1 .ഭാരത സർക്കാരിന്റെ വ്യവഹാരങ്ങൾ കാര്യക്ഷമമായും ഫലപ്രദമായും കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിനുള്ള നിർദ്ദേശങ്ങൾ:

ഭാരത സർക്കാരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിയമവ്യവഹാരങ്ങൾ തടയുന്നതിനും നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനും കുറയ്ക്കുന്നതിനുമുള്ള നയത്തിന്റെ ഭാഗമായി, ഭാരത സർക്കാരിന്റെ നിയമകാര്യ വകുപ്പ് (DLA), നിയമ-നീതി മന്ത്രാലയം എന്നിവ ചേർന്ന് "ഭാരത സർക്കാരിന്റെ വ്യവഹാരങ്ങൾ കാര്യക്ഷമമായും ഫലപ്രദമായും കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിനുള്ള നിർദ്ദേശങ്ങൾ" 2025 ഏപ്രിൽ 4-ന് പുറപ്പെടുവിച്ചു. ക്യാബിനറ്റ് സെക്രട്ടറിയുടെ അധ്യക്ഷതയിലുള്ള സെക്രട്ടറിമാരുടെ സമിതിയുടെ (CoS) ശുപാർശകൾ പ്രകാരമാണ് ഈ നിർദ്ദേശങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തിയത്. കേന്ദ്ര സർക്കാരിന് കീഴിലുള്ള എല്ലാ മന്ത്രാലയങ്ങൾക്കും വകുപ്പുകൾക്കും, അവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഓഫീസുകൾക്കും, സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും, കൂടാതെ ആർബിട്രേഷൻ (മധ്യസ്ഥത) സംബന്ധിച്ച കാര്യങ്ങളിൽ പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും (CPSEs) ഈ നിർദ്ദേശങ്ങൾ ബാധകമായിരിക്കും.

നല്ല ഭരണനിർവ്വഹണം എന്ന ലക്ഷ്യം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനും പൊതുക്ഷേമം ഉറപ്പാക്കുന്നതിനും നീതി കൃത്യസമയത്ത് ലഭ്യമാക്കുന്നതിനും ഈ നിർദ്ദേശങ്ങൾ സമഗ്രമായ ഒരു സമീപനമാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്. നിയമനടപടികൾ ലഘൂകരിക്കുക, അനാവശ്യ വ്യവഹാരങ്ങൾ ഒഴിവാക്കുക, വിജ്ഞാപനങ്ങളിലും ഉത്തരവുകളിലും ഉണ്ടാകുന്ന പൊരുത്തക്കേടുകൾ പരിഹരിക്കുക, അനാവശ്യമായ അപ്പീലുകൾ കുറയ്ക്കുക, വകുപ്പുകൾ തമ്മിലുള്ള ഏകോപനം മെച്ചപ്പെടുത്തുക, മധ്യസ്ഥത സംബന്ധിച്ച കാര്യങ്ങളിൽ കൂടുതൽ പൊതു ഉത്തരവാദിത്തം ഉറപ്പാക്കുക, നിയമപരമായ പ്രക്രിയകളുടെ കാര്യക്ഷമത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനായി ശക്തമായ ഒരു നോളജ് മാനേജ്‌മെന്റ് സിസ്റ്റം (KMS) സ്ഥാപിക്കുക എന്നിവയാണ് ഇതിലൂടെ ലക്ഷ്യമിടുന്നത്.

2. 2025-ലെ ലോ ഓഫീസർമാരുടെ നിയമനം/പാനൽ തയ്യാറാക്കൽ:

# അറ്റോർണി ജനറൽ ശ്രീ. ആർ. വെങ്കിട്ടരമണിയെ രണ്ട് വർഷത്തേക്ക് കൂടി പുനർനിയമിച്ചു.

# സുപ്രീം കോടതിയിൽ അഡീഷണൽ സോളിസിറ്റർ ജനറൽ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ മൂന്ന് പുതിയ തസ്തികകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും, വിജ്ഞാപനം പുറപ്പെടുവിക്കുകയും, നിയമനം നടത്തുകയും ചെയ്തു.

# വിവിധ ഹൈക്കോടതികളിലും ഹൈക്കോടതി ബെഞ്ചുകളിലുമായി ഒൻപത് ഡെപ്യൂട്ടി സോളിസിറ്റർ ജനറൽമാരെ (Dy.SGI) പുതുതായി നിയമിക്കുകയും, നിലവിലുള്ള അഞ്ച് പേരുടെ കാലാവധി നീട്ടുകയും ചെയ്തു.

# രാജ്യത്തെ വിവിധ കോടതികളിലും ട്രൈബ്യൂണലുകളിലുമായി ആകെ 3877 അഭിഭാഷകരെ പാനലിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുകയോ പാനൽ കൗൺസലർമാരായുള്ള അവരുടെ കാലാവധി നീട്ടുകയോ ചെയ്തു.

# 25 പാനൽ കൗൺസലർമാരുടെ രാജി അപേക്ഷകൾ പരിശോധിച്ച് തീർപ്പാക്കി.

3). സർക്കാർ/പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ ഒരു വശത്തും, പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങൾ/സ്വകാര്യ കക്ഷികൾ മറുവശത്തുമായി വരുന്ന ആഭ്യന്തരവും അന്തർദ്ദേശീയവുമായ വാണിജ്യ തർക്കങ്ങളിൽ മധ്യസ്ഥ (Arbitration) പാനൽ കൗൺസലർമാരുടെ നാമനിർദ്ദേശം:

വിവിധ മന്ത്രാലയങ്ങളെയും വകുപ്പുകളെയും മധ്യസ്ഥ കേസുകളിൽ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നതിനായി ആർബിട്രേഷൻ പാനൽ കൗൺസലർമാരെ നിയമിക്കണമെന്ന അഭ്യർത്ഥനകൾ ലഭിക്കാറുണ്ട്. പ്രസ്തുത കാലയളവിൽ, ഇത്തരത്തിലുള്ള അഭ്യർത്ഥനകൾക്ക് മറുപടിയായി ഏകദേശം 100 മധ്യസ്ഥ കേസുകളിൽ പാനൽ കൗൺസലർമാരെ നിയമിച്ചിട്ടുണ്ട്.

4). സിവിൽ നിയമ കാര്യങ്ങളിൽ വിദേശ രാജ്യങ്ങളുമായി കരാറുകളിലും ഉടമ്പടികളിലും ഏർപ്പെടൽ:

വിദേശ രാജ്യങ്ങളുമായുള്ള പരസ്പര സഹകരണ ക്രമീകരണങ്ങൾക്കായുള്ള നോഡൽ മന്ത്രാലയമാണ് നിയമ-നീതി മന്ത്രാലയത്തിന് കീഴിലുള്ള നിയമകാര്യ വകുപ്പ്. ഇതിനുപുറമെ, മറ്റ് രാജ്യങ്ങളുമായി സിവിൽ നിയമത്തിന് കീഴിലുള്ള നിയമപരമായ സഹകരണത്തിനായി വിവിധ കരാറുകളിൽ മന്ത്രാലയം ഏർപ്പെടുന്നു. ഈ ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ ഭാഗമായി, 2025-ൽ സോഷ്യലിസ്റ്റ് റിപ്പബ്ലിക് ഓഫ് വിയറ്റ്‌നാമുമായി സിവിൽ, വാണിജ്യ കാര്യങ്ങളിൽ പരസ്പര നിയമ സഹായ ഉടമ്പടിയിൽ (Mutual Legal Assistance Treaty) ഒപ്പുവെച്ചു. ഇതിന്റെ തുടർച്ചയായി, 2025 ഡിസംബർ 23-ന് ഒരു പ്രതിനിധി സംഘത്തിന്റെ സന്ദർശനവും സംഘടിപ്പിക്കുകയുണ്ടായി (ചിത്രം ഇതോടൊപ്പം).

5). സമൻസുകൾ അയക്കുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഉഭയകക്ഷി ഉടമ്പടികൾ (പരസ്പര നിയമ സഹായ ഉടമ്പടികൾ/പരസ്പര ക്രമീകരണങ്ങൾ), ബഹുമുഖ ഉടമ്പടികൾ (1965/1971-ലെ ഹേഗ് കൺവെൻഷൻ) എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള അഭ്യർത്ഥനകൾ പരിശോധിക്കുകയും നടപടിയെടുക്കുകയും ചെയ്യൽ:

സിവിൽ, വാണിജ്യ കാര്യങ്ങളിൽ വിദേശ രാജ്യങ്ങളിൽ ജുഡീഷ്യൽ, എക്സ്ട്രാ ജുഡീഷ്യൽ രേഖകൾ കൈമാറുന്നതിനും, സമൻസുകൾ/നോട്ടീസുകൾ നൽകുന്നതിനും, തെളിവുകൾ ശേഖരിക്കുന്നതിനുമുള്ള 1965, 1971 ഹേഗ് കൺവെൻഷനുകൾ പ്രകാരമുള്ള കേന്ദ്ര അതോറിറ്റിയാണ് നിയമ-നീതി മന്ത്രാലയത്തിലെ നിയമകാര്യ വകുപ്പ്. ഈ ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ ഭാഗമായി, പ്രസ്തുത കാലയളവിൽ ഏകദേശം 3200 അഭ്യർത്ഥനകളിൽ നടപടികൾ സ്വീകരിച്ചു.

6). ബദൽ തർക്ക പരിഹാര മാർഗ്ഗങ്ങൾ (Alternate Dispute Resolution - ADR):

ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂഷണൽ ആർബിട്രേഷൻ (സ്ഥാപനപരമായ മധ്യസ്ഥത) സുഗമമാക്കുന്നതിനായി സ്വതന്ത്രവും സ്വയംഭരണാധികാരമുള്ളതുമായ ഒരു ലോകോത്തര ബോഡി രൂപീകരിക്കുന്നതിനും, ആ കേന്ദ്രത്തെ ദേശീയ പ്രാധാന്യമുള്ള സ്ഥാപനമായി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതിനുമായി 'ഇന്ത്യ ഇന്റർനാഷണൽ ആർബിട്രേഷൻ സെന്റർ ആക്ട്, 2019' പ്രകാരം ഇന്ത്യ ഇന്റർനാഷണൽ ആർബിട്രേഷൻ സെന്റർ (IIAC) സ്ഥാപിച്ചു. വാണിജ്യ തർക്കങ്ങൾ മധ്യസ്ഥതയിലൂടെ പരിഹരിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു പ്ലാറ്റ്‌ഫോം ഈ കേന്ദ്രം നൽകുന്നു. രാജ്യത്തെ ഒരു മാതൃകാ മധ്യസ്ഥ സ്ഥാപനമായി മാറാനും അതിലൂടെ മധ്യസ്ഥതയ്ക്കായുള്ള സ്ഥാപനപരമായ ചട്ടക്കൂടിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്താനും ഈ കേന്ദ്രം വിഭാവനം ചെയ്യുന്നു. അന്താരാഷ്ട്ര മധ്യസ്ഥതയ്ക്കായി 97 ആർബിട്രേറ്റർമാരെയും ആഭ്യന്തര മധ്യസ്ഥതയ്ക്കായി 271 ആർബിട്രേറ്റർമാരെയും കേന്ദ്രം പാനലിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

2025-ൽ ഈ കേന്ദ്രം താഴെ പറയുന്ന സമ്മേളനങ്ങൾ സംഘടിപ്പിച്ചു:

# 2025 മാർച്ച് 1-ന് ന്യൂഡൽഹിയിലെ ഭാരത് മണ്ഡപത്തിൽ,  “അന്താരാഷ്ട്ര ആർബിട്രേഷൻ: ഇന്ത്യൻ കാഴ്ചപ്പാട്” (International Arbitration: Indian Perspective) എന്ന വിഷയത്തിൽ കൊളോക്വിയം (വിദഗ്ദ്ധ ചർച്ചാ സമ്മേളനം) സംഘടിപ്പിച്ചു.

# 2025 ജൂൺ 14-ന് ന്യൂഡൽഹിയിലെ ഭാരത് മണ്ഡപത്തിൽ, കേന്ദ്ര പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനങ്ങളിലെ (CPSEs) മുതിർന്ന ഉദ്യോഗസ്ഥർക്കായി “ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂഷണൽ ആർബിട്രേഷൻ: തർക്ക പരിഹാരത്തിനുള്ള ഫലപ്രദമായ ചട്ടക്കൂട്” (Institutional Arbitration: An Effective Framework For Dispute Resolution) എന്ന വിഷയത്തിൽ സമ്മേളനം നടത്തി.

# 2025 ഓഗസ്റ്റ് 28-ന് സിംഗപ്പൂരിൽ  നടന്ന 'സിംഗപ്പൂർ കൺവെൻഷൻ വീക്ക് 2025'-ന്റെ ഭാഗമായി, “ഇന്ത്യയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തർക്കങ്ങളിൽ ആർബിട്രേറ്റർമാരെ തിരഞ്ഞെടുക്കൽ” (Selection of Arbitrators in India related disputes) എന്ന വിഷയത്തിൽ പങ്കാളിത്ത പരിപാടി (Partner event) സംഘടിപ്പിച്ചു.

# 2025 സെപ്റ്റംബർ 24-ന് ഫെഡറേഷൻ ഓഫ് ഇന്ത്യൻ എക്‌സ്‌പോർട്ട് ഓർഗനൈസേഷനുമായി (FIEO) സഹകരിച്ച് “ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂഷണൽ ആർബിട്രേഷൻ: ഉചിതമായ തർക്ക പരിഹാര മാർഗ്ഗം” എന്ന വിഷയത്തിൽ വെബിനാർ സംഘടിപ്പിച്ചു.

2025-ൽ ഈ കേന്ദ്രം താഴെ പറയുന്ന ധാരണാപത്രങ്ങളിൽ (MoU) ഒപ്പുവെച്ചു:

|.സഹകരണത്തിനായി IIAC-യും ഏഷ്യൻ ആഫ്രിക്കൻ ലീഗൽ കൺസൾട്ടേറ്റീവ് ഓർഗനൈസേഷനും (AALCO) തമ്മിലുള്ള ധാരണാപത്രം.

||.സഹകരണത്തിനായി IIAC-യും ഡൽഹി സർവ്വകലാശാല ലോ സെന്റർ-I ന് കീഴിലുള്ള പര്യായ എ.ഡി.ആർ (ADR) സൊസൈറ്റിയും തമ്മിലുള്ള ധാരണാപത്രം.

ആഭ്യന്തരവും അന്തർദ്ദേശീയവുമായ ബദൽ തർക്ക പരിഹാര മാർഗ്ഗങ്ങളെക്കുറിച്ചും അവയുടെ നിയമനടപടികളെക്കുറിച്ചും അറിവ് വ്യാപിപ്പിക്കുന്നതിനായി, 2025 ഡിസംബർ 9-ന് IIAC അതിന്റെ കന്നി വാർഷിക മാസിക (IIAC Annual Magazine) പുറത്തിറക്കി.

കൂടാതെ, കേന്ദ്രം 'ഇന്ത്യ ഇന്റർനാഷണൽ ആർബിട്രേഷൻ സെന്റർ (ട്രാൻസാക്ഷൻ ഓഫ് ബിസിനസ് ഓഫ് കമ്മിറ്റി) റെഗുലേഷൻസ്, 2025'-ഉം, 'ഇന്ത്യ ഇന്റർനാഷണൽ ആർബിട്രേഷൻ സെന്റർ (ക്രൈറ്റീരിയ ഫോർ ദി അഡ്മിഷൻ ടു ദി പാനൽ ഓഫ് ആർബിട്രേറ്റേഴ്സ്) റെഗുലേഷൻസ്, 2023'-ലെ ഭേദഗതികളും വിജ്ഞാപനം ചെയ്തു.

മീഡിയേഷൻ ആക്ട് 2023, ആർബിട്രേഷൻ ആൻഡ് കൺസീലിയേഷൻ ആക്ട് 1996, കൊമേഴ്‌സ്യൽ ആക്ട് 2015 എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഭരണപരമായ കാര്യങ്ങളിലും നിയമകാര്യ വകുപ്പ് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു. വാണിജ്യ തർക്ക പരിഹാര സംവിധാനങ്ങൾ മെച്ചപ്പെടുത്തുന്നതിനായി വകുപ്പ് നിരന്തരമായ നിയമനിർമ്മാണ-നയപരമായ ഇടപെടലുകൾ നടത്തിവരികയാണ്.

7). ലിംബ്സ് - LIMBS (ലീഗൽ ഇൻഫർമേഷൻ ആൻഡ് മാനേജ്‌മെന്റ് ബ്രീഫിംഗ് സിസ്റ്റം):

ഭാരത സർക്കാർ കക്ഷിയായിട്ടുള്ള എല്ലാ കോടതി കേസുകളും നിരീക്ഷിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു വെബ് അധിഷ്ഠിത ആപ്ലിക്കേഷനാണ് ലീഗൽ ഇൻഫർമേഷൻ മാനേജ്‌മെന്റ് ആൻഡ് ബ്രീഫിംഗ് സിസ്റ്റം (LIMBS). 2016 ഫെബ്രുവരിയിൽ പ്രവർത്തനമാരംഭിച്ച ഈ ആപ്ലിക്കേഷൻ, നിയമ-നീതി മന്ത്രാലയത്തിന് കീഴിലുള്ള നിയമകാര്യ വകുപ്പിന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. മുതിർന്ന സർക്കാർ ഉദ്യോഗസ്ഥർ, നോഡൽ ഓഫീസർമാർ, വിവിധ മന്ത്രാലയങ്ങളിലെയും വകുപ്പുകളിലെയും ഉപയോക്താക്കൾ തുടങ്ങിയ എല്ലാ ഗുണഭോക്താക്കൾക്കും  24 മണിക്കൂറും ലഭ്യമാകുന്ന ലളിതവും നൂതനവുമായ ഒരു ഓൺലൈൻ സംവിധാനമാണിത്.

മന്ത്രാലയ/വകുപ്പ് തലത്തിലുള്ള മധ്യസ്ഥത (Arbitration), ആർബിട്രേറ്റർമാരുടെ നാമനിർദ്ദേശം, തുടർനടപടികൾ എന്നിവയും ലിംബ്സ് രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. നിയമകാര്യ വകുപ്പ്, ക്യാബിനറ്റ് സെക്രട്ടേറിയറ്റ്, നിതി ആയോഗ്, പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ ഓഫീസ് (PMO) എന്നിവയ്ക്ക് ലിംബ്സ് വഴി കോടതി കേസുകളുടെ വിശദാംശങ്ങൾ പരിശോധിക്കാൻ സാധിക്കും. നിയമകാര്യ വകുപ്പിന് കീഴിലുള്ള സെൻട്രൽ ഏജൻസി സെക്ഷൻ (CAS), ഭാരത സർക്കാർ സുപ്രീം കോടതിയിൽ ഫയൽ ചെയ്യുന്ന സുപ്രധാന കേസുകൾ കണ്ടെത്തുകയും അവയുടെ വിവരങ്ങൾ ഇതിൽ രേഖപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ സാമ്പത്തിക ഉപദേശക സമിതിക്കും (EAC-PM) ലിംബ്സ് പോർട്ടലിലേക്ക് പ്രവേശനം (Access) നൽകിയിട്ടുണ്ട്.

മാനുഷികമായ വിവരശേഖരണ രീതികൾ (Manual data entry) കുറച്ചുകൊണ്ട് കൂടുതൽ സ്വയമേവയുള്ള (Automated) ഒരു സംവിധാനത്തിലേക്ക് മാറുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി, ലിംബ്സ് (LIMBS) പോർട്ടലിനെ വിവിധ കോടതികളിലെയും ട്രൈബ്യൂണലുകളിലെയും ഡാറ്റാബേസുകളുമായി എ.പി.ഐ (API) വഴി ബന്ധിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ നടന്നുവരികയാണ്. തടസ്സങ്ങളില്ലാത്ത വിവര കൈമാറ്റവും തത്സമയ അപ്‌ഡേറ്റുകളും ഇതിലൂടെ സാധ്യമാകും. ഇതിനായി സുപ്രീം കോടതി, ഹൈക്കോടതികൾ, ജില്ലാ കോടതികൾ, 17 ട്രൈബ്യൂണലുകൾ എന്നിവയെ സമീപിച്ചിരുന്നു. നാഷണൽ ഇൻഫോർമാറ്റിക്സ് സെന്ററും (NIC) അതത് കോടതി/ട്രൈബ്യൂണൽ അധികൃതരുമായി സഹകരിച്ച് നിയമകാര്യ വകുപ്പ് താഴെ പറയുന്ന കോടതികളെയും ട്രൈബ്യൂണലുകളെയും ലിംബ്സുമായി വിജയകരമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു:

എ.പി.ഐ (API) വഴി ലിംബ്സുമായി ബന്ധിപ്പിച്ച കോടതികൾ/ട്രൈബ്യൂണലുകൾ:

@ സുപ്രീം കോടതി

@ ഹൈക്കോടതികൾ

@ ജില്ലാ-സെഷൻസ് കോടതികൾ

ട്രൈബ്യൂണലുകൾ (9 എണ്ണം):

1 .സെൻട്രൽ അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റീവ് ട്രൈബ്യൂണൽ (CAT)

2 .ടെലികോം ഡിസ്പ്യൂട്ട് സെറ്റിൽമെന്റ് ആൻഡ് അപ്പലേറ്റ് ട്രൈബ്യൂണൽ (TDSAT)

3 .അപ്പലേറ്റ് ട്രൈബ്യൂണൽ ഫോർ ഇലക്ട്രിസിറ്റി (APTEL)

4 .കസ്റ്റംസ് എക്സൈസ് ആൻഡ് സർവീസ് ടാക്സ് അപ്പലേറ്റ് ട്രൈബ്യൂണൽ (CESTAT)

5 .ഇൻകം ടാക്സ് അപ്പലേറ്റ് ട്രൈബ്യൂണൽ (ITAT)

6 .നാഷണൽ കമ്പനി ലോ ട്രൈബ്യൂണൽ (NCLT)

7 .നാഷണൽ കമ്പനി ലോ അപ്പലേറ്റ് ട്രൈബ്യൂണൽ (NCLAT)

8 .നാഷണൽ ഗ്രീൻ ട്രൈബ്യൂണൽ (NGT)

9 .റെയിൽവേ ക്ലെയിംസ് ട്രൈബ്യൂണൽ (RCT)

ശേഷിക്കുന്ന 4 ട്രിബ്യൂണലുകളുമായുള്ള (AFT, NCDRC, CGIT, SAFEMA-യുടെ കീഴിലുള്ള അപ്പലേറ്റ് ട്രിബ്യൂണലുകൾ) LIMBS-ന്റെ സംയോജനം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്.

നിലവിൽ, ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റിന്റെ എല്ലാ മന്ത്രാലയങ്ങളിലും വകുപ്പുകളിലും അനുബന്ധ ഓഫീസുകളിലും LIMBS നടപ്പിലാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഇത് ഉപയോക്താക്കൾ, വിവിധ മന്ത്രാലയങ്ങളിലെയും വകുപ്പുകളിലെയും നോഡൽ ഓഫീസർമാർ, അഭിഭാഷകർ തുടങ്ങിയ എല്ലാ പങ്കാളികളെയും ഒരൊറ്റ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമിൽ കൊണ്ടുവന്നു. വിവിധ മന്ത്രാലയങ്ങളുടെയും വകുപ്പുകളുടെയും കൂട്ടായ പരിശ്രമത്തിലൂടെ, 13,310 രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത ഉപയോക്താക്കളിലൂടെ 13.05 ലക്ഷം കോടതി കേസുകൾ (തീർപ്പാക്കിയ കേസുകൾ ഉൾപ്പെടെ) ഈ ആപ്ലിക്കേഷനിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇതിലൂടെ ഭാരത സർക്കാരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വ്യവഹാരങ്ങളുടെ ഒരു ഏകീകൃത ഡാറ്റാബേസ് രൂപീകരിച്ചു. എല്ലാ കോടതികളുടെയും വിവരങ്ങളും 18,687 പാനൽ അഭിഭാഷകരുടെയും മറ്റ് അഭിഭാഷകരുടെയും വിവരങ്ങളും ഈ ആപ്ലിക്കേഷൻ ശേഖരിച്ചിട്ടുണ്ട്.

A) LIMBS-ന്റെ സ്വാധീനം (Impact of LIMBS)

| .ഭാരത സർക്കാരിലെ വിവിധ മന്ത്രാലയങ്ങളുടെയും വകുപ്പുകളുടെയും കോടതി കേസുകൾ നിരീക്ഷിക്കുന്ന രീതിയിൽ മെച്ചപ്പെട്ട മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നതിനുള്ള ഒരു ഉത്തേജകമായി, ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ സമയത്ത് ആരംഭിച്ച ഒരു സംരംഭമാണ് LIMBS. ഭാരത സർക്കാരുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വ്യവഹാരങ്ങൾ ഫലപ്രദമായി മേൽനോട്ടം വഹിക്കുന്നതിനായി, ഒരു സമഗ്രമായ പരിഹാരം ലക്ഷ്യമിട്ടുകൊണ്ട് ഇത് 'ഇ-കോർട്ട്' (e-Court) ആപ്ലിക്കേഷനുമായി സംയോജിപ്പിക്കാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു.കോടതി കേസുകൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നതിലെ ആശയക്കുഴപ്പങ്ങളും അവ്യക്തതകളും ഒഴിവാക്കുന്നതിനായി LIMBS ഒരു ഏകീകൃത ഡാറ്റാബേസ്, സ്റ്റാൻഡേർഡ് ടെംപ്ലേറ്റുകൾ, പൊതുവായ നാമകരണ രീതി എന്നിവ ഉപയോഗിക്കുന്നു. അഭിഭാഷകർക്കും ഉപയോക്താക്കൾക്കും ബന്ധപ്പെട്ട ഉദ്യോഗസ്ഥർക്കും നൽകുന്ന എസ്എംഎസ് (SMS) അലേർട്ടുകൾ ജാഗ്രതയോടെയുള്ള കേസ് മാനേജ്‌മെന്റ് ഉറപ്പാക്കുന്നു. കൂടാതെ, ഇതിലെ എംഐഎസ് (MIS) റിപ്പോർട്ടുകൾ വിവിധ മന്ത്രാലയങ്ങളിലെയും വകുപ്പുകളിലെയും ലീഗൽ സെല്ലുകളുടെ പ്രവർത്തനം മെച്ചപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

||.ഇത്തരത്തിൽ, മന്ത്രാലയങ്ങളിലുടനീളമുള്ള ഉപയോക്താക്കൾക്കിടയിൽ ഉത്തരവാദിത്തം, ഉടമസ്ഥാവകാശം, ഏകോപനം എന്നിവ കൊണ്ടുവരുന്നതിലൂടെയും ആവശ്യമായ വിവരങ്ങൾ ഈ വെബ് ആപ്ലിക്കേഷനിൽ രേഖപ്പെടുത്തി സുതാര്യത വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിലൂടെയും LIMBS ഭാരത സർക്കാരിന്റെ വ്യവഹാര നിരീക്ഷണ സംവിധാനത്തിൽ വിപ്ലവകരമായ മാറ്റം വരുത്തി.

|||.മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ച ആക്‌സസ് നിയമങ്ങൾക്കനുസരിച്ച്, 24/7 തടസ്സമില്ലാതെ ലഭ്യമാകുന്ന വിവരങ്ങൾ ഏകോപിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ഒരു കോടതി കേസിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ഭാരത സർക്കാരിലെ എല്ലാ പങ്കാളികൾക്കും താങ്ങാനാവശ്യമായ വെബ് സാങ്കേതികവിദ്യ LIMBS ലഭ്യമാക്കുന്നു. ഇത് ഉപയോക്തൃ-സൗഹൃദ റിപ്പോർട്ടുകളിലൂടെ ഒരു കേസിന്റെ വിവിധ ഘട്ടങ്ങൾ തുടർച്ചയായി നിരീക്ഷിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.

|V. വിവിധ മന്ത്രാലയങ്ങളുടെയും വകുപ്പുകളുടെയും പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ സാമ്പത്തിക ഭാരം കുറയ്ക്കാനും സമയം ലാഭിക്കാനും കാര്യക്ഷമത കൊണ്ടുവരാനും LIMBS ലക്ഷ്യമിടുന്നു. ഒരു കോടതി കേസിന്റെ എല്ലാ ഘട്ടങ്ങളിലും സുതാര്യത വളർത്താനും ബന്ധപ്പെട്ട എല്ലാ പങ്കാളികളിലും ഉത്തരവാദിത്തബോധം ജനിപ്പിക്കാനും ഇത് സഹായിക്കുന്നു.

V. ഡാറ്റാ അധിഷ്ഠിതമായ തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നതിനും വിവിധ പങ്കാളികളുടെ പ്രകടനം വിലയിരുത്തുന്നതിനും നിയമപരമായ ഓഡിറ്റുകൾ (legal audits) നടത്തുന്നതിനും ഇത് അധികാരികളെ സഹായിക്കും.

ഗവൺമെന്റ് കൂടുതൽ ഏകോപിതമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനും ഉദ്ദേശിച്ച ഫലങ്ങൾ കൈവരിക്കുന്നതിനുമായി, വിവിധ വകുപ്പുകൾ അവരുടെ വിവരങ്ങൾ കൃത്യസമയത്തും സംയോജിതമായും സമർപ്പിക്കേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്.

B) LIMBS ടീം നടത്തിയ പരിശീലനങ്ങൾ/യോഗങ്ങൾ 

വിപുലമായ ഉപയോക്തൃ അടിത്തറ കണക്കിലെടുത്ത്, എല്ലാ മന്ത്രാലയങ്ങൾക്കും വകുപ്പുകൾക്കും ഈ ആപ്ലിക്കേഷൻ സുഗമമായി ഉപയോഗിക്കുന്നതിനാവശ്യമായ പിന്തുണ LIMBS നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ഇതിന്റെ സവിശേഷതകൾ ഫലപ്രദമായി പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതിനായി LIMBS ടീം 200-ലധികം പരിശീലന/യോഗ സെഷനുകൾ (ഓൺലൈൻ വഴിയും നേരിട്ടും) നടത്തി. LIMBS-ൻ്റെ സവിശേഷതകളുടെ ഫലപ്രദമായ വ്യാപനം ഉറപ്പാക്കാൻ ധനമന്ത്രാലയം (റവന്യൂ CBDT), ആഭ്യന്തര മന്ത്രാലയം (NCB), പ്രതിരോധ മന്ത്രാലയം (മുൻ സൈനിക ക്ഷേമം, ഡിഫൻസ് എസ്റ്റേറ്റുകൾ), ബഹിരാകാശ വകുപ്പ്, തൊഴിൽ മന്ത്രാലയം, കോർപ്പറേറ്റ് കാര്യ മന്ത്രാലയം, വാർത്താവിനിമയ മന്ത്രാലയം (NICF), വനിതാ ശിശു വികസന മന്ത്രാലയം, സി.എ.ജി (CAG) തുടങ്ങിയ വിവിധ മന്ത്രാലയങ്ങളിലെയും വകുപ്പുകളിലെയും ഉദ്യോഗസ്ഥരെ ഈ പരിശീലന പരിപാടികളിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.

8) ലോ കമ്മീഷൻ ഓഫ് ഇന്ത്യ (Law Commission of India):

23-ാമത് ലോ കമ്മീഷൻ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ ബഹുമാനപ്പെട്ട ചെയർപേഴ്സണും അംഗങ്ങളും 2025 ഏപ്രിൽ 16 മുതൽ ചുമതലയേറ്റു.

ശിക്ഷാ നയം (Sentencing Policy): 2023-ലെ ക്രിമിനൽ അപ്പീൽ നമ്പർ 3924-ൽ (സുനിത ദേവി വേഴ്സസ് സ്റ്റേറ്റ് ഓഫ് ബീഹാർ & അനദർ), ബഹുമാനപ്പെട്ട സുപ്രീം കോടതിയുടെ 2024 മെയ് 17-ലെ നിർദ്ദേശങ്ങൾ പ്രകാരം ഭാരതത്തിൽ ഒരു സമഗ്ര ശിക്ഷാ നയം കൊണ്ടുവരുന്നതിന്റെ സാധ്യതകൾ പരിശോധിക്കുന്നതിനായി ലോ കമ്മീഷൻ ചെയർമാന്റെ അധ്യക്ഷതയിൽ നീതിന്യായ വകുപ്പ് (Department of Justice) ഒരു കമ്മിറ്റി രൂപീകരിച്ചു. കമ്മിറ്റി അതിന്റെ ഇടക്കാല റിപ്പോർട്ട് 2025 നവംബറിൽ സുപ്രീം കോടതിയിൽ സമർപ്പിച്ചു.

9). ഇൻകം ടാക്സ് അപ്പലേറ്റ് ട്രിബ്യൂണൽ (ITAT) ബെഞ്ചുകൾ:
ജയ്‌പൂർ, ബംഗളൂരു, കട്ടക്ക്, ഡൽഹി, ലഖ്‌നൗ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ട്രിബ്യൂണലിന് സ്വന്തമായി കെട്ടിടങ്ങളുണ്ട്. എന്നാൽ മറ്റ് പലയിടങ്ങളിലും സർക്കാർ അല്ലെങ്കിൽ അർദ്ധ സർക്കാർ കെട്ടിടങ്ങളിലാണ് ട്രിബ്യൂണൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ചുരുക്കം ചിലയിടങ്ങളിൽ പ്രതിമാസ വാടകയ്ക്ക് സ്വകാര്യ കെട്ടിടങ്ങളിലും ബെഞ്ചുകൾ പ്രവർത്തിച്ചുവരുന്നു. അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനായി നിരന്തരമായ പരിശ്രമങ്ങൾ നടന്നുവരുന്നു. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി അഹമ്മദാബാദിലും കൊൽക്കത്തയിലും പുതിയ ഓഫീസ് കെട്ടിടങ്ങളുടെ നിർമ്മാണം അവസാന ഘട്ടത്തിലാണ്; ഇവ 2026 മാർച്ചിൽ ഉദ്ഘാടനം ചെയ്തേക്കും. കൂടാതെ, ഇൻലാൻഡ് വാട്ടർവേയ്‌സ് അതോറിറ്റി ഓഫ് ഇന്ത്യയുമായി സഹകരിച്ച് ഗുവാഹത്തിയിൽ പുതിയ ഓഫീസ് കെട്ടിടത്തിന്റെ നിർമ്മാണവും നടന്നുവരുന്നു. സുസ്ഥിരമായ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ, മാന്യമായ തൊഴിൽ സാഹചര്യങ്ങൾ, കാര്യക്ഷമമായ നീതിനിർവ്വഹണം എന്നിവയോടുള്ള ഈ സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രതിബദ്ധതയാണ് ഇതിലൂടെ പ്രതിഫലിക്കുന്നത്. നിലവിൽ സ്വകാര്യ വാടക കെട്ടിടങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന താഴെ പറയുന്ന സ്റ്റേഷനുകളിലെ ബെഞ്ചുകൾക്കായി സ്ഥലം അല്ലെങ്കിൽ സർക്കാർ കെട്ടിടങ്ങൾ കണ്ടെത്താനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ നടന്നുവരികയാണ്:

i) രാജ്കോട്ട് (അഹമ്മദാബാദ് സോൺ)

ii) സൂറത്ത് (അഹമ്മദാബാദ് സോൺ)

iii) ജോധ്പൂർ (ചണ്ഡീഗഡ് സോൺ)

iv) റാഞ്ചി (കൊൽക്കത്ത സോൺ)

v) ജബൽപൂർ (ലഖ്‌നൗ സോൺ)

മുംബൈയിലെ ഹെഡ് ഓഫീസ് വളരെ പഴക്കമുള്ള സിജിഒ കോംപ്ലക്‌സിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.ഇതിനായി  ഭൂമിയോ  / സ്വന്തം
കെട്ടിടമോ  കണ്ടെത്താൻ  ആത്മാർത്ഥമായ ശ്രമങ്ങൾ നടന്നുവരികയാണ് .

ITAT-യിലെ അപ്പീലുകൾ തീർപ്പാക്കൽ :(ITAT=Income Tax Appellate Tribunal, ആദായ നികുതി അപ്പലേറ്റ് ട്രൈബ്യൂണൽ)

1.12.2025-ലെ കണക്കനുസരിച്ച്, ഐടിഎടി (ITAT)-യിൽ ഇന്ത്യയിലുടനീളം തീർപ്പാക്കാനുള്ള ആകെ അപ്പീലുകളുടെ എണ്ണം 44,776 ആണ്. 2024 കലണ്ടർ വർഷത്തിൽ ആകെ 38,370 അപ്പീലുകൾ തീർപ്പാക്കി. എന്നാൽ 2025 കലണ്ടർ വർഷത്തിൽ (അതായത് 01.12.2025 വരെ) ആകെ 52,088 അപ്പീലുകൾ തീർപ്പാക്കിയിട്ടുണ്ട്. 2024-ലെ ആകെ കണക്കുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ ഇത് 35.75 ശതമാനത്തിന്റെ ഗണ്യമായ വർദ്ധനവാണ്. ITAT-യുടെ എല്ലാ റെഗുലർ ബെഞ്ചുകളിലും വെർച്വൽ/ഹൈബ്രിഡ് ഹിയറിംഗ് സംവിധാനം സജ്ജമാക്കിയിട്ടുണ്ട്, ആവശ്യമായ അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് അവർ ഹൈബ്രിഡ് ഹിയറിംഗുകൾ നടത്തിവരുന്നു. 2025-ൽ അപ്പീലുകളുടെ ഇ-ഫയലിംഗിലും (E-filing) വലിയ വർദ്ധനവുണ്ടായിട്ടുണ്ട്.

10). വകുപ്പ് സംഘടിപ്പിച്ച പരിശീലന പരിപാടികൾ:

2025-ാം ആണ്ടിൽ താഴെ പറയുന്ന പ്രധാന കോൺഫറൻസുകളും വർക്ക്‌ഷോപ്പുകളും സംഘടിപ്പിച്ചു:

I. ലീഗൽ അഫയേഴ്‌സ് ഡിപ്പാർട്ട്‌മെന്റിലെ എല്ലാ ജീവനക്കാർക്കുമായി 08.01.2025-ന് ബ്രഹ്മാകുമാരീസുമായി സഹകരിച്ച് "Mind the Mind" എന്ന വിഷയത്തിൽ ബിഹേവിയറൽ വർക്ക്‌ഷോപ്പ് സംഘടിപ്പിച്ചു.

II. 24.01.2025 മുതൽ 01.03.2025 വരെയുള്ള കാലയളവിൽ ഉദ്യോഗസ്ഥരിൽ സേവന മനോഭാവം (Seva Bhav) വളർത്തുന്നതിനായി 'രാഷ്ട്രീയ കർമ്മയോഗി ലാർജ് സ്കെയിൽ ജനസേവാ' പരിശീലന പരിപാടിയിലൂടെ വകുപ്പിലെ ഏകദേശം 411 ഉദ്യോഗസ്ഥർക്ക് (ആകെ 12 ബാച്ചുകൾ) പരിശീലനം നൽകി.

III. ലീഗൽ അഫയേഴ്‌സ് ഡിപ്പാർട്ട്‌മെന്റ് സെക്രട്ടറിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ വിവിധ ബ്രാഞ്ച് സെക്രട്ടേറിയറ്റുകളിലായി ജനസേവാ പരിപാടിയുടെ രണ്ടാം ഘട്ടം (Phase-II) സംഘടിപ്പിച്ചു. ഈ ഘട്ടത്തിൽ വിവിധ ബ്രാഞ്ച് സെക്രട്ടേറിയറ്റുകളിലെ ആകെ 105 ഉദ്യോഗസ്ഥർക്ക് പരിശീലനം നൽകി.

ബ്രാഞ്ച് സെക്രട്ടേറിയറ്റ്, മുംബൈ – 08.06.2025

ബ്രാഞ്ച് സെക്രട്ടേറിയറ്റ്, ചെന്നൈ – 14.06.2025

ബ്രാഞ്ച് സെക്രട്ടേറിയറ്റ്, ബംഗളൂരു – 21.06.2025

ബ്രാഞ്ച് സെക്രട്ടേറിയറ്റ്, കൊൽക്കത്ത – 28.06.2025

IV. ലീഗൽ അഫയേഴ്‌സ് ഡിപ്പാർട്ട്‌മെന്റിലെ എല്ലാ ALA-കൾക്കും സൂപ്രണ്ടുമാർക്കും (Legal), അസിസ്റ്റന്റുമാർക്കുമായി (Legal) 09.04.2025-ന് “നിയമ ഗവേഷണ ഉപകരണങ്ങളുടെ ഉപയോഗം” (Usage of Legal Research Tools) എന്ന വിഷയത്തിൽ പരിശീലന പരിപാടി സംഘടിപ്പിച്ചു.

V. ലീഗൽ അഫയേഴ്‌സ് ഡിപ്പാർട്ട്‌മെന്റിലെ സീനിയർ ഐഎൽഎസ് (ILS) കേഡർ ഉദ്യോഗസ്ഥർക്കായി 30.06.2025 മുതൽ 04.07.2025 വരെ ഇന്ത്യൻ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് പബ്ലിക് അഡ്മിനിസ്‌ട്രേഷനിൽ (IIPA) പരിശീലന പരിപാടി സംഘടിപ്പിച്ചു.

11). നോട്ടറി സെൽ (Notary Cell):
നോട്ടറി പോർട്ടലിലൂടെ ഡിജിറ്റൽ ഒപ്പിട്ട സർട്ടിഫിക്കറ്റ് ഓഫ് പ്രാക്ടീസ് വിതരണം ചെയ്യൽ: പേപ്പർ രഹിതവും നേരിട്ടുള്ള ഇടപെടലുകൾ ആവശ്യമില്ലാത്തതും (faceless) കാര്യക്ഷമവുമായ ഒരു സംവിധാനം പ്രദാനം ചെയ്യുന്നതിനും, ബഹുമാനപ്പെട്ട ഇന്ത്യൻ പ്രധാനമന്ത്രിയുടെ ഡിജിറ്റൽ ഇന്ത്യ എന്ന ലക്ഷ്യം കൈവരിക്കുന്നതിനുമായി https://notary.gov.in എന്ന നോട്ടറി പോർട്ടൽ 2024 സെപ്റ്റംബർ 3-ന് ആരംഭിച്ചു. നോട്ടറി നിയമനത്തിനുള്ള അപേക്ഷകൾ സമർപ്പിക്കുക, സർട്ടിഫിക്കറ്റ് ഓഫ് പ്രാക്ടീസ് നൽകുന്നതും പുതുക്കുന്നതും, പ്രാക്ടീസ് ചെയ്യുന്ന മേഖല മാറ്റുന്നതിനുള്ള അപേക്ഷകൾ, വാർഷിക റിട്ടേണുകൾ സമർപ്പിക്കുക തുടങ്ങിയ ഓൺലൈൻ സേവനങ്ങൾ നൽകുന്നതിനുള്ള ഒരു പ്രത്യേക പ്ലാറ്റ്‌ഫോമാണിത്.വിവിധ ഘട്ടങ്ങളിലായാണ് നോട്ടറി പോർട്ടലിലെ മൊഡ്യൂളുകൾ സജ്ജമാക്കുന്നത്. നിലവിൽ, രേഖകളുടെ പരിശോധന, യോഗ്യതാ നിർണ്ണയം, പുതുതായി നിയമിതരായ നോട്ടറിമാർക്ക് ഡിജിറ്റൽ ഒപ്പിട്ട സർട്ടിഫിക്കറ്റ് ഓഫ് പ്രാക്ടീസ് നൽകൽ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മൊഡ്യൂൾ സജീവമാണ്. നോട്ടറിമാർ വാർഷിക റിട്ടേണുകൾ സമർപ്പിക്കുന്നതിനും പ്രാക്ടീസ് മേഖല മാറ്റുന്നതിനുള്ള അപേക്ഷകൾ നൽകുന്നതിനുമുള്ള മൊഡ്യൂളുകൾ വികസനത്തിന്റെ അവസാന ഘട്ടത്തിലാണ്. മുപ്പത്തയ്യായിരത്തി എഴുന്നൂറിലധികം (35,700+) ഡിജിറ്റൽ ഒപ്പിട്ട സർട്ടിഫിക്കറ്റ് ഓഫ് പ്രാക്ടീസുകൾ ഈ പോർട്ടൽ വഴി ഇതിനകം വിതരണം ചെയ്തിട്ടുണ്ട്. രേഖകൾ തത്സമയം ലഭ്യമാക്കുന്നതിനായി ഈ പോർട്ടലിനെ ഡിജി-ലോക്കറുമായി (Digi-Locker) ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

12). സെൻട്രൽ ഏജൻസി സെക്ഷൻ (CAS):
കേന്ദ്ര സർക്കാരിന്റെ എല്ലാ മന്ത്രാലയങ്ങൾക്കും വകുപ്പുകൾക്കും വേണ്ടിയും, അതുപോലെ തന്നെ ഡൽഹി ദേശീയ തലസ്ഥാന പ്രദേശം (NCT), കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾ (പോണ്ടിച്ചേരി, ജമ്മു കശ്മീർ എന്നിവ ഒഴികെ), കോംപ്‌ട്രോളർ ആൻഡ് ഓഡിറ്റർ ജനറൽ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ (CAG) ഓഫീസ്, സി.എ.ജിക്ക് കീഴിലുള്ള എല്ലാ ഫീൽഡ് ഓഫീസുകൾ എന്നിവയ്ക്ക് വേണ്ടിയും ബഹുമാനപ്പെട്ട സുപ്രീം കോടതിയിൽ വ്യവഹാരങ്ങൾ നടത്തുന്നത് സെൻട്രൽ ഏജൻസി സെക്ഷൻ (CAS) ആണ്. ഭാരത സർക്കാരിന് വേണ്ടി സുപ്രീം കോടതിയിൽ സ്‌പെഷ്യൽ ലീവ് പെറ്റീഷനുകൾ (SLP)/അപ്പീലുകൾ എന്നിവ സമർപ്പിക്കുന്നതിന്റെ സാധ്യതയെക്കുറിച്ച് നിയമ ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെ (Law Officers) അഭിപ്രായം തേടിയ ശേഷമാണ് സെൻട്രൽ ഏജൻസി സെക്ഷൻ വഴി അവ ഫയൽ ചെയ്യുന്നത്.

2025-ൽ സെൻട്രൽ ഏജൻസി സെക്ഷൻ 8,685 പുതിയ കേസുകൾ ബഹുമാനപ്പെട്ട സുപ്രീം കോടതിയിൽ ഫയൽ ചെയ്തു. അതേസമയം നടപ്പുവർഷം ആകെ 2,586 കേസുകൾ തീർപ്പാക്കിയിട്ടുണ്ട്.

13).   राजभाषा एकक:

बिंदु सं. 1 :- विधि कार्य विभाग का राजभाषा एकक मुख्‍य रूप से राजभाषा हिंदी के कार्यान्‍वयन व अनुवाद संबंधी कार्यों को निष्‍पादित करता है।

इस क्रम में राजभाषा एकक की बड़ी उपलब्‍धियां निम्‍नलिखित रही हैं:-

| विधि कार्य विभाग की वेबसाइट को द्विभाषी बनाने के प्रयास तेज हुए।

|| गत वर्षों की भांति इस वर्ष भी ''हिन्दी दिवस'' के अवसर पर दिनांक 14 सितम्बर, 2025 से 29 सितम्बर, 2025 तक ''हिन्दी पखवाड़ा'' मनाया गया और इस दौरान 05 प्रतियोगिताओं का आयोजन किया गया जिसमें विभाग के अधिकारियों व कर्मचारियों ने बढ़चढ़ कर भाग लिया एवं विजेता प्रतिभागियों को पुरस्कार राशि प्रदान की गई।

हिंदी पखवाड़ा-2025

 

|||.‘सतर्कता जागरूकता सप्‍ताह 2025’ के दौरान राजभाषा एकक द्वारा विधि कार्य विभाग में “सतर्कता हमारी साझा जिम्‍मेदारी” विषय पर हिंदी निबंध प्रतियोगिता का आयोजन किया गया।

                      सतर्कता जागरूकता सप्ताह-2025 के दौरान हिंदी निबंध प्रतियोगिता

 

IV. वर्ष 2025 के दौरान आयकर अपीलीय अधिकरण के विशाखापट्टनम पीठ, और अहमदाबाद पीठ का राजभाषायी निरीक्षण किया गया और इसके साथ ही हिंदी कार्यशाला का भी आयोजन किया गया।

V. विधि कार्य विभाग में दिनांक 19 दिसंबर, 2025 को सम्‍मेलन कक्ष शास्‍त्री भवन में हिंदी कार्यशाला का भी आयोजन किया गया।

VI. वार्षिक कार्यक्रम:- राजभाषा विभाग, गृह मंत्रालय द्वारा जारी वर्ष 2025-26 का वार्षिक कार्यक्रम प्राप्त किया गया और उसे विभाग के सभी अनुभागों और विभाग के नियंत्रणाधीन कार्यालयों में परिचालित किया गया।
 

VII हिंदी में मूल टिप्‍पण/प्रारूप लेखन के लिए प्रोत्‍साहन योजना इस विभाग में हिंदी में टिप्पण/प्रारूप लेखन के लिए राजभाषा विभाग द्वारा निदेशित प्रोत्साहन योजना कार्यान्‍वित की जा रही है। इस योजना के अंतर्गत वर्ष 2024-25 में प्रतिभागियों को पुरस्कार प्रदान किए गए और कार्मिकों को हिंदी में सरकारी कामकाज करने के लिए प्रोत्साहित किया गया है।

बिंदु सं. 2:- विधि कार्य विभाग के राजभाषा एकक द्वारा हाल के कुछ वर्षों से विधिक दस्‍तावेजों/सामग्रियों के हिंदी अनुवाद में कठिन शब्‍दों के बजाय सरल, बोधगम्‍य शब्‍दों का अधिक से अधिक प्रयोग किया जा रहा है ताकि सामान्‍य जन भी कानून की भाषा व शब्‍दावली से यथासंभव अधिक से अधिक परिचित हो सके। प्रत्‍येक तिमाही पर होने वाली राजभाषा कार्यान्‍वयन समिति की बैठक में भी इस बिंदु पर बार-बार जोर दिया जाता है। इससे विभाग में भी मूलरूप से हिंदी में कामकाज में अधिक सरलीकरण का अनुभव हुआ है व हिंदी के प्रचार-प्रसार में यह सहायक सिद्ध हुआ है। मंत्रालय की वार्षिक रिपोर्ट, प्रेस विज्ञप्‍तियां, अधिसूचनाएं, परिपत्र, कार्यालय ज्ञापन व अन्‍य सभी कार्यों में भी यह साफ तौर पर परिलक्षित होता है।

14). ഉപദേശക പ്രവർത്തനങ്ങൾ (Advice Work):
2025-ാം ആണ്ടിൽ (2025 ജനുവരി മുതൽ നവംബർ വരെ), ഈ വകുപ്പ് ഭാരത സർക്കാരിന്റെ വിവിധ മന്ത്രാലയങ്ങൾക്കും വകുപ്പുകൾക്കുമായി 3,221 ഉപദേശങ്ങൾ നൽകുകയും 108 ക്യാബിനറ്റ് കുറിപ്പുകൾ പരിശോധിക്കുകയും ചെയ്തു.

15). SCDPM 5.0:
സ്പെഷ്യൽ ക്യാമ്പയിൻ (Special Campaign) 5.0-ന്റെ ഭാഗമായി, ഈ വകുപ്പ് 50 ക്യാമ്പയിനുകൾ സംഘടിപ്പിച്ചു. ഇതിലൂടെ 4,91,758 രൂപ വരുമാനം ലഭിക്കുകയും, 60,527 ഫയലുകൾ പരിശോധിക്കുകയോ അവസാനിപ്പിക്കുകയോ (closed) ചെയ്തു. കൂടാതെ 11,831 ചതുരശ്ര അടി സ്ഥലം ഒഴിവാക്കിയെടുക്കാനും സാധിച്ചു.

16). 75-ാമത് ഭരണഘടനാ ദിനാഘോഷം:

നിയമ-നീതി മന്ത്രാലയത്തിന് കീഴിലുള്ള ലീഗൽ അഫയേഴ്സ് ഡിപ്പാർട്ട്‌മെന്റ്, ഇന്ത്യൻ ലോ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടുമായി (ILI) സഹകരിച്ച് 2025 നവംബർ 26-ന് ന്യൂഡൽഹിയിലെ ഐ.എൽ.ഐ പ്ലീനറി ഹാളിൽ 75-ാമത് ഭരണഘടനാ ദിനാഘോഷം സംഘടിപ്പിച്ചു. ഡയറക്ടറും വിശിഷ്ടാതിഥികളും ചേർന്ന് ഭദ്രദീപം കൊളുത്തിക്കൊണ്ട് പരിപാടിക്ക് തുടക്കം കുറിച്ചു. തുടർന്ന് പ്രൊഫ. (ഡോ.) വി.കെ. അഹൂജ ഭരണഘടനാ ദിനത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യത്തെക്കുറിച്ചും ഭരണഘടനാ മൂല്യങ്ങളുടെ സമകാലിക പ്രസക്തിയെക്കുറിച്ചും സംസാരിച്ചു. ഇതിനുശേഷം ഐ.എൽ.ഐ-യിലെ എൽ.എൽ.എം (LL.M.) വിദ്യാർത്ഥികളും നിയമ-നീതി മന്ത്രാലയത്തിലെ ഇന്റേണുകളും പങ്കെടുത്ത “ഭരണഘടന ഇന്ന് എന്ത് അർത്ഥമാക്കുന്നു” (What the Constitution Means Today) എന്ന വിഷയത്തിൽ എക്സ്റ്റംപററി (പ്രസംഗ) മത്സരത്തിന്റെ ഫൈനൽ റൗണ്ട് നടന്നു.തുടർന്ന് ഐ.എൽ.ഐ ഡയറക്ടറും മറ്റ് വിശിഷ്ട വ്യക്തികളും ചേർന്ന് ആലപിച്ച “വന്ദേമാതരം”, ഭരണഘടനയുടെ ആമുഖം (Preamble) വായിക്കൽ എന്നിവ ആഘോഷങ്ങൾക്ക് മാറ്റുകൂട്ടി. ഇതിനുശേഷം ഐ.എൽ.ഐ വിദ്യാർത്ഥികൾക്കായി മൂന്ന് റൗണ്ടുകളിലായി ഭരണഘടനാ ക്വിസ് മത്സരം സംഘടിപ്പിച്ചു. പ്രസംഗ മത്സരത്തിലെയും ക്വിസ് മത്സരത്തിലെയും വിജയികൾക്ക് വിശിഷ്ടാതിഥികൾ സർട്ടിഫിക്കറ്റുകൾ വിതരണം ചെയ്തു.

***

SK

(रिलीज़ आईडी: 2214502) आगंतुक पटल : 5