હાઇલાઇટ્સ

પરિચય

રસ્તા માળખાગત સુવિધા ગ્રામીણ વિકાસનો મૂળભૂત આધારસ્તંભ છે, જે આર્થિક અને સામાજિક સેવાઓ સુધી પહોંચને સક્ષમ બનાવે છે, કૃષિ આવકમાં વધારો કરે છે, ઉત્પાદક રોજગારીની તકો ઉભી કરે છે અને ગરીબી ઘટાડવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે. 2025માં 25 વર્ષની ઉજવણી કરતી વખતે, પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના (PMGSY) ભારતની સૌથી પ્રભાવશાળી ગ્રામીણ માળખાગત પહેલોમાંની એક તરીકે ઉભરી આવે છે. 25 ડિસેમ્બર, 2000ના રોજ શરૂ કરાયેલ, અગાઉ બિનજોડાણવાળા ગ્રામીણ વસાહતો સાથે સર્વ-હવામાન જોડાણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે, આ કાર્યક્રમ કૃષિ વિકાસ, રોજગાર સર્જન, શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવાઓમાં સુધારેલ પહોંચ અને ગરીબી નિવારણનો મુખ્ય ચાલક બની ગયો છે. સમય જતાં, PMGSY સામાજિક-આર્થિક પરિવર્તન, બજાર એકીકરણને મજબૂત બનાવવા, ખેડૂતો માટે વધુ સારી કિંમત પ્રાપ્તિને સરળ બનાવવા અને કૃષિ અને બિન-કૃષિ આજીવિકા બંનેને ટેકો આપવાનો મુખ્ય ચાલક બની ગયો છે. સામૂહિક રીતે, આ પરિણામો સમાવિષ્ટ અને ટકાઉ ગ્રામીણ વિકાસને આગળ વધારવામાં કાર્યક્રમની કેન્દ્રીય ભૂમિકાને રેખાંકિત કરે છે.

કનેક્ટિવિટીથી મજબૂતાઈ સુધી: PMGSY હેઠળ તબક્કાવાર પ્રગતિ

તેની સ્થાપનાથી, પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના (PMGSY) હેઠળ કુલ 825,114 કિલોમીટર ગ્રામીણ રસ્તાઓને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેમાંથી 787,520 કિલોમીટર પૂર્ણ થઈ ગયા છે, જે ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં લગભગ 95 ટકા ભૌતિક પ્રગતિ દર્શાવે છે.

પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના (PMGSY) તબક્કો I (2000)

2000માં શરૂ કરાયેલ, આ કાર્યક્રમનો પ્રથમ તબક્કો એક મુખ્ય પહેલ હતી જેનો ઉદ્દેશ્ય લાયક, અગાઉ બિનજોડાણવાળા ગ્રામીણ વિસ્તારોને બારમાસી માર્ગ જોડાણ પૂરું પાડવાનો હતો. આનાથી ગામડાઓને બજારો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને આરોગ્યસંભાળ સુવિધાઓ સાથે જોડીને તમામ ગ્રામીણ વિસ્તારો માટે સુલભતાનો પાયો નાખ્યો. પ્રથમ તબક્કા હેઠળ, દેશભરના કુલ ૧૬૩,૩૩૯ ગ્રામીણ વિસ્તારો માટે માર્ગ જોડાણ પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

PMGSY તબક્કો II (2013)

2013માં શરૂ કરાયેલ, કાર્યક્રમનો બીજો તબક્કો હાલના ગ્રામીણ માર્ગ નેટવર્કને મજબૂત બનાવવા અને સુધારવા પર કેન્દ્રિત હતો. પરિવહન કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવા અને ગ્રામીણ આર્થિક વિકાસને વેગ આપવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે, ગ્રામીણ બજારો, વિકાસ કેન્દ્રો અને સેવા કેન્દ્રોને જોડતા આર્થિક રીતે મહત્વપૂર્ણ માર્ગોના અપગ્રેડિંગને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી હતી.

ડાબેરી ઉગ્રવાદ પ્રભાવિત વિસ્તારો માટે રોડ કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ (RCPLWEA) - (2016)

2016માં શરૂ કરાયેલ, ડાબેરી ઉગ્રવાદ પ્રભાવિત વિસ્તારો માટે રોડ કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ (RCPLWEA) એ એક લક્ષિત માળખાગત વિકાસ હસ્તક્ષેપ છે જે નવ રાજ્યો - આંધ્રપ્રદેશ, બિહાર, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, તેલંગાણા અને ઉત્તર પ્રદેશ -માં 44 સૌથી ગંભીર ડાબેરી ઉગ્રવાદ (LWE) જિલ્લાઓ અને નજીકના વિસ્તારોને આવરી લે છે.

આ યોજના બેવડા ઉદ્દેશ્ય પૂરા પાડે છે:

• સુરક્ષા દળોની ગતિશીલતા વધારીને સુરક્ષા કામગીરીને મજબૂત બનાવવી.
• દૂરના અને પછાત વિસ્તારોમાં બજારો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને આરોગ્યસંભાળ સેવાઓની પહોંચમાં સુધારો કરીને સામાજિક-આર્થિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું.

PMGSY તબક્કો III (2019)

2019માં શરૂ કરાયેલ, કાર્યક્રમનો III તબક્કો 125,000 કિમી મુખ્ય રસ્તાઓ અને મુખ્ય ગ્રામીણ લિંક્સને અપગ્રેડ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે જેથી ગ્રામીણ વસાહતો અને મુખ્ય સામાજિક-આર્થિક સંસ્થાઓ, જેમાં ગ્રામીણ કૃષિ બજારો (GrAMs), ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળાઓ અને આરોગ્યસંભાળ સુવિધાઓનો સમાવેશ થાય છે, વચ્ચે જોડાણ મજબૂત બને. ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, કુલ લક્ષ્યમાંથી 122,393 કિમી રસ્તાને મંજૂરી આપવામાં આવી છે અને દેશભરમાં 101,623 કિમી (83%)નું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે. PMGSY-III એ ગતિશીલતામાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે, શિક્ષણ અને આરોગ્યસંભાળની પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે, કૃષિ બજારો સાથે વધુ સારી રીતે સંકલન કરવાની સુવિધા આપી છે, રોજગારીની તકોમાં વધારો કર્યો છે અને વ્યાપક ગ્રામીણ સામાજિક-આર્થિક પરિવર્તનમાં ફાળો આપ્યો છે.

PMGSY તબક્કો-IV (2024)

નાણાકીય વર્ષ 2024-25થી 2028-29 સુધીના અમલીકરણ સમયગાળા દરમિયાન કુલ 62,500 કિલોમીટરના રસ્તાઓ બનાવવાનો પ્રસ્તાવ છે, જેનો કુલ નાણાકીય ખર્ચ ₹70,125 કરોડ છે. પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના (PMGSY)ના ચોથા તબક્કાનો ઉદ્દેશ 2011ની વસ્તી ગણતરીના વસ્તી માપદંડોના આધારે 25,000 બિનજોડાણવાળા ગ્રામીણ રહેઠાણોને ઓલ-હવામાન રોડ કનેક્ટિવિટી પૂરી પાડવાનો છે:

• મેદાનમાં 500 અને તેથી વધુ વસ્તી ધરાવતા રહેઠાણો,
• ઉત્તર-પૂર્વ અને હિમાલયના રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 250 અને તેથી વધુ વસ્તી ધરાવતા રહેઠાણો, અને
• આદિવાસી (અનુસૂચિ V) વિસ્તારો, મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લાઓ/બ્લોક અને રણ વિસ્તારો સહિત ખાસ શ્રેણીના વિસ્તારોમાં સ્થિત રહેઠાણો.

ગ્રામીણ માર્ગ વિકાસમાં અદ્યતન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ

સરકારના વ્યવસ્થિત પગલાંથી PMGSY હેઠળ બાંધવામાં આવેલા ગ્રામીણ રસ્તાઓની ગુણવત્તા, ટકાઉપણું અને ટકાઉપણું નોંધપાત્ર રીતે સુધર્યું છે. PMGSY રોડ પ્રોજેક્ટ્સની પ્રગતિ અને કામગીરીનું અદ્યતન ડિજિટલ ટેકનોલોજી અને ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરીને નજીકથી નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે, જે વધુ કાર્યક્ષમતા, પારદર્શિતા અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરે છે.

1. ઓનલાઈન મેનેજમેન્ટ, મોનિટરિંગ અને એકાઉન્ટિંગ સિસ્ટમ (OMMAS)

ઓનલાઈન મેનેજમેન્ટ, મોનિટરિંગ અને એકાઉન્ટિંગ સિસ્ટમ (OMMAS) પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના હેઠળના તમામ કાર્યોનું રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ સક્ષમ કરે છે, ખાતરી કરે છે કે ભૌતિક અને નાણાકીય પ્રગતિ રાજ્યો માટે નિર્ધારિત લક્ષ્યો સાથે સુસંગત રહે. પ્રોજેક્ટ મેનેજમેન્ટ ઇન્ફર્મેશન સિસ્ટમ (PMIS)ને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે, PMGSY-III હેઠળ મંજૂર કરાયેલ દરેક રસ્તા માટે બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓનું વધુ અસરકારક સંચાલન સક્ષમ કરવા માટે તેને OMMAS માં સંકલિત કરવામાં આવ્યું છે.

OMMAS સ્વતંત્ર ગુણવત્તા મોનિટર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા મૂલ્યાંકનોને કેપ્ચર કરીને ગુણવત્તા ખાતરીને પણ સમર્થન આપે છે. નેશનલ ક્વોલિટી મોનિટર (NQM) અને સ્ટેટ ક્વોલિટી મોનિટર (SQM) દ્વારા કરવામાં આવતા નિરીક્ષણો ક્વોલિટી મોનિટરિંગ સિસ્ટમ (QMS) મોબાઇલ એપ્લિકેશન દ્વારા અપલોડ કરવામાં આવે છે, જેમાં ફિલ્ડમાંથી જીઓ-ટેગ કરેલા ફોટોગ્રાફ્સનો સમાવેશ થાય છે, અને ત્યારબાદ OMMAS પોર્ટલ પર પ્રદર્શિત થાય છે. આ માળખું વાસ્તવિક સમયની ગુણવત્તા દેખરેખને સક્ષમ કરે છે અને ટકાઉ ગ્રામીણ માળખાના વિતરણમાં પારદર્શિતા વધારે છે.

2. ઈ-માર્ગ (ગ્રામીણ રસ્તાઓનું ઇલેક્ટ્રોનિક જાળવણી)

PMGSY રસ્તાઓનું ઇલેક્ટ્રોનિક જાળવણી (ઈ-માર્ગ) પ્લેટફોર્મ પૂર્ણ થયાની તારીખથી પાંચ વર્ષના સમયગાળા માટે PMGSY રસ્તા જાળવણીનું વ્યવસ્થિત દેખરેખ સુનિશ્ચિત કરવા માટે તમામ રાજ્યોમાં લાગુ કરવામાં આવ્યું છે, જે ખામી જવાબદારી સમયગાળા (DLP) ની સમકક્ષ છે. જાળવણી ચુકવણી માટે સમર્પિત સોફ્ટવેર મોડ્યુલ તરીકે e-માર્ગની રજૂઆત સાથે, DLP દરમિયાન કોન્ટ્રાક્ટરની ચૂકવણી હવે સીધી રીતે રસ્તાના પ્રદર્શન અને ગુણવત્તા પરિણામો સાથે જોડાયેલી છે. આ કામગીરી-આધારિત કરાર વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીએ જવાબદારીને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવી છે, જાળવણી ધોરણોમાં સુધારો કર્યો છે અને PMGSY સંપત્તિઓની લાંબા ગાળાની ટકાઉપણામાં વધારો કર્યો છે.

3. ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ (GPS)નો ઉપયોગ

રસ્તા બાંધકામમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારીને મજબૂત બનાવવા માટે, મે 2022 થી PMGSY IIIના કામો માટે કોન્ટ્રાક્ટરો અને પ્રોગ્રામ અમલીકરણ એકમો (PIU) દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા તમામ વાહનો, મશીનરી અને સાધનો પર GPS-સક્ષમ વાહન ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ (VTS) ઇન્સ્ટોલ કરવાનું ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે. આ સિસ્ટમ સાધનોના જમાવટ અને સંચાલન સમયનું સતત નિરીક્ષણ કરવામાં મદદ કરે છે, જેનાથી નિર્ધારિત બાંધકામ પ્રક્રિયાઓનું પાલન સુનિશ્ચિત થાય છે અને નિર્ધારિત માર્ગ ગુણવત્તા ધોરણો પ્રાપ્ત થાય છે.

D. મજબૂત ટેકનિકલ ધોરણો

રસ્તા વિકાસમાં પર્યાવરણને અનુકૂળ સામગ્રી અને અદ્યતન બાંધકામ તકનીકોનો અપનાવવાને સક્રિયપણે પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ અને સ્વદેશી સંશોધનના પુરાવાના આધારે, ઇન્ડિયન રોડ્સ કોંગ્રેસ (IRC) એ આવી નવી તકનીકોને અપનાવવાની સુવિધા આપવા માટે નવા ધોરણો ઘડ્યા છે અને સમયાંતરે હાલના માર્ગદર્શિકામાં સુધારો કર્યો છે. અહેવાલ મુજબ, ફ્લાય એશ, સ્લેગ, બાંધકામ અને ડિમોલિશન કચરો, કચરો પ્લાસ્ટિક, ક્રમ્બ રબર મોડિફાઇડ બિટ્યુમેન, જીઓસિન્થેટીક્સ, બાયો-બિટ્યુમેન અને બાયો-એન્જિનિયરિંગ પગલાં સહિત વિવિધ પર્યાવરણને અનુકૂળ સામગ્રીનો ઉપયોગ રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ પ્રોજેક્ટ્સમાં તેમની ઉપલબ્ધતા અને તકનીકી શક્યતાના આધારે કરવામાં આવી રહ્યો છે.

5. નવીનતા અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા

નવીન બાંધકામ તકનીકો અપનાવવાથી, જેમાં કચરાના પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ, કોલ્ડ મિક્સ ટેકનોલોજી અને સંપૂર્ણ ઊંડાણપૂર્વકના સુધારણાનો સમાવેશ થાય છે, ગ્રામીણ રસ્તાઓની ટકાઉપણું વધી છે અને પર્યાવરણીય અસરોમાં ઘટાડો થયો છે. જુલાઈ 2025 સુધીમાં, આ ટકાઉ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ 1.24 લાખ કિલોમીટરથી વધુ રસ્તાઓના નિર્માણમાં કરવામાં આવ્યો છે, જે સ્થિતિસ્થાપક અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ગ્રામીણ માળખાકીય સુવિધાઓ વિકસાવવા તરફના વ્યૂહાત્મક પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

6. થ્રી-ટાયર ગુણવત્તા દેખરેખ

ગ્રામીણ રસ્તાઓની ગુણવત્તા અને દીર્ધાયુષ્ય સુનિશ્ચિત કરવા માટે, એક મજબૂત ત્રણ-સ્તરીય ગુણવત્તા દેખરેખ પ્રણાલી સંસ્થાકીય બનાવવામાં આવી છે.

• સ્તર 1: અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા ક્ષેત્ર-સ્તરીય ગુણવત્તા તપાસ.
• સ્તર 2: સ્વતંત્ર રાજ્ય ગુણવત્તા દેખરેખ (SQM) દ્વારા નિરીક્ષણ.
• સ્તર 3: મંત્રાલય દ્વારા નિયુક્ત રાષ્ટ્રીય ગુણવત્તા દેખરેખ (NQM) દ્વારા આશ્ચર્યજનક ઓડિટ.

તમામ પ્રગતિ અને ગુણવત્તા મૂલ્યાંકનનું નિરીક્ષણ ઓનલાઈન મેનેજમેન્ટ, દેખરેખ અને એકાઉન્ટિંગ સિસ્ટમ (OMMAS) દ્વારા વાસ્તવિક સમયમાં કરવામાં આવે છે.

નિષ્કર્ષ

જેમ જેમ પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના (PMGSY) 2025માં પરિવર્તનશીલ અસરના 25 વર્ષ પૂર્ણ કરે છે, તે ભારતની ગ્રામીણ વિકાસ યાત્રાનો એક મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ બની ગઈ છે. મંજૂર ગ્રામીણ રસ્તાની લંબાઈના આશરે 96 ટકા પૂર્ણ થયા પછી, કાર્યક્રમે ગ્રામીણ સુલભતામાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે, બજાર જોડાણોને મજબૂત બનાવ્યા છે, શિક્ષણ અને આરોગ્યસંભાળની પહોંચમાં સુધારો કર્યો છે અને સમાવેશી આર્થિક વિકાસને વેગ આપ્યો છે. PMGSY તબક્કાવાર રીતે વિકસિત થયું છે, જેમાં મૂળભૂત કનેક્ટિવિટી સુનિશ્ચિત કરવાથી લઈને નેટવર્કને મજબૂત બનાવવા, વ્યૂહાત્મક ગ્રામીણ લિંક્સ વિકસાવવા અને તબક્કા IV હેઠળ સાર્વત્રિક છેલ્લા માઇલ ઍક્સેસને આગળ વધારવાનો સમાવેશ થાય છે. OMMAS, e-MARG, GPS-સક્ષમ ટ્રેકિંગ અને મજબૂત ત્રિ-સ્તરીય ગુણવત્તા ખાતરી પદ્ધતિ જેવી અદ્યતન ડિજિટલ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સના એકીકરણથી પારદર્શિતા, જવાબદારી, ટકાઉપણું અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા સુનિશ્ચિત થઈ છે. ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો સાથે સુસંગત, PMGSY પર્યાવરણીય ટકાઉપણું, ગરીબી નાબૂદી અને સમાવિષ્ટ ગ્રામીણ પરિવર્તનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે માળખાગત નિર્માણથી આગળ વધે છે.

સંદર્ભ

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155199&ModuleId=3&reg=3&lang=1
લોકસભા અને રાજ્યસભાના પ્રશ્નો

https://sansad.in/getFile/annex/269/AU721_d4mLjX.pdf?source=pqars
https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AS321_1O3k2I.pdf?source=pqals

ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય

https://www.civilapps.in/files/PMGSY/PMGSY-IV/1-Overview.pdf https://pmgsy.nic.in/sites/default/files/circular/GuidelinesfirsttierQM.pdf
https://omms.nic.in/dbweb/
https://pmgsy.dord.gov.in/dbweb/Home/PMGSYIII
https://pmgsy.dord.gov.in/dbweb/Home/HabitationCoverage
https://pmgsy.dord.gov.in/dbweb/Home/TableView

પીડીએફ ફાઇલ માટે અહીં ક્લિક કરો.

SM/IJ/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com