ആമുഖം

ഉപഭോക്തൃ അവകാശങ്ങളുടെ പ്രാധാന്യവും ഉപഭോക്തൃ സംരക്ഷണത്തിന്റെ വിപുലമായ ചട്ടക്കൂടും ഉയർത്തിക്കാട്ടുന്നതിനായി ഓരോ വർഷവും ഡിസംബർ 24-ന് ഇന്ത്യയിൽ ദേശീയ ഉപഭോക്തൃ ദിനം ആചരിക്കുന്നു. ഉപഭോക്താക്കൾക്കായി സമഗ്രമായ അവകാശങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട്, 1986-ലെ ഉപഭോക്തൃ സംരക്ഷണ നിയമത്തിന് രാഷ്ട്രപതിയുടെ അംഗീകാരം ലഭിച്ചത് ഈ ദിവസമാണ്. സംരക്ഷിക്കപ്പെടാനുള്ള അവകാശം, വിവരങ്ങൾ അറിയാനുള്ള അവകാശം, ഉറപ്പ് ലഭിക്കാനുള്ള അവകാശം, കേൾക്കപ്പെടാനുള്ള അവകാശം, പരിഹാരം തേടാനുള്ള അവകാശം, ഉപഭോക്തൃ ബോധവൽക്കരണത്തിനുള്ള അവകാശം എന്നിവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഉപഭോക്താക്കൾക്കും മറ്റ് പങ്കാളികൾക്കുമിടയിൽ അവബോധം വളർത്തുന്നതിനും ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങൾ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നതിനും ഈ ആചരണം ലക്ഷ്യമിടുന്നു. “ഡിജിറ്റൽ നീതിയിലൂടെ കാര്യക്ഷമവും വേഗത്തിലുള്ളതുമായ തീർപ്പാക്കൽ” എന്ന പ്രമേയമാണ് 2025-ൽ ദേശീയ ഉപഭോക്തൃ ദിനത്തിന് വഴികാട്ടുന്നത്, ഇത് സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ അധിഷ്ഠിതവും പ്രാപ്യവും സമയബന്ധിതവുമായ ഉപഭോക്തൃ പരാതി പരിഹാരത്തിൽ ഇന്ത്യയുടെ തുടർച്ചയായ ശ്രദ്ധയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു.

ഉപഭോക്തൃ അവകാശങ്ങളുടെ പുനരാവിഷ്കാരം: ശക്തമായ നിയമങ്ങൾ, വേഗത്തിലുള്ള പരിഹാരം, മികച്ച ഫലങ്ങൾ

2019-ലെ ഉപഭോക്തൃ സംരക്ഷണ നിയമം ഇന്ത്യയിലെ ഉപഭോക്തൃ താൽപ്പര്യങ്ങളുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ സുപ്രധാന പരിഷ്കരണത്തെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. 2020 ജൂലൈ 20-ന് പ്രാബല്യത്തിൽ വന്ന ഈ നിയമം 1986-ലെ ഉപഭോക്തൃ സംരക്ഷണ നിയമത്തിന് പകരമായി നിലവിൽ വരികയും തർക്ക പരിഹാരത്തിനും വിപണിയിലെ ഉത്തരവാദിത്തത്തിനും കൂടുതൽ സമകാലികമായ ഒരു ചട്ടക്കൂട് അവതരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. വിവരങ്ങൾ അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുള്ള തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കുന്നതിന് സൗകര്യമൊരുക്കിയും ഏകീകൃതവും നീതിയുക്തവുമായ ഫലങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കിയും ഉടനടിയുള്ളതും ഫലപ്രദവുമായ പരാതി പരിഹാരം സാധ്യമാക്കിയും ഉപഭോക്തൃ ക്ഷേമം സംരക്ഷിക്കാനും വാണിജ്യ ഇടപാടുകളിൽ നിഷ്പക്ഷത പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനും ഈ നിയമം ലക്ഷ്യമിടുന്നു. സാധനങ്ങളുടെയോ സേവനങ്ങളുടെയോ ഗുണനിലവാരം, അളവ്, വീര്യം, പരിശുദ്ധി, മാനദണ്ഡങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് അറിയാനുള്ള അവകാശം ഉൾപ്പെടെയുള്ള നിരവധി പ്രധാന അവകാശങ്ങൾ ഈ നിയമം ഉറപ്പുനൽകുന്നു, അതുവഴി അന്യായമായ വ്യാപാര രീതികളിൽ നിന്ന് ഉപഭോക്താക്കളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. അതിന്റെ ലക്ഷ്യങ്ങൾ നടപ്പിലാക്കുന്നതിനായി, ഉപഭോക്തൃ തർക്ക പരിഹാരത്തിനായി നിയമം ഒരു ത്രിതല നീതിന്യായ ഘടന സ്ഥാപിക്കുന്നു:

• ജില്ലാ ഉപഭോക്തൃ തർക്ക പരിഹാര ഫോറം (ജില്ലാ ഫോറം): 50 ലക്ഷം രൂപ വരെയുള്ള ക്ലെയിമുകൾ ഉൾപ്പെടുന്ന പരാതികൾ പരിഹരിക്കുന്ന ജില്ലാ കോടതിയിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ആദ്യ തലമാണിത്.
• സംസ്ഥാന ഉപഭോക്തൃ തർക്ക പരിഹാര കമ്മീഷൻ (സംസ്ഥാന കമ്മീഷൻ): 50 ലക്ഷം രൂപയ്ക്ക് മുകളിലും 2 കോടി രൂപ വരെയുമുള്ള പരാതികൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന രണ്ടാമത്തെ തലത്തിലുള്ള സംസ്ഥാനതല സ്ഥാപനമാണിത്.
• ദേശീയ ഉപഭോക്തൃ തർക്ക പരിഹാര കമ്മീഷൻ (ദേശീയ കമ്മീഷൻ): ദേശീയ തലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഏറ്റവും ഉയർന്ന തലം, 2 കോടി രൂപയ്ക്ക് മുകളിലുള്ള പരാതികൾ പരിഗണിക്കുന്നു.

ജില്ലാ ഫോറവും സംസ്ഥാന കമ്മീഷനും കേന്ദ്ര ഗവൺമെന്റിന്റെ അംഗീകാരത്തോടെ അതാത് സംസ്ഥാന ഗവൺമെന്റുകളാണ് രൂപീകരിക്കുന്നത്, അതേസമയം ദേശീയ കമ്മീഷൻ നേരിട്ട് കേന്ദ്ര ഗവൺമെന്റാണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത്. ഈ നീതിന്യായ സമിതികൾ സിവിൽ കോടതികളുടെ അധികാരപരിധിയെ മറികടക്കുന്നില്ല, പകരം ഉപഭോക്തൃ പരാതികൾ പരിഹരിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു ബദൽ സംവിധാനം അവ നൽകുന്നു.

കേന്ദ്ര ഉപഭോക്തൃ സംരക്ഷണ അതോറിറ്റിയുടെ (CCPA) പങ്കും പ്രവർത്തനങ്ങളും

2019-ലെ ഉപഭോക്തൃ സംരക്ഷണ നിയമപ്രകാരം 2020 ജൂലൈ 24-ന് സ്ഥാപിതമായ കേന്ദ്ര ഉപഭോക്തൃ സംരക്ഷണ അതോറിറ്റി (CCPA), ഉപഭോക്താക്കളുടെ താൽപ്പര്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കാൻ ചുമതലപ്പെട്ട ഒരു നിയന്ത്രണ സമിതിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇതിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ ഇവ ഉൾപ്പെടുന്നു:

• ഉപഭോക്താക്കളുടെ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുക, പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക, നടപ്പിലാക്കുക
• അന്യായമായ വ്യാപാര രീതികൾ ഉണ്ടാകുന്നത് തടയുക
• നിയമ ലംഘനം നടത്തി സാധനങ്ങളും സേവനങ്ങളും വിൽക്കുന്നില്ലെന്ന് ഉറപ്പാക്കുക
• തെറ്റായതോ തെറ്റിദ്ധരിപ്പിക്കുന്നതോ ആയ അവകാശവാദങ്ങൾ തടയുന്നതിനായി പരസ്യങ്ങൾ നിരീക്ഷിക്കുകയും നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുക
• തെറ്റിദ്ധരിപ്പിക്കുന്ന പരസ്യങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കുന്നതിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന നിർമ്മാതാക്കൾ, അംഗീകാരം നൽകുന്നവർ, പ്രസാധകർ എന്നിവർക്കെതിരെ നടപടികൾ സ്വീകരിക്കുക.

സുരക്ഷിതമല്ലാത്ത സാധനങ്ങളും സേവനങ്ങളും തിരിച്ചുവിളിക്കാൻ ഉത്തരവിടാനും അന്യായമായ വ്യാപാര രീതികൾ നിർത്തലാക്കാനും പിഴ ചുമത്താനും ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ പ്രോസിക്യൂഷൻ നടപടികൾ ആരംഭിക്കാനും CCPAയ്ക്ക് അധികാരമുണ്ട്.

ഉപഭോക്തൃ സംരക്ഷണ സംരംഭങ്ങളെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്നു: ഉപഭോക്തൃ ക്ഷേമ ഫണ്ട്

രാജ്യത്തുടനീളമുള്ള ഉപഭോക്തൃ താൽപ്പര്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും ഉപഭോക്തൃ പ്രസ്ഥാനത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നതിനുമുള്ള സംരംഭങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കാൻ ഉപഭോക്തൃ ക്ഷേമ ഫണ്ട് ലക്ഷ്യമിടുന്നു. ഉപഭോക്തൃ ക്ഷേമ കോർപ്പസ് ഫണ്ട് സ്ഥാപിക്കുന്നതിനായി സംസ്ഥാനങ്ങൾക്കും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾക്കും സാമ്പത്തിക സഹായം നൽകുന്നു. ഇതിൽ സാധാരണ സംസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് 75:25 എന്ന അനുപാതത്തിലും പ്രത്യേക വിഭാഗം സംസ്ഥാനങ്ങൾക്കും നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾക്കും 90:10 എന്ന അനുപാതത്തിലുമാണ് വിഹിതം നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഈ കോർപ്പസ് ഫണ്ടിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന പലിശ ഉപയോഗിച്ചാണ് പരിപാടികൾക്ക് ധനസഹായം നൽകുന്നത്. 2024-25 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ (31.12.2024 വരെ) 38.68 കോടി രൂപ സംസ്ഥാനങ്ങൾക്കും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങൾക്കുമായി അനുവദിച്ചിട്ടുണ്ട്.

പ്രതികരണാത്മകവും വിശ്വസനീയവുമായ ഒരു ഉപഭോക്തൃ പരാതി പരിഹാര ചട്ടക്കൂട് കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നു

സാധനങ്ങളോ സേവനങ്ങളോ വാങ്ങുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന പരാതികൾക്ക് വ്യക്തികൾക്ക് സമയബന്ധിതവും നീതിയുക്തവുമായ പരിഹാരങ്ങൾ നൽകുന്നതിന് പ്രതികരണാത്മകവും വിശ്വസനീയവുമായ ഉപഭോക്തൃ പരാതി പരിഹാര സംവിധാനം നിർണ്ണായകമാണ്. ഈ സംവിധാനം ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നത് വിപണിയിലുള്ള വിശ്വാസം വർദ്ധിപ്പിക്കുക മാത്രമല്ല, ഉപഭോക്താക്കളുടെ ആശങ്കകൾ തിരിച്ചറിയപ്പെടുകയും പരിഗണിക്കപ്പെടുകയും കാര്യക്ഷമമായി പരിഹരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നുവെന്ന് ഉറപ്പാക്കുന്നതിലൂടെ അവരെ ശാക്തീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

1. ഇ-ജാഗൃതി - 2025-ൽ ഉപഭോക്തൃ നീതിയിൽ വിപ്ലവം സൃഷ്ടിക്കുന്നു

2025 ജനുവരി 1-ന് ആരംഭിച്ച ഇ-ജാഗൃതി, ഇന്ത്യയിലെ ഉപഭോക്തൃ പരാതി പരിഹാരത്തിനായുള്ള സുപ്രധാന ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമായി അതിവേഗം ഉയർന്നുവന്നു. ഇത് OCMS, e-Daakhil, NCDRC CMS, CONFONET എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള പഴയ സംവിധാനങ്ങളെ ലളിതമായ ഒരൊറ്റ ഇന്റർഫേസിലേക്ക് സംയോജിപ്പിക്കുന്നു, അതുവഴി സേവനങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമാക്കുകയും നടപടിക്രമങ്ങൾ ലഘൂകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നിലവിൽ NCDRC-യിലും എല്ലാ സംസ്ഥാന, കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലും പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം ഉപയോക്താക്കളെ പരാതികൾ ഫയൽ ചെയ്യാനും പേയ്‌മെന്റുകൾ നടത്താനും വെർച്വൽ ഹിയറിംഗുകളിൽ പങ്കെടുക്കാനും‌ കേസിന്റെ പുരോഗതി നിരീക്ഷിക്കാനും പ്രാപ്തരാക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ബഹുഭാഷാ പിന്തുണ ചാറ്റ്ബോട്ട് സഹായം വോയിസ്-ടു-ടെക്സ്റ്റ് സവിശേഷതകൾ, സുരക്ഷിതമായ ഡിജിറ്റൽ പ്രാപ്യത എന്നിവ മുതിർന്ന പൗരന്മാർക്കും ഭിന്നശേഷിക്കാർക്കും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ ഉപഭോക്താക്കൾക്കും ഉപയോഗക്ഷമത ഉറപ്പാക്കുന്നു.

ഇ-ജാഗൃതിയുടെ പ്രധാന നേട്ടങ്ങൾ

• ആഗോള ലഭ്യത: എൻഡ്-ടു-എൻഡ് എൻക്രിപ്ഷന്റെയും റോൾ അധിഷ്ഠിത സുരക്ഷിത പ്രവേശനത്തിന്റെയും പിന്തുണയോടെ പ്രവാസികൾക്കും ആഭ്യന്തര ഉപയോക്താക്കൾക്കും വിദൂരത്തിലായിരിക്കുമ്പോഴും കേസുകൾ ഫയൽ ചെയ്യാനും കൈകാര്യം ചെയ്യാനും ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം അനുവദിക്കുന്നു.
• കാര്യക്ഷമതയും വേഗതയും: ഓട്ടോമേറ്റഡ് വർക്ക്ഫ്ലോകൾ, തത്സമയ SMS/ഇമെയിൽ അറിയിപ്പുകൾ, വെർച്വൽ ഹിയറിംഗുകൾ എന്നിവ സംവിധാനത്തിന്റെ മൊത്തത്തിലുള്ള കാര്യക്ഷമത ഗണ്യമായി മെച്ചപ്പെടുത്തി. ശ്രദ്ധേയമായി, പത്ത് സംസ്ഥാനങ്ങളും NCDRC-യും അടുത്തിടെ 100 ശതമാനത്തിലധികം കേസുകൾ തീർപ്പാക്കിയതായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
• ഉൾക്കൊള്ളൽ: ബഹുഭാഷാ ഇന്റർഫേസുകളും പ്രവേശനക്ഷമതാ സവിശേഷതകളും പ്ലാറ്റ്‌ഫോം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു, ഇത് ഭാഷാപരവും സാമൂഹിക-സാമ്പത്തികവുമായ വൈവിധ്യമാർന്ന പശ്ചാത്തലങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ആളുകൾക്ക് ഉപയോക്തൃ സൗഹൃദമാക്കുന്നു.
• സുരക്ഷിതമായ ഇടപാടുകൾ: ഭാരത് കോശ്, പേയ്ഗവ്  പേയ്‌മെന്റ് ഗേറ്റ്‌വേകളുമായുള്ള സംയോജനം ഫീസ് പേയ്‌മെന്റ് പ്രക്രിയകൾ കാര്യക്ഷമവും സുരക്ഷിതവും ഉപയോക്തൃ സൗഹൃദവുമാണെന്ന് ഉറപ്പാക്കുന്നു.

2025 നവംബർ പകുതിയോടെ, 1,400 പ്രവാസികൾ ഉൾപ്പെടെ 2.81 ലക്ഷത്തിലധികം രജിസ്റ്റർ ചെയ്ത വ്യക്തികളുടെ പിന്തുണയോടെ, 1.35 ലക്ഷത്തിലധികം കേസുകൾ ചെയ്യാൻ ചെയ്യാനും 1.31 ലക്ഷത്തിലധികം കേസുകൾ തീർപ്പാക്കുന്നതിനും ഈ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം സൗകര്യമൊരുക്കി. അമേരിക്ക (146), യുകെ (52), യുഎഇ (47), കാനഡ (39), ഓസ്‌ട്രേലിയ (26), ജർമ്മനി (18) എന്നീ രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പ്രവാസികൾ ആകെ 466 പരാതികൾ ഫയൽ ചെയ്തു.

2025-ൽ കേസ് തീർപ്പാക്കുന്നതിലെ കാര്യക്ഷമതയിൽ ഇ-ജാഗൃതി പ്രകടമായ പുരോഗതി കാണിച്ചു. ജൂലൈ മുതൽ ഓഗസ്റ്റ് വരെയുള്ള കാലയളവിൽ , 27,545 കേസുകൾ പരിഹരിച്ചു, പുതുതായി ഫയൽ ചെയ്ത 27,080 കേസുകളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ . സെപ്റ്റംബർ, ഒക്ടോബർ മാസങ്ങളിൽ, 24,504 കേസുകൾ തീർപ്പാക്കി, പുതുതായി ഫയൽ ചെയ്ത 21,592 കേസുകളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ . രണ്ട് ഇടവേളകളിലും പ്രകടന നിലവാരം 2024-നെക്കാൾ കൂടുതലാണെന്ന് കാണിക്കുന്നു, ഇത് കെട്ടിക്കിടക്കുന്ന കേസുകൾ വേഗത്തിൽ തീർപ്പാക്കുന്നതും കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായ പരാതി പരിഹാരവും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ, 2 ലക്ഷത്തിലധികം എസ്എംഎസ് അലേർട്ടുകളും 12 ലക്ഷത്തിലധികം ഇമെയിൽ അറിയിപ്പുകളും നൽകി, തത്സമയ ആശയവിനിമയവും കൃത്യസമയത്തുള്ള പാലനവും പ്ലാറ്റ്‌ഫോം ഉറപ്പാക്കുന്നു.

2. ദേശീയ ഉപഭോക്തൃ ഹെൽപ്പ് ലൈൻ 2.0

ഉപഭോക്തൃ കാര്യ വകുപ്പ് ദേശീയ ഉപഭോക്തൃ ഹെൽപ്പ് ലൈനെ (NCH) AI അധിഷ്ഠിതമായ NCH 2.0 അവതരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് നവീകരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇത് ബഹുഭാഷാ സഹായം, ചാറ്റ്ബോട്ട് അധിഷ്ഠിത ആശയവിനിമയം, പരാതികൾ വേഗത്തിൽ പരിഹരിക്കാനുള്ള സംവിധാനം എന്നിവ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ഉപഭോക്താക്കൾക്ക് ഓൺലൈനായി പരാതികൾ രജിസ്റ്റർ ചെയ്യാനും നിയമനടപടികൾക്ക് മുമ്പുള്ള പരിഹാരങ്ങൾ തേടാനും അവരുടെ അവകാശങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ ലഭ്യമാക്കാനും ഈ പോർട്ടൽ സഹായിക്കുന്നു. നൂതന സാങ്കേതിക വിദ്യകൾ സംയോജിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ദേശീയ ഉപഭോക്തൃ ഹെൽപ്പ്ലൈൻ അതിന്റെ പ്രവർത്തന വ്യാപ്തിയും കാര്യക്ഷമതയും ഗണ്യമായി വർദ്ധിപ്പിച്ചു. ഹെൽപ്പ് ലൈനിലേക്ക് ലഭിക്കുന്ന കോളുകളുടെ എണ്ണം 2015 ഡിസംബറിലെ 12,553-ൽ നിന്ന് 2024 ഡിസംബറിൽ 1,55,138 ആയി ഏകദേശം പത്തിരട്ടിയായി വർദ്ധിച്ചു. ഈ വൻ വളർച്ച ഹെൽപ്പ് ലൈനിൽ ഉപഭോക്താക്കൾക്കുള്ള വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന വിശ്വാസത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. അതുപോലെ, പ്രതിമാസം രജിസ്റ്റർ ചെയ്യുന്ന പരാതികളുടെ ശരാശരി എണ്ണം 2017-ലെ 37,062-ൽ നിന്ന് 2024-ൽ 1,11,951 ആയി ഉയർന്നു. ഇപ്പോൾ പ്രതിവർഷം 12 ലക്ഷത്തിലധികം പരാതികൾ ഇത് പരിഹരിക്കുന്നു; ഇതിൽ പല പരാതികളും 21 ദിവസത്തിനുള്ളിൽ പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നു. പങ്കാളികളായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന 1,169 കമ്പനികളുടെയും പരാതികൾ വേഗത്തിൽ പരിഹരിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പാക്കുന്ന AI അധിഷ്ഠിത സംവിധാനങ്ങളുടെയും പിന്തുണയോടെ പരാതി രജിസ്‌ട്രേഷനുകളുടെ ഏകദേശം 65 ശതമാനവും ഡിജിറ്റൽ ചാനലുകൾ വഴിയാണ് നടക്കുന്നത്; അതിൽ തന്നെ വാട്സാപ്പ് വഴിയുള്ള പരാതികൾ 2023 മാർച്ചിലെ 3 ശതമാനത്തിൽ നിന്ന് 2025 മാർച്ചിൽ 20 ശതമാനമായി ശ്രദ്ധേയമായ രീതിയിൽ ഉയർന്നു. 2025 ഏപ്രിൽ 25-നും 2025 ഒക്ടോബർ 31-നും ഇടയിൽ 27.61 കോടി രൂപ ഉപഭോക്താക്കൾക്ക് റീഫണ്ട് (പണം തിരികെ) ലഭിക്കാൻ ദേശീയ ഉപഭോക്തൃ ഹെൽപ്പ് ലൈൻ വിജയകരമായി സൗകര്യമൊരുക്കി. റീഫണ്ട് ആവശ്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട 49,333 ഉപഭോക്തൃ പരാതികൾ 30 മേഖലകളിലായി ഫലപ്രദമായി പരിഹരിച്ചതിലൂടെയാണ് ഈ വലിയ നേട്ടം കൈവരിച്ചത്.

ദേശീയ ഉപഭോക്തൃ ഹെൽപ്പ് ലൈൻ 17 ഭാഷകളിൽ ലഭ്യമാണ്. വാട്സാപ്പ്, എസ്എംഎസ്, ഇമെയിൽ, NCH ആപ്പ്, വെബ് പോർട്ടൽ, ഉമാങ് ആപ്പ് എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള ഒന്നിലധികം ചാനലുകളിലൂടെ സംയോജിത പരാതി പരിഹാര സംവിധാനം വഴി പരാതികൾ സമർപ്പിക്കാൻ ഇത് ഉപഭോക്താക്കളെ പ്രാപ്തരാക്കുന്നു. സാധനങ്ങളെയോ സേവനങ്ങളെയോ കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കകൾ ഉടനടിയും ഫലപ്രദമായും പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നുവെന്ന് ഉറപ്പാക്കാൻ ടോൾ ഫ്രീ നമ്പറായ 1915 അല്ലെങ്കിൽ ഓൺലൈൻ പോർട്ടൽ ഉപയോഗിക്കാൻ വകുപ്പ് ഉപഭോക്താക്കളെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു.

3. ജാഗോ ഗ്രാഹക് ജാഗോ പോർട്ടലും മൊബൈൽ ആപ്പും

ഓൺലൈനിലെ വഞ്ചനാപരമായ രീതികളിൽ നിന്ന് ഉപഭോക്താക്കളെ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനായി ഉപഭോക്തൃ കാര്യ വകുപ്പ് ആധുനിക ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ നടപ്പിലാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഐരാവത് AI സൂപ്പർകമ്പ്യൂട്ടറിലെ തത്സമയ ഇന്റലിജന്റ് സൈബർ-ഫിസിക്കൽ സിസ്റ്റത്തിന്റെ ഭാഗമായി വികസിപ്പിച്ച ഈ സംവിധാനങ്ങൾ, പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിലെ ടെക്സ്റ്റുകളും ഡിസൈനുകളും വിശകലനം ചെയ്ത് വഞ്ചനാപരമായ 'ഡാർക്ക് പാറ്റേണുകൾ' തിരിച്ചറിയുന്നു. ജാഗോ ഗ്രാഹക് ജാഗോ ആപ്പ് പരിശോധിച്ചുറപ്പിച്ച ഇ-കൊമേഴ്‌സ് വിവരങ്ങൾ നൽകുകയും സുരക്ഷിതമല്ലാത്ത വെബ്‌സൈറ്റുകളെക്കുറിച്ച് ഉപയോക്താക്കൾക്ക് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. അതേസമയം, ജാഗ്രതി ആപ്പ് സംശയാസ്പദമായ യുആർഎല്ലുകൾ നേരിട്ട് സെൻട്രൽ കൺസ്യൂമർ പ്രൊട്ടക്ഷൻ അതോറിറ്റിക്ക് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യാൻ ഉപഭോക്താക്കളെ പ്രാപ്തരാക്കുന്നു. ജാഗ്രതി ഡാഷ്‌ബോർഡ് പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളുടെ തത്സമയ വിലയിരുത്തലുകൾ നൽകിക്കൊണ്ട് നിരീക്ഷണത്തെ കൂടുതൽ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു. മൊത്തത്തിൽ, ഈ ഉപകരണങ്ങൾ മേൽനോട്ടം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും വേഗത്തിലുള്ള തിരുത്തൽ നടപടികൾ സുഗമമാക്കുകയും ഉപഭോക്തൃ അവകാശങ്ങളുടെ സംരക്ഷണം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

4. ബ്യൂറോ ഓഫ് ഇന്ത്യൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ്സ്

BIS ആക്ട് 2016 പ്രകാരം ഇന്ത്യയുടെ ദേശീയ നിലവാര നിർണ്ണയ സമിതിയായി ബ്യൂറോ ഓഫ് ഇന്ത്യൻ സ്റ്റാൻഡേർഡ്സ് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. നിലവാര നിർണ്ണയം, ഉൽപ്പന്ന സർട്ടിഫിക്കേഷൻ, ഗുണനിലവാര ഉറപ്പ് എന്നിവയിൽ ഇത് പ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു. സ്റ്റാൻഡേർഡ് വികസനം, സർട്ടിഫിക്കേഷൻ, പരിശോധന എന്നിവയിലെ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ സുരക്ഷിതവും വിശ്വസനീയവുമായ ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ ലഭ്യതയ്ക്ക് BIS സംഭാവന നൽകുന്നു. ഇത് ഉപഭോക്താക്കളുടെ ആരോഗ്യപരമായ അപകടസാധ്യതകൾ കുറയ്ക്കുകയും കയറ്റുമതിയിലെ മത്സരശേഷിയെയും ഇറക്കുമതിക്ക് പകരമുള്ള ആഭ്യന്തര ഉൽപ്പന്നങ്ങളെയും പിന്തുണയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കൂടാതെ വിപണിയിലെ ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ സവിശേഷതകളിൽ അനാവശ്യമായ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത് തടയുകയും ചെയ്യുന്നു.

22,300-ലധികം ഇന്ത്യൻ മാനദണ്ഡങ്ങൾ നിലവിലുണ്ട്; അവയിൽ 94 ശതമാനവും ഇന്റർനാഷണൽ ഓർഗനൈസേഷൻ ഫോർ സ്റ്റാൻഡേർഡൈസേഷൻ (ISO), ഇന്റർനാഷണൽ ഇലക്ട്രോടെക്നിക്കൽ കമ്മീഷൻ (IEC) എന്നിവ സ്ഥാപിച്ച അന്താരാഷ്ട്ര മാനദണ്ഡങ്ങളുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നവയാണ്. 2014 മുതൽ നിർബന്ധിത സർട്ടിഫിക്കേഷന്റെ വ്യാപ്തി ഗണ്യമായി വർദ്ധിച്ചു; 14 ക്വാളിറ്റി കൺട്രോൾ ഓർഡറുകൾ (QCO) നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന 106 ഉൽപ്പന്നങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇപ്പോൾ 191 ക്വാളിറ്റി കൺട്രോൾ ഓർഡറുകളും രണ്ട് ഹൊറിസോണ്ടൽ ഓർഡറുകളും വഴി 773 ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു.

സ്വർണ്ണത്തിന്റെയും വെള്ളിയുടെയും ഹാൾമാർക്കിംഗ് - BIS  കെയർ ആപ്പ്

സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളുടെ പരിശുദ്ധി, ഉൽപ്പന്ന തരം, ജ്വല്ലറിയുടെയും ഹാൾമാർക്കിംഗ് സെന്ററിന്റെയും വിശദാംശങ്ങൾ എന്നിവ പരിശോധിക്കാൻ HUID നമ്പർ നൽകുന്നതിലൂടെ ഉപഭോക്താക്കളെ BIS കെയർ ആപ്പ് സഹായിക്കുന്നു. ആൻഡ്രോയിഡ്, iOS പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിൽ 12 ഭാഷകളിൽ സൗജന്യമായി ലഭ്യമായ ഈ ആപ്പ് ഉപയോഗിച്ച് ISI മാർക്കുകൾ പരിശോധിക്കാനും ലൈസൻസ് നമ്പറുകൾ നോക്കാനും പരാതികൾ രജിസ്റ്റർ ചെയ്യാനും സാധിക്കും. അറിവോടെയുള്ള പർച്ചേസിംഗിനും സുരക്ഷിത ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ ഉറപ്പാക്കാനുമുള്ള BISന്റെ ശ്രമങ്ങൾക്കും ഈ ആപ്പ് ഒരു മികച്ച സഹായിയാണ്.

5. നാഷണൽ ടെസ്റ്റ് ഹൗസ് (NTH)

ഉപഭോക്തൃ കാര്യ, ഭക്ഷ്യ, പൊതുവിതരണ മന്ത്രാലയത്തിലെ ഉപഭോക്തൃ കാര്യ വകുപ്പിന്റെ ഭരണപരമായ നിയന്ത്രണത്തിന് കീഴിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന നാഷണൽ ടെസ്റ്റ് ഹൗസ് (NTH), ഇന്ത്യയിലെ മുൻനിര ശാസ്ത്ര സ്ഥാപനങ്ങളിൽ ഒന്നാണ്. 1912-ൽ റെയിൽവേ ബോർഡിന് കീഴിൽ സ്ഥാപിതമായ ഇത്, എഞ്ചിനീയറിംഗ് സാമഗ്രികളുടെയും ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെയും പരിശോധന, കാലിബ്രേഷൻ, മൂല്യനിർണ്ണയം, ഗുണനിലവാര നിയന്ത്രണം എന്നിവയ്ക്കുള്ള വിശ്വസനീയ ലബോറട്ടറിയായി വളർന്നു. ദേശീയവും അന്തർദ്ദേശീയവുമായ നിലവാരങ്ങൾക്കും ഉപഭോക്താക്കളുടെ പ്രത്യേക ആവശ്യങ്ങൾക്കും അനുസൃതമായ ടെസ്റ്റ് സർട്ടിഫിക്കറ്റുകൾ NTH നൽകുന്നു. ആഭ്യന്തര നിർമ്മാണത്തിന്റെ വളർച്ചയെ പിന്തുണയ്ക്കുകയും വ്യാവസായിക ഗവേഷണവും ഉൽപ്പാദനവും തമ്മിലുള്ള പ്രധാന കണ്ണിയായി പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലൂടെ വ്യവസായം, വ്യാപാരം, ഗുണനിലവാര നിർണ്ണയം എന്നിവയിൽ ഈ സ്ഥാപനം സുപ്രധാന പങ്ക് വഹിക്കുന്നു.

നാഷണൽ ടെസ്റ്റ് ഹൗസ് ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് അതിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ആധുനികവൽക്കരിക്കുന്നു. മാനുഷികമായ പിശകുകൾ കുറയ്ക്കാനും പരിശോധനാ സമയം ലാഭിക്കാനും ഗുണനിലവാര പരിശോധനകൾ വേഗത്തിലാക്കാനും ലബോറട്ടറി ഡാറ്റ ഓട്ടോമേഷൻ സിസ്റ്റം (LDAS) അവതരിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ, വ്യവസായങ്ങൾക്കും ഉപഭോക്താക്കൾക്കും ലബോറട്ടറി സേവനങ്ങൾ കൂടുതൽ എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമാക്കാൻ പുതിയ മൊബൈൽ ആപ്ലിക്കേഷൻ സഹായിക്കും. എൻ.ടി.എച്ചിന്റെ സമീപകാല പ്രകടനം അതിന്റെ ശക്തമായ വളർച്ചയെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു; 2024-25ൽ സാമ്പിൾ ടെസ്റ്റിംഗ് 60.36 ശതമാനം വർദ്ധിച്ച് 45,926 സാമ്പിളുകളായി, വരുമാനം 49.89 ശതമാനം വർദ്ധിച്ച് 44.45 കോടി രൂപയായി (കഴിഞ്ഞ വർഷം ഇത് 29.66 കോടി രൂപയായിരുന്നു). 2025-26 സാമ്പത്തിക വർഷത്തിൽ 80 കോടി രൂപയുടെ വരുമാനമാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്.

ലീഗൽ മെട്രോളജി നിയമങ്ങൾ - സമീപകാല ഭേദഗതികൾ (2025)

2025 ഒക്ടോബറിൽ, ഉപഭോക്തൃ കാര്യ വകുപ്പ് 'ലീഗൽ മെട്രോളജി (പാക്കേജ്ഡ് കമ്മോഡിറ്റീസ്) ഭേദഗതി ചട്ടങ്ങൾ, 2025' വിജ്ഞാപനം ചെയ്തു; മെഡിക്കൽ ഉപകരണ പാക്കേജുകൾ ഇനി മുതൽ 2017-ലെ മെഡിക്കൽ ഉപകരണ ചട്ടങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ലേബലിംഗ് നിബന്ധനകൾ പാലിക്കണമെന്ന് ഇതിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നു. 2025 ഒക്ടോബറിൽ തന്നെ 'ലീഗൽ മെട്രോളജി (ഗവൺമെന്റ് അംഗീകൃത ടെസ്റ്റ് സെന്റർ) ഭേദഗതി ചട്ടങ്ങൾ, 2025' വിജ്ഞാപനം ചെയ്തു; പ്രാദേശിക റഫറൻസ് ലബോറട്ടറികളെയും നാഷണൽ ടെസ്റ്റ് ഹൗസുകളെയും അംഗീകരിച്ചുകൊണ്ട് അംഗീകൃത ടെസ്റ്റ് സെന്ററുകളുടെ വ്യാപ്തി ഇത് വിപുലീകരിച്ചു. GSTയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വില പരിഷ്കരണങ്ങളെത്തുടർന്നുള്ള അനുസരണാ നടപടികളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നതിനായി, നിലവിലുള്ള പാക്കേജിംഗുകൾ 2026 മാർച്ച് വരെ ഉപയോഗിക്കാൻ നിർമ്മാതാക്കൾക്കും പാക്കർമാർക്കും ഗവൺമെന്റ് അനുമതി നൽകിയിട്ടുണ്ട്. 2025-ലെ ഇളവുകൾ പ്രകാരം, പാക്കേജുകൾ പുനർരൂപകൽപ്പന ചെയ്യാതെ തന്നെ അവർക്ക് MRP പുതുക്കാവുന്നതാണ്; ഇത് ബിസിനസ്സ് പ്രവർത്തനങ്ങൾ എളുപ്പമാക്കുന്നതോടൊപ്പം നിയമപരമായ പാലനം ഉറപ്പാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. 2025 നവംബറിൽ, ഇറക്കുമതി ചെയ്ത പാക്കേജ്ഡ് ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ വിൽക്കുന്ന ഇ-കൊമേഴ്‌സ് പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ 'കൺട്രി ഓഫ് ഒറിജിൻ' (ഉൽപ്പന്നം നിർമ്മിച്ച രാജ്യം) അനുസരിച്ച് തിരയാനും തരംതിരിക്കാനുമുള്ള ഫിൽട്ടർ നൽകുന്നത് നിർബന്ധമാക്കാൻ നിർദ്ദേശിച്ചുകൊണ്ട് വകുപ്പ് 'ഡ്രാഫ്റ്റ് ലീഗൽ മെട്രോളജി (പാക്കേജ്ഡ് കമ്മോഡിറ്റീസ്) (രണ്ടാം) ഭേദഗതി ചട്ടങ്ങൾ, 2025' പുറപ്പെടുവിച്ചു. 2025 ഡിസംബറിൽ വന്ന പുതിയ ഭേദഗതി പ്രകാരം, വലിപ്പം പരിഗണിക്കാതെ എല്ലാ പാൻ മസാല പാക്കേജുകളിലും 2026 ഫെബ്രുവരി 1 മുതൽ മറ്റ് നിർബന്ധിത വിവരങ്ങൾക്കൊപ്പം റീട്ടെയിൽ വിലയും പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നത് നിർബന്ധമാക്കി.

മൊത്തത്തിൽ, ഈ ഭേദഗതികൾ നിയന്ത്രണ നിബന്ധനകളെ ലഘൂകരിക്കുകയും മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന അവ്യക്തതകൾ നീക്കം ചെയ്യുകയും മെഡിക്കൽ ഉപകരണങ്ങളുടെ ലേബലിംഗ്, അളവ് പരിശോധന, സാധനങ്ങളുടെ പാക്കേജിംഗ് എന്നിവയുൾപ്പെടെ വിവിധ മേഖലകളിൽ വ്യക്തത വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പരിശോധനാ ശൃംഖല വിപുലീകരിക്കുന്നതിലൂടെയും‌ വെളിപ്പെടുത്തൽ മാനദണ്ഡങ്ങൾ ശക്തമാക്കുന്നതിലൂടെയും വില സുതാര്യത കർശനമാക്കുന്നതിലൂടെയും ഈ പരിഷ്കാരങ്ങൾ ഒത്തൊരുമിച്ച് സ്ഥിരതയും ഉത്തരവാദിത്തവും ഉപഭോക്തൃ സംരക്ഷണവും വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ, അറിവോടെയുള്ള തീരുമാനങ്ങൾ എടുക്കാൻ ഉപഭോക്താക്കളെ പ്രാപ്തരാക്കുന്നതും വിപണിയിൽ കൂടുതൽ നീതിയുക്തമായ രീതികൾ ഉറപ്പാക്കുന്നതുമായ വിശ്വസനീയമായ ഒരു നിയന്ത്രണ പരിസ്ഥിതിയെ അവ പിന്തുണയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഉപസംഹാരം

ഉപഭോക്തൃ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും വിപണിയിൽ വിശ്വാസം വളർത്തുന്നതിനുമുള്ള ഇന്ത്യയുടെ തുടർച്ചയായ പ്രതിബദ്ധതയെ 2025-ലെ ദേശീയ ഉപഭോക്തൃ ദിനം എടുത്തുകാണിക്കുന്നു. "ഡിജിറ്റൽ നീതിയിലൂടെ കാര്യക്ഷമവും വേഗത്തിലുള്ളതുമായ തീർപ്പാക്കൽ" എന്ന പ്രമേയം, ഇ-ജാഗൃതി പോലുള്ള ഡിജിറ്റൽ പരാതി പരിഹാര പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളുടെയും നവീകരിച്ച നാഷണൽ കൺസ്യൂമർ ഹെൽപ്പ് ലൈനിന്റെയും തുടർച്ചയായ വികാസത്തിൽ പ്രകടമാണ്; ഇത് രാജ്യത്തുടനീളം സേവന ലഭ്യതയും സുതാര്യതയും പരാതികൾ തീർപ്പാക്കുന്നതിലെ കാര്യക്ഷമതയും മെച്ചപ്പെടുത്തി. ഡിജിറ്റൽ ലോഞ്ചുകൾ, സ്ഥാപനപരമായ സഹകരണങ്ങൾ, ബോധവൽക്കരണ സംരംഭങ്ങൾ, നൂതന ആശയങ്ങൾക്കുള്ള അംഗീകാരം എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള വിപുലമായ പരിപാടികൾ ഉപഭോക്തൃ ശാക്തീകരണത്തിനായുള്ള ഏകോപിത സമീപനത്തെ അടിവരയിടുന്നു.

2019-ലെ ഉപഭോക്തൃ സംരക്ഷണ നിയമം, കേന്ദ്ര ഉപഭോക്തൃ സംരക്ഷണ അതോറിറ്റിയുടെ സ്ഥാപനം, ഉപഭോക്തൃ ക്ഷേമ ഫണ്ടിന്റെ വിപുലീകരണം, എളുപ്പത്തിൽ പ്രാപ്യമായ പരാതി പരിഹാര സംവിധാനങ്ങളുടെ പുരോഗതി എന്നിവയുൾപ്പെടെ എടുത്തുപറയപ്പെട്ട പരിഷ്കാരങ്ങളും സംരംഭങ്ങളും സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഒരു ഉപഭോക്തൃ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയിലേക്കുള്ള മാറ്റത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. BIS, നാഷണൽ ടെസ്റ്റ് ഹൗസ്, ലീഗൽ മെട്രോളജി ചട്ടക്കൂട് എന്നിവയിലൂടെയുള്ള പുരോഗതി വ്യാപാരത്തിലെ ഗുണനിലവാര ഉറപ്പ്, സ്റ്റാൻഡേർഡൈസേഷൻ, കൃത്യത എന്നിവയെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തി. മൊത്തത്തിൽ, ഈ നടപടികൾ നീതിയുക്തവും സുതാര്യവും ഉപഭോക്തൃ കേന്ദ്രീകൃതവുമായ ഒരു വ്യവസ്ഥിതിയിലേക്കുള്ള സുസ്ഥിരമായ പുരോഗതിയെ കാണിക്കുന്നു; ഒപ്പം അറിവുള്ളവരും ശാക്തീകരിക്കപ്പെട്ടവരുമായ ഉപഭോക്താക്കളാണ് ആരോഗ്യകരവും നീതിയുക്തവുമായ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ കേന്ദ്രബിന്ദു എന്ന പ്രധാന സന്ദേശത്തെ ഇത് ബലപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

References

Ministry of Consumer Affairs, Food & Public Distribution

Department of Consumer Affairs

https://consumeraffairs.gov.in/public/upload/files/1743657766_AR%202024-25_Eng_1744632582.pdf

https://consumeraffairs.gov.in/

https://doca.gov.in/ccpa/

https://e-jagriti.gov.in/

https://jagograhakjago.gov.in/

https://www.bis.gov.in/the-bureau/about-bis/?lang=en

https://consumeraffairs.gov.in/pages/legal-metrology-overview

https://consumeraffairs.gov.in/pages/national-test-house

PIB Press Releases

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2157241

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2190535&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2179780&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2087600&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2187416&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2088051&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2087245&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2077618&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2178951&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2111506&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198764&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2183777

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2184053

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2168208

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2188363

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2198215

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2165412&reg=3&lang=2

Click here to download PDF

***

SK