મુખ્ય મુદ્દાઓ

• બાલ વિવાહ મુક્ત ભારત અભિયાનનો ઉદ્દેશ્ય વર્ષ 2026 સુધીમાં બાળ લગ્નના વ્યાપમાં 10% ઘટાડો કરવાનો અને 2030 સુધીમાં ભારતને બાળ લગ્ન મુક્ત બનાવવાનો છે.
• છત્તીસગઢનો બાલોદ જિલ્લો વર્ષ 2025માં ભારતનો પ્રથમ બાળ લગ્ન મુક્ત જિલ્લો બનીને એક સીમાચિહ્નરૂપ સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે.
• 17 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ, છત્તીસગઢના સૂરજપુર જિલ્લા વહીવટીતંત્રે 75 ગ્રામ પંચાયતોને "બાળ લગ્ન મુક્ત પંચાયત" જાહેર કરી.

પ્રસ્તાવના

કાયદેસર રીતે પ્રતિબંધિત હોવા છતાં, બાળ લગ્ન ભારતમાં એક વ્યાપક સામાજિક પડકાર તરીકે ચાલુ છે, જે દેશભરની લાખો યુવાન છોકરીઓ અને છોકરાઓને અસર કરે છે. તે યુવાન છોકરીઓને ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમોમાં ધકેલે છે, ખાસ કરીને વહેલી ગર્ભાવસ્થાને કારણે, ઘરેલું હિંસા પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા વધારે છે અને ગરીબી તથા લિંગ અસમાનતાના ચક્રને કાયમી બનાવે છે. ભારતમાં, પ્રગતિ છતાં, 20-24 વર્ષની વયની 23% મહિલાઓના લગ્ન 18 વર્ષની ઉંમર પહેલાં થયા હતા (નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે-5, 2019-21)[1]. આ બાળ લગ્નને એક સતત ખતરો અને ઘૃણાસ્પદ ગુનો બનાવે છે. જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર[2] એ સૌથી વધુ બાળ લગ્નો ધરાવતા રાજ્યો છે, સમગ્ર દેશમાં બાળ લગ્નના છૂટાછવાયા કિસ્સાઓ સામે આવતા રહે છે.

બાળ લગ્ન શું છે

બાળ લગ્ન, જે બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિનિયમ હેઠળ વ્યાખ્યાયિત છે, તે કોઈપણ એવું જોડાણ છે જ્યાં સ્ત્રી/છોકરી પક્ષની ઉંમર 18 વર્ષથી ઓછી અને પુરુષની ઉંમર 21 વર્ષથી ઓછી હોય. તે ગરીબી, લિંગ અસમાનતા અને સ્વાસ્થ્ય જોખમોના ચક્રને કાયમી બનાવે છે, ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં. વધુમાં, ભારતીય કાયદા હેઠળ બાળ લગ્ન બાળ બળાત્કાર સમાન છે.

ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 મુજબ, પુરુષ દ્વારા તેની પત્ની જે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની હોય તેની સાથે કરવામાં આવતું કોઈપણ જાતીય કૃત્ય બળાત્કાર ગણાય છે. ભારતના સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે વધુમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યારે બાળ વધૂનો પતિ તેની સાથે પેનિટ્રેટિવ સેક્સ્યુઅલ એસોલ્ટ (જાતીય હુમલો) કરે છે, ત્યારે તે 'પ્રોટેક્શન ઓફ ચિલ્ડ્રન ફ્રોમ સેક્સ્યુઅલ ઓફેન્સીસ (POCSO) એક્ટ, 2012' હેઠળ ગંભીર પેનિટ્રેટિવ સેક્સ્યુઅલ એસોલ્ટ ગણાય છે, જે શિક્ષાપાત્ર ગુનો છે.

બાળ લગ્ન સામે ભારતની લડાઈ

ભારતમાં બાળ લગ્નને રોકવાના પ્રયાસો 19મી સદીની શરૂઆતમાં રાજા રામમોહન રાય, ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગર અને મહાત્મા જ્યોતિરાવ ફૂલે જેવા સામાજિક સુધારકો દ્વારા આ પ્રથા વિરુદ્ધ ચલાવવામાં આવેલા અભિયાનો સાથે શરૂ થયા હતા, જેના પરિણામે 1891નો એજ ઓફ કન્સેન્ટ એક્ટ અને ત્યારબાદ 1929નો ચાઈલ્ડ મેરેજ રિસ્ટ્રેઈન્ટ એક્ટ (શારદા એક્ટ) આવ્યો, જેમાં લગ્નની લઘુત્તમ વય છોકરીઓ માટે 14 અને છોકરાઓ માટે 18 નક્કી કરવામાં આવી હતી. આઝાદી પછી, સરકારે 1948ના સુધારા (છોકરીઓ માટે 15)[3], 1978ના સુધારા (છોકરીઓ માટે 18 વર્ષ અને છોકરાઓ માટે 21 વર્ષ) અને છેલ્લે બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 2006 (મહિલાઓ માટે 18, પુરુષો માટે 21) દ્વારા આ મર્યાદાઓ વધારી. કાયદાકીય પગલાંની સાથે, કેન્દ્ર સરકારના 'બેટી બચાવો બેટી પઢાવો' (2015 થી) જેવા અનેક જાગૃતિ અભિયાનોએ દેશભરમાં વેગ પકડ્યો છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સામાજિક માનસિકતા બદલવા, છોકરીઓના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા અને સમુદાયોને બાળ લગ્નોની જાણ કરવા અને તેનો પ્રતિકાર કરવા સશક્ત બનાવવાનો છે.

બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 2006 (PCMA)

બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 2006[4] એ 1929 ના ચાઈલ્ડ મેરેજ રિસ્ટ્રેઈન્ટ એક્ટ (શારદા એક્ટ) નું સ્થાન લીધું, જેનો ઉદ્દેશ્ય બાળ લગ્નને માત્ર રોકવાને બદલે પ્રતિબંધિત કરવાનો અને પીડિતોને મજબૂત રક્ષણ તથા રાહત આપવાનો છે.

• કાયદો સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે "બાળક" એટલે 21 વર્ષથી ઓછો પુરુષ અથવા 18 વર્ષથી ઓછી સ્ત્રી. બાળ લગ્નમાં કોઈપણ પક્ષ બાળક હોય છે.
• બાળ લગ્નો પ્રતિબંધિત છે[5] અને બાળક દ્વારા તેને રદ કરી શકાય છે (પુખ્ત થયાના બે વર્ષની અંદર જિલ્લા અદાલતમાં અરજી દાખલ કરીને). તસ્કરી, બળજબરી, છેતરપિંડી અથવા અનૈતિક હેતુઓના કિસ્સાઓમાં, આ લગ્નો શરૂઆતથી જ રદબાતલ ગણાય છે.
• દંડ: સંજ્ઞેય અને બિન-જામીનપાત્ર ગુનાઓમાં બાળ લગ્ન કરનાર પુખ્ત પુરુષો, આવા લગ્ન કરાવનાર/કરનાર/પ્રેરનાર/પ્રોત્સાહન આપનાર/હાજર રહેનાર (માતાપિતા/વાલીઓ સહિત) માટે 2 વર્ષ સુધીની સખત કેદ અને/અથવા ₹1 લાખનો દંડ શામેલ છે. મહિલા ગુનેગારોને જેલની સજા થતી નથી.
• રાજ્યો લગ્નો રોકવા, પુરાવા એકઠા કરવા, જાગૃતિ લાવવા અને ડેટાની જાણ કરવા માટે બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિકારીઓ (CMPOs) ની નિમણૂક કરે છે. મેજિસ્ટ્રેટ તોળાતા લગ્નોને રોકવા માટે મનાઈ હુકમ જારી કરે છે (ઉલ્લંઘન લગ્નને રદબાતલ બનાવે છે).

બાલ વિવાહ મુક્ત ભારત (BVMB)

27 નવેમ્બર, 2024 ના રોજ લોન્ચ કરવામાં આવેલ બાલ વિવાહ મુક્ત ભારત (BVMB), જેને ચાઇલ્ડ મેરેજ ફ્રી ઇન્ડિયા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે દેશભરમાંથી બાળ લગ્નોને નાબૂદ કરવા માટે મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય (MWCD) દ્વારા લેવામાં આવેલી એક સાહસિક રાષ્ટ્રીય પ્રતિબદ્ધતા છે. આ મિશન ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યાંક (SDG) 5.3 સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલું છે, જે 2030 સુધીમાં બાળ લગ્ન, વહેલા અને ફરજિયાત લગ્નો સહિતની તમામ હાનિકારક પ્રથાઓને નાબૂદ કરવાનો લક્ષ્યાંક ધરાવે છે[6]. કલમ 21 (જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર) હેઠળ ભારતના બંધારણીય આદેશમાં મૂળ ધરાવતું અને બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિનિયમ (PCMA), 2006 જેવા સીમાચિહ્નરૂપ કાયદા દ્વારા સમર્થિત, બાલ વિવાહ મુક્ત ભારત એક વ્યાપક સામાજિક મુદ્દાને સંબોધિત કરે છે જે નાના બાળકોને, ખાસ કરીને મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં છોકરીઓને અને ખાસ કરીને વંચિત સમુદાયોના બાળકોને અપ્રમાણસર રીતે અસર કરે છે.

18 ઓક્ટોબર 2024ના રોજ રિટ પિટિશન (સિવિલ) નંબર 1234 ઓફ 2017 — સોસાયટી ફોર એનલાઈટનમેન્ટ એન્ડ વોલન્ટરી એક્શન અને અન્ય વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા અને અન્ય — માં આપેલા સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદામાં, માનનીય સર્વોચ્ચ ન્યાયાલયે[7] દેશભરમાં બાળ લગ્નોને અસરકારક રીતે રોકવા અને નાબૂદ કરવા માટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને વ્યાપક માળખું અને વિગતવાર નિર્દેશો જારી કર્યા હતા. અદાલતે બાળ સગાઈ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો કારણ કે તે સ્વાયત્તતાને નુકસાન પહોંચાડે છે અને ઘણીવાર ફરજિયાત લગ્નો તરફ દોરી જાય છે, અને સ્પષ્ટ પ્રતિબંધ માટે કાયદાકીય સુધારા કરવા વિનંતી કરી હતી. બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 2006 હેઠળ અમલીકરણને મજબૂત કરવા માટે, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને જિલ્લા/પેટા-જિલ્લા સ્તરે પૂર્ણ-સમયના સમર્પિત બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિકારીઓ (CMPOs) ની નિમણૂક કરવાના નિર્દેશ આપવામાં આવ્યા હતા. જેમને અન્ય ફરજોના બોજથી મુક્ત રાખવામાં આવે અને સંકલન, દેખરેખ અને ફરિયાદ નિવારણ માટે વિશેષ બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ એકમો સ્થાપિત કરવાના નિર્દેશ અપાયા હતા. સક્રિય નિવારક પગલાંમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• શાળાઓ, આંગણવાડીઓ, NGO અને ધાર્મિક નેતાઓને સાંકળીને ફરજિયાત બહુ-ક્ષેત્રીય જાગૃતિ અભિયાનો;
• પોલીસ, ન્યાયતંત્ર, શિક્ષકો અને આરોગ્ય કાર્યકરો માટે તાલીમ અને ટેકનોલોજી-સક્ષમ રિપોર્ટિંગ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
• જોખમ ધરાવતા વિસ્તારોના ડેટાબેઝની જાળવણી;

આ ચુકાદો નિર્ણાયક રીતે ધ્યાન સજાથી હટાવીને નિવારણ, સંરક્ષણ અને સશક્તિકરણ પર કેન્દ્રિત કરે છે, જે માળખાને વધુ મજબૂત અને બાળ-કેન્દ્રીત બનાવે છે. બાલ વિવાહ મુક્ત ભારત પહેલ અગાઉના પ્રયાસો જેમ કે 'બેટી બચાવો બેટી પઢાવો (BBBP)' યોજના પર નિર્માણ કરવાનો નિષ્ઠાવાન પ્રયાસ છે પરંતુ બાળ લગ્નો પ્રત્યે નિવારણ અને પ્રતિસાદ માટે વધુ સંકલિત, ટેકનોલોજી-આધારિત અભિગમ રજૂ કરે છે.

100-દિવસનું અભિયાન: બાળ લગ્ન સામે ગતિશીલતા લાવવાની ઝુંબેશ

4 ડિસેમ્બર, 2025ના રોજ તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 100-દિવસની વિશેષ ઝુંબેશ શરૂ કરવામાં આવી છે, જેમાં દરેક મહિને ચોક્કસ આઉટરીચને સમર્પિત કરવામાં આવ્યો છે.

વધુમાં, સ્વસ્થ સ્પર્ધાને પ્રોત્સાહન આપવા અને શ્રેષ્ઠતાની ઉજવણી કરવા માટે, અભિયાનમાં બે પ્રતિષ્ઠિત સન્માન રજૂ કરવામાં આવ્યા છે:

• બાળ લગ્ન મુક્ત ગ્રામ પ્રમાણપત્ર: તે ગામો/પંચાયતોને આપવામાં આવે છે જેઓ ઔપચારિક રીતે બાળ લગ્ન સમાપ્ત કરવાની પ્રતિજ્ઞા લે છે અને લાંબા સમય સુધી શૂન્ય નોંધાયેલા કિસ્સાઓ જાળવી રાખે છે.
• બાલ વિવાહ મુક્ત ભારત યોદ્ધા એવોર્ડ: રિપોર્ટિંગ કાર્યક્ષમતા, નિવારણની સફળતા અને બાળ લગ્નના કિસ્સાઓમાં એકંદરે ઘટાડા પર મૂલ્યાંકન કરાયેલા ટોચના 10 પ્રદર્શન કરનારા જિલ્લાઓને આ રાષ્ટ્રીય ખિતાબ એનાયત કરવામાં આવશે. આ જિલ્લાઓને સત્તાવાર બાલ વિવાહ મુક્ત ભારત પોર્ટલ પર પ્રમુખતાથી દર્શાવવામાં આવશે, તેમને ઔપચારિક પ્રશંસા પત્ર પ્રાપ્ત થશે, અને તેમના ઉત્કૃષ્ટ નેતૃત્વ અને પ્રતિબદ્ધતા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે જાહેરમાં સન્માનિત કરવામાં આવશે.

રાષ્ટ્રવ્યાપી અભિયાન સત્તાવાર રીતે 4 ડિસેમ્બર, 2025ના રોજ નવી દિલ્હીમાં વિજ્ઞાન ભવન ખાતે એક મુખ્ય લોન્ચ ઇવેન્ટ સાથે શરૂ થયું હતું, જેની સાથે એક સિંક્રનાઇઝ્ડ રાષ્ટ્રીય પ્રતિજ્ઞા લેવાનો સમારોહ યોજાયો હતો. આ એકીકૃત પ્રતિબદ્ધતા ભારતને સંપૂર્ણપણે બાળ લગ્ન મુક્ત રાષ્ટ્ર બનાવવાની મક્કમતાની પુનઃપુષ્ટિ કરશે.

રાજ્ય સરકારો આ પગલાંના અમલીકરણમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે, જેમ કે MWCD દ્વારા દર્શાવવામાં આવ્યું છે. મુખ્ય સચિવોને સાપ્તાહિક દેખરેખ અને BVMB પોર્ટલ દ્વારા જીઓ-ટેગ કરેલા પ્રગતિ અહેવાલો માટે CMPOs, NGOs અને PRIs ધરાવતી જિલ્લા સ્તરીય ટાસ્ક ફોર્સ બનાવવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે. આ અભિયાન શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયો સાથે જોડાણ કરીને બહુ-ક્ષેત્રીય અભિગમ પર ભાર મૂકે છે.

બાલ વિવાહ મુક્ત ભારત પોર્ટલ

મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયની આ ફ્લેગશિપ પહેલ એક કેન્દ્રિય, જાહેર રીતે સુલભ પ્લેટફોર્મ ઓફર કરે છે જે સમગ્ર ભારતમાં તમામ નિયુક્ત બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિકારીઓની યાદી આપે છે, બાળ લગ્નના કિસ્સાઓનું રીઅલ-ટાઇમ રિપોર્ટિંગ સક્ષમ કરે છે અને હિતધારકો તથા નાગરિકોને બાળ-લગ્ન મુક્ત ભારત બનાવવામાં જોડવા માટે હાથ ધરવામાં આવેલા જાગૃતિ અભિયાનો અને ક્રિયાઓનું ટ્રેકિંગ કરે છે.

દેશભરમાં જાગૃતિ અભિયાન: એક ઝલક

મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલયે અભિયાનને સંપૂર્ણ ભંડોળ પૂરું પાડવાની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવી છે, જેમાં NFHS-V ડેટા દ્વારા ઓળખવામાં આવેલા 257 ઉચ્ચ-બોજ ધરાવતા જિલ્લાઓ (એવા જિલ્લાઓ જ્યાં બાળ લગ્નનો વ્યાપ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ અથવા તેનાથી ઉપર છે)[8] ને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે.

બાળ લગ્ન રોકવા માટેનું અભિયાન અત્યારે પૂરજોશમાં છે; દેશભરના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અભૂતપૂર્વ ઊર્જા અને સંકલન સાથે ભાગ લઈ રહ્યા છે. શાળાઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં લાખો વિદ્યાર્થીઓ, ગ્રામ પંચાયતો સહિતના અન્ય મુખ્ય હિતધારકોની સાથે, બાળ લગ્ન વિરોધી પ્રતિજ્ઞા લીધી છે.

બાળ લગ્ન મુક્ત ભારત તરફ: અત્યાર સુધીની પ્રગતિ

તેના લોન્ચિંગથી, બાલ વિવાહ મુક્ત ભારત (BVMB) મિશને ભારતમાં બાળ લગ્નોને રોકવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે, જે રાષ્ટ્રીય બાળ સંરક્ષણ લક્ષ્યો સાથે સુસંગત અમલીકરણ અને જાગૃતિના સીમાચિહ્નો હાંસલ કરે છે. આ પ્રગતિનો મુખ્ય આધાર બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિનિયમ (PCMA), 2006 હેઠળ ફરજિયાત સમર્પિત બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિકારીઓ (CMPOs) ની દેશવ્યાપી તૈનાતી છે. આ અધિકારીઓએ રાજ્ય-સ્તરના નિર્દેશો દ્વારા સશક્ત બનીને ઘરે-ઘરે જાગૃતિ ઝુંબેશ અને રાષ્ટ્રીય ચાઇલ્ડ હેલ્પલાઇન (1098) સાથે જોડાયેલી ઝડપી-પ્રતિસાદ ટીમો સહિત સક્રિય હસ્તક્ષેપ હાથ ધર્યા છે. અમલીકરણની એક વિશેષ હાઇલાઇટ મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય (MWCD) દ્વારા જારી કરાયેલ 2025ની અક્ષય તૃતીયા માર્ગદર્શિકા હતી, જેણે સામૂહિક લગ્નો માટે સાંસ્કૃતિક રીતે સંવેદનશીલ ઉચ્ચ-જોખમવાળા સમયગાળાને લક્ષ્ય બનાવ્યો હતો. આનાથી દેખરેખમાં વધારો થયો, જેના પરિણામે ન્યાયિક મનાઈ હુકમો, સામુદાયિક પરામર્શ અને FIR ફાઇલિંગ દ્વારા સેંકડો બાળ લગ્ન કિસ્સાઓ અટકાવવામાં આવ્યા. બેટી બચાવો બેટી પઢાઓ જેવી યોજનાઓ સાથે સંકલિત આ પ્રયાસોએ PCMA હેઠળ દોષિત ઠેરવવાનો દર વધાર્યો છે અને ઘણા ગામડાઓમાં "બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ ઝોન" ને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય મોરચે, BVMBને મજબૂત વૈશ્વિક સમર્થન મળ્યું છે, ખાસ કરીને UNICEF તરફથી, જેણે ડેટા-આધારિત હસ્તક્ષેપ માટે ટેકનિકલ સપોર્ટ અને CMPOs તથા વન સ્ટોપ સેન્ટર્સ (OSCs) માટે ક્ષમતા-નિર્માણ વર્કશોપ્સ પૂરી પાડી છે. SDG 5.3 અને યુએન કન્વેન્શન ઓન ધ રાઈટ્સ ઓફ ધ ચાઈલ્ડ (UNCRC) સાથે સુસંગત, આ સિદ્ધિઓ ભારતને સ્કેલેબલ, બહુ-ક્ષેત્રીય બાળ-લગ્ન વિરોધી વ્યૂહરચનાઓ માટે દક્ષિણ એશિયામાં અગ્રેસર બનાવે છે, જેમાં આરોગ્ય, શિક્ષણ અને ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયોમાં સતત જોડાણ ચાલુ છે.

છત્તીસગઢ: બાળ લગ્ન મુક્ત ભારત તરફ આશાનું કિરણ

છત્તીસગઢના બાલોદ જિલ્લાએ ભારતનો પ્રથમ બાળ લગ્ન મુક્ત જિલ્લો બનીને ઐતિહાસિક સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યું છે. તેની 436 ગ્રામ પંચાયતો અને 9 શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં સતત બે વર્ષથી એક પણ બાળ લગ્ન નોંધાયા નથી. આ નોંધપાત્ર સિદ્ધિ સતત સરકારી હસ્તક્ષેપ, સક્રિય સામુદાયિક ભાગીદારી અને વ્યાપક જાગૃતિ અભિયાનોનું પરિણામ છે. બાલોદની સફળતાને આધારે, છત્તીસગઢ હવે 2028-29 સુધીમાં સમગ્ર રાજ્યને બાળ લગ્નથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખે છે[9].

એ જ રાજ્યમાં અન્ય એક નોંધપાત્ર કિસ્સામાં, સૂરજપુર જિલ્લાએ સામાજિક સુધારણા અને સામુદાયિક જાગૃતિમાં એક શક્તિશાળી ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે. 17 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ, પોષણ માહ 2025ના લોન્ચિંગ સાથે સુસંગત રહીને, જિલ્લા વહીવટીતંત્રે ગૌરવપૂર્વક 75 ગ્રામ પંચાયતોને "બાળ લગ્ન મુક્ત પંચાયત" જાહેર કરી.

આ પંચાયતોએ સતત બે વર્ષ સુધી બાળ લગ્નના શૂન્ય કિસ્સાઓ નોંધ્યા બાદ આ સન્માન મેળવ્યું છે[10]. આ સિદ્ધિ છત્તીસગઢ માટે અપાર ગર્વની ક્ષણ છે અને બાકીના ભારત માટે એક પ્રેરણાદાયી મોડેલ તરીકે કામ કરે છે.

નિષ્કર્ષ

બાળ લગ્નને નાબૂદ કરવાની ભારતની સફર 19મી સદીના સુધારા અને 1929ના શારદા એક્ટથી ઉદ્ભવી છે અને મજબૂત બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિનિયમ, 2006 અને 2024ના સર્વોચ્ચ અદાલતના સીમાચિહ્નરૂપ ચુકાદા સુધી ચાલુ રહી છે. આનાથી નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે, જેમાં દાયકાઓ દરમિયાન વ્યાપમાં ઘણો ઘટાડો થયો છે. નવેમ્બર 2024માં શરૂ થયેલ બાલ વિવાહ મુક્ત ભારત અભિયાન અને હાલમાં ચાલી રહેલી 100-દિવસની સઘન જાગૃતિ ઝુંબેશ (જે માર્ચ 2026 સુધી ચાલશે) આ લડાઈમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક દર્શાવે છે. સમર્પિત બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ અધિકારીઓ, BVMB પોર્ટલના ટેકનોલોજી-સક્ષમ રિપોર્ટિંગ અને પાયાના સ્તરની સફળતાઓ દ્વારા, આ પહેલ નિવારણ, રક્ષણ અને સશક્તિકરણ લાવે છે, જે 'બેટી બચાવો બેટી પઢાવો' સાથે એકીકૃત રીતે જોડાયેલ છે.

લાખો લોકો પ્રતિજ્ઞામાં ભાગ લઈ રહ્યા હોવાથી, નિર્ણાયક પ્રયાસો માત્ર ઊંડે મૂળ ધરાવતા સામાજિક ધોરણોને પડકારે છે એટલું જ નહીં પરંતુ ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યાંક 5.3 અને વિકસિત ભારતના વિઝન સાથે પણ જોડાયેલા છે. સરકાર, સમુદાયો, NGO અને નાગરિકો તરફથી સતત સામૂહિક કાર્યવાહી અસમાનતાના ચક્રોને તોડવાનું અને દરેક બાળકના શિક્ષણ, આરોગ્ય અને સ્વાયત્તતાના અધિકારને સુનિશ્ચિત કરવાનું વચન આપે છે. અવિરત પ્રતિબદ્ધતા સાથે, ભારત સાચી રીતે બાળ લગ્ન મુક્ત ભવિષ્ય હાંસલ કરી શકે છે, જે છોકરીઓ અને છોકરાઓની પેઢીઓને ખીલવા માટે સશક્ત બનાવે છે.

References:

Press Information Bureau:

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2168554&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=2197965&reg=3&lang=1

Ministry of Women and Child Development:

https://stopchildmarriage.wcd.gov.in/public/documents/noticeboard/campaign100days.pdf

https://socialwelfare.tripura.gov.in/sites/default/files/THE%20PROHIBITION%20OF%20CHILD%20MARRIAGE%20ACT%2C%202006.pdf

https://stopchildmarriage.wcd.gov.in/about#:~:text=The%20Prohibition%20of%20Child%20Marriage%20Act%20(PCMA),*%20Put%20in%20place%20a%20comprehensive%20mechanism

https://stopchildmarriage.wcd.gov.in/about#:~:text=The%20Prohibition%20of%20Child%20Marriage%20Act%20(PCMA),*%20Put%20in%20place%20a%20comprehensive%20mechanism

https://wdcw.ap.gov.in/dept_files/cm_cmp.pdf

https://x.com/Annapurna4BJP/status/1993968281439621226?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1993968281439621226%7Ctwgr%5Eb7b72c138a5947de31a0f178d352c201ede5d37d%7Ctwcon%5Es1_&ref_url=https%3A%2F%2Fwww.pib.gov.in%2FPressReleasePage.aspx%3FPRID%3D2197965reg%3D3lang%3D1

https://x.com/MinistryWCD/status/1995429594141458665

https://rsdebate.nic.in/bitstream/123456789/421118/1/PD_104_02031978_9_p131_p222_17.pdf

Ministry of Law and Justice:

https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/6843/1/child_marriage_prohibition_act.pdf?referrer=grok.com

Doordarshan (DD National Youtube):

https://www.youtube.com/watch?v=WxlPyjEk5Fk

United Nations Population Fund:

https://india.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/analytical_series_1_-_child_marriage_in_india_-_insights_from_nfhs-5_final_0.pdf

United Nations Women:

https://sadrag.org/wp-content/uploads/2025/01/Training-Guide-for-service-providers-GBV-compressed.pdf

United Nations Children's Fund:

file:///C:/Users/HP/Downloads/Ending_Child_Marriage-profile_of_progress_in_India_2023%20(1).pdf

Bal Vivah Mukt Bharat

​​​​​​​SM/BS/GP/JD