેના શૈક્ષણિક અને નવીનતા ઇકોસિસ્ટમને તૈયાર કરી રહ્યું છે.

ચિપ્સ ટુ સ્ટાર્ટ-અપ્સ પ્રોગ્રામ મજબૂત અને આત્મનિર્ભર સેમિકન્ડક્ટર ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટેની ભારતની પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. મોટા પાયે કૌશલ્ય વિકાસ, વ્યવહારુ ડિઝાઇન અનુભવ અને રાષ્ટ્રીય માળખાગત સુવિધાઓની ઍક્સેસને સક્ષમ કરીને, આ કાર્યક્રમ વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ઉદ્યોગસાહસિકોને સ્વદેશી ચિપ ડિઝાઇન અને નવીનતામાં યોગદાન આપવા માટે સશક્ત બનાવી રહ્યો છે. આ પ્રયાસો ભારતના પ્રતિભા આધારને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે, તકનીકી સ્વ-નિર્ભરતાને ટેકો આપી રહ્યા છે અને દેશને સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઇન અને વિકાસ માટે વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક કેન્દ્ર બનવા માટે સ્થાન આપી રહ્યા છે. સંદર્ભો

સંદર્ભ

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય - સ્ટાર્ટ-અપ પ્રોગ્રામ પોર્ટલની ચિપ્સ

• https://c2s.gov.in/
• https://c2s.gov.in/Centralized_EDA_Tool_Access.jsp
• https://c2s.gov.in/MPW_Services.jsp
• https://c2s.gov.in/FPGA.jsp
• https://c2s.gov.in/PARAM.jsp
• https://c2s.gov.in/Post_Silicon.jsp
• https://c2s.gov.in/Completed_Training.jsp
• https://c2s.gov.in/SCL_MPW_Consolidated.jsp

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2196422&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2202899&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2211220&reg=3&lang=2

કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલય

• https://ncvet.gov.in/wp-content/uploads/2025/07/semiconductor-strategy-report-2025.pdf

PDF માટે અહીં ક્લિક કરો.

 

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(रिलीज़ आईडी: 2215768) आगंतुक पटल : 13