ટેકનોલોજી આધારિત નદી કાયાકલ્પને વધુ વેગ આપતા, કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી.આર. પાટીલના અધ્યક્ષ સ્થાને સશક્ત કાર્ય દળ (ઈએટીએફ)ની 17મી બેઠક આજે યોજાઈ હતી. નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ હેઠળ ડેટા આધારિત નિર્ણય નિર્માણ, નિરીક્ષણ પદ્ધતિઓ અને પાલન માળખાંને મજબૂત કરવા પર આ બેઠકમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ડ્રેનેજ મેપિંગ અને ગંદાપાણી શુદ્ધિકરણ માળખાકીય સુવિધાઓની વધેલી દેખરેખ પર ખાસ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

આ બેઠકમાં વિવિધ મંત્રાલયો અને રાજ્ય સરકારોના મુખ્ય હિતધારકોને એકઠા થયા હતા, જેમાં જલ શક્તિ રાજ્ય મંત્રી રાજભૂષણ ચૌધરી; જળ સંસાધન વિભાગના સચિવ શ્રી વી.એલ. કાંથા રાવ; પીવાના પાણી અને સ્વચ્છતા વિભાગના સચિવ શ્રી અશોક કે.કે. મીણા; રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ ગંગા મિશન (NMCG) ના મહાનિર્દેશક શ્રી રાજીવ કુમાર મિતલ; JS&FA ના જલ સંસાધન વિભાગ શ્રી ગૌરવ મસલદાન; શ્રી નલિન શ્રીવાસ્તવ (ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર જનરલ, NMCG); શ્રી બ્રિજેન્દ્ર સ્વરૂપ, એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર (પ્રોજેક્ટ્સ), શ્રી અનુપ કુમાર શ્રીવાસ્તવ (એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર, ટેકનિકલ); શ્રી એસ.પી. વશિષ્ઠ (એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર, એડમિન); શ્રી ભાસ્કર દાસગુપ્તા (એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર, ફાઇનાન્સ); શ્રી અનુરાગ શ્રીવાસ્તવ, ઉત્તર પ્રદેશના ACS; શ્રી જોગીન્દર સિંઘ પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર (UP), શ્રી સંદીપ અગ્ર સચિવ શહેરી વિકાસ (બિહાર), શ્રીમતી નંદિની ઘોષ (પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર, પશ્ચિમ બંગાળ SPMG); શ્રી. સૂરજ પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર (ઝારખંડ); NMCG અને ભાગ લેનારા રાજ્યોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સાથે આ બેઠકમાં ભારત સરકારના ઉર્જા મંત્રાલય, ગૃહ મંત્રાલય, ગૃહ મંત્રાલયના પ્રતિનિધિઓએ હાજરી આપી હતી.

પ્રગતિ પર સંતોષ વ્યક્ત કરતાં, મંત્રીશ્રીએ ચાલુ કેલેન્ડર વર્ષ દરમિયાન પ્રદૂષણ નિયંત્રણના 15 માળખાગત પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ થયાની પ્રશંસા કરી, તેને ગંગા પુનરુત્થાનના ચાલી રહેલા પ્રયાસોમાં એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ ગણાવી. તેમણે ધ્યાન દોર્યું કે આ પ્રોજેક્ટ્સની સમાપ્તિ મજબૂત સંકલન, અસરકારક દેખરેખ અને કેન્દ્રિત અમલીકરણનું પરિણામ છે, જે નદીઓના લાંબાગાળાના કાયાકલ્પ માટે મજબૂત પાયો નાખે છે. છ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ કરીને ઉત્તર પ્રદેશે રાજ્યોમાં મોખરાનું સ્થાન મેળવ્યું હતું. ત્યારબાદ બિહાર ચાર પ્રોજેક્ટ સાથે અને પશ્ચિમ બંગાળ ત્રણ પ્રોજેક્ટ સાથે અનુક્રમે બીજા અને ત્રીજા સ્થાને રહ્યા હતા. ઉત્તરાખંડ અને દિલ્હી બંનેએ એક-એક પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ કર્યો.

બેઠકે શુદ્ધ કરેલા પાણીનો પુનઃઉપયોગ, પેલો-ચેનલો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને જળસ્તર નકશાંકન જેવી નવીન અને સંશોધન આધારિત પદ્ધતિઓ અપનાવવા તેમજ બાયોરીમેડિએશન, કચરાના પાણીના નવીન શુદ્ધિકરણ પ્રોજેક્ટ્સ, સી.ઈ.ટી.પી. અને અન્ય સંબંધિત પહેલોના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. નદી વ્યવસ્થાપન માટે ટકાઉ અને સ્થિતિસ્થાપક માળખું ઊભું કરવા આ હસ્તક્ષેપો આવશ્યક હોવાનું બેઠકે નોંધ્યું હતું.

મંત્રીએ શુદ્ધિકરણ કરાયેલા પાણીના સલામત પુનઃઉપયોગ માટે રાષ્ટ્રીય માળખાને અનુરૂપ નીતિ તાત્કાલિક પૂર્ણ કરવા તમામ રાજ્યોને નિર્દેશ આપ્યો. નીતિ જોગવાઈઓની સૂચના દ્વારા સ્પષ્ટ નિર્ધારિત લક્ષ્યો અને અનુકૂળ વાતાવરણ ધરાવતા રાજ્યોમાં પુનઃઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક પહેલ કરવામાં આવી હતી.

મંત્રીએ "ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય માટે ગંગા નદીના ડ્રેનેજ સિસ્ટમ (કુદરતી અને માનવસર્જિત) ના ડ્રેનેજ મેપિંગ માટે એરિયલ સર્વેક્ષણ, એનાલિટિકલ મોડ્યુલ સાથે જીઆઈએસ-આધારિત વિઝ્યુલાઇઝેશન ડેશબોર્ડનો વિકાસ અને જિયોટેગ્ડ વીડિયોગ્રાફી" પ્રોજેક્ટના અમલીકરણની સ્થિતિની સમીક્ષા કરી.

તેમણે નોંધ્યું કે આ પહેલ નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ હેઠળ સંશોધન-આધારિત અને પુરાવા-આધારિત આયોજનને સમર્થન આપવા માટે અદ્યતન ભૌગોલિક અવકાશી તકનીકોનો લાભ લે છે.મંત્રીશ્રીને જણાવવામાં આવ્યું હતું કે ઉત્તર પ્રદેશમાં ગંગા નદીના મુખ્ય પ્રવાહ પર હાઈ-રિઝોલ્યુશન એરિયલ સર્વે પૂર્ણ થઈ ગયા છે, જે ચોકસાઈવાળા જિયોસ્પેશિયલ ડેટાસેટ્સ જનરેટ કરી રહ્યા છે, અને આ ડેટાસેટ્સને 2D અને 3D વિઝ્યુલાઇઝેશન ક્ષમતાઓ ધરાવતા લાઇવ જીઆઈએસ-આધારિત ડ્રેઇન ડેશબોર્ડમાં સંકલિત કરવામાં આવી રહ્યા છે.

આ ડેશબોર્ડ બેસિન-સ્તરના પ્રદૂષણ મોનિટરિંગ, હોટસ્પોટ્સની ઓળખ અને ડ્રેઇન (નાળા) ના ઉપચારના પગલાંની પ્રાથમિકતા નક્કી કરવામાં સક્ષમ બનાવે છે. આ પોતાની રીતે પ્રથમ પ્રકારની પહેલ છે જ્યાં LiDAR-આધારિત વૈજ્ઞાનિક ડેટાને ડ્રોન સર્વેક્ષણ દ્વારા જનરેટ કરાયેલ વિઝ્યુઅલ ડેટા સાથે જોડવામાં આવ્યો છે. મંત્રીએ લક્ષિત હસ્તક્ષેપ અને મજબૂત ડ્રેઇન-આધારિત પ્રદૂષણ વ્યવસ્થાપન સુનિશ્ચિત કરવા માટે જિલ્લા ગંગા સમિતિઓ દ્વારા સમયસર ફિલ્ડ-લેવલ વેરિફિકેશન (સ્થળ પર ચકાસણી), રાજ્યો અને વિભાગો વચ્ચે અસરકારક સંકલન અને સહભાગિતાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. આ પહેલ ખાસ કરીને પ્રાથમિક, દ્વિતીય અને તૃતીય કક્ષાના નાળાઓ તથા તે જે પ્રદૂષણનો ભાર વહન કરી રહ્યા છે તેની ઓળખ સાથે વ્યાપક અને સચોટ DPR તૈયાર કરવામાં મદદ કરશે.

એમ્પાવર્ડ ટાસ્ક ફોર્સે નેશનલ મિશન ફોર ક્લીન ગંગાના વાર્ષિક હિસાબોને પણ મંજૂરી આપી હતી અને સંસ્થા દ્વારા પાળવામાં આવેલી નાણાકીય શિસ્ત અંગે સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. બાકી રહેલા યુટિલાઈઝેશન સર્ટિફિકેટ્સ (વપરાશ પ્રમાણપત્રો) માં થયેલા ઘટાડાની જલ શક્તિ મંત્રી દ્વારા પ્રશંસા કરવામાં આવી હતી. સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ (STPs) ના મોનિટરિંગ અને પાલનના માળખાને વધુ મજબૂત કરવા માટે, નેશનલ મિશન ફોર ક્લીન ગંગા (NMCG) દ્વારા CCTV-આધારિત રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ દાખલ કરવામાં આવી રહ્યું છે, જે AI-સક્ષમ ફીચર એક્સટ્રેક્શન સિસ્ટમ અને સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ ડેશબોર્ડ સાથે સંકલિત છે. જોકે STPsનું ઓનલાઈન કન્ટિન્યુઅસ એફ્લુઅન્ટ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સ (OCEMS) દ્વારા પહેલેથી જ વ્યાપકપણે નિરીક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે — જે BOD, COD, DO, pH અને TSS જેવા પાણીની ગુણવત્તાના મુખ્ય માપદંડોને ટ્રેક કરે છે અને જાહેર ‘ગંગા પલ્સ’ ડેશબોર્ડ સાથે જોડાયેલ છે — છતાં આ પહેલ STPs ના અસરકારક સંચાલન સંબંધિત ચિંતાઓને દૂર કરવા માટે ભૌતિક અને વિઝ્યુઅલ મોનિટરિંગનું એક મહત્વપૂર્ણ સ્તર ઉમેરે છે.

મંત્રીએ 25મી સપ્ટેમ્બરના રોજ સ્વચ્છતા હી સેવા 2025 હેઠળ "એક દિન, એક ઘંટા, એક સાથ" સ્વચ્છતા અભિયાનના દેશવ્યાપી લોન્ચિંગ પછી NMCG દ્વારા દર અઠવાડિયે હાથ ધરવામાં આવતી નિયમિત સ્વચ્છતા ઝુંબેશ અંગે સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે ગંગા પલ્સ પોર્ટલ દ્વારા STP (સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ) ના પર્ફોર્મન્સના જાહેર પ્રદર્શન અંગે પણ સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. મંત્રીને નદી પ્રત્યે સંવેદનશીલ શહેરી વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી 'રિવર સિટી એલાયન્સ' (RCA) હેઠળની પ્રવૃત્તિઓથી માહિતગાર કરવામાં આવ્યા હતા. NMCG, RCA અને UN હેબિટેટ એકસાથે આવ્યા અને ભારતીય શહેરોને પૂરનો સામનો કરવા, કુદરત-આધારિત ઉકેલો અપનાવવા અને જળવાયુ માટે તૈયાર (ક્લાયમેટ રેડી) ભવિષ્ય બનાવવા માટે મદદ કરવા માટે એક વર્કશોપનું આયોજન કર્યું હતું.

બેઠકનું સમાપન કરતા, મંત્રીએ તમામ હિસ્સેદારોના સામૂહિક પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી અને આશા વ્યક્ત કરી કે આવા સંકલિત અને ટેકનોલોજી-સંચાલિત પ્રયાસો ભવિષ્યમાં ગંગા પુનઃજીવનના કાર્યને મજબૂત કરવાનું ચાલુ રાખશે.

(रिलीज़ आईडी: 2211507) आगंतुक पटल : 21