ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲਾ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਰਟੀਫਿਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ AI-ਅਧਾਰਿਤ ਸਮਾਧਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ AIMS ਦਿੱਲੀ, PGIMER ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ AIMS ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ 'ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਐਕਸੀਲੈਂਸ (CoE) ਫਾਰ ਆਰਟੀਫਿਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ' ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ AI ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਟੀਬੀ ਵਿਭਾਗ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੋਗ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕੇਂਦਰ, ਸੀਡੈਕ-ਮੋਹਾਲੀ, ICMR, MeitY, ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾ (IISc), ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸੰਸਾਧਨ ਕੇਂਦਰ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਤਿੰਨ COEs ਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਧਵਾਨੀ AI ਨਾਲ ਵੀ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ AI ਸਮਾਧਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਈ-ਸੰਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਕਲੀਨਿਕਲ ਡਿਸੀਜ਼ਨ ਸਪੋਰਟ ਸਿਸਟਮ (CDSS), ਇੱਕ ਡਾਇਬੀਟਿਕ ਰੈਟੀਨੋਪੈਥੀ (DR ਪਛਾਣ ਸਮਾਧਾਨ), ਅਤੇ ਅਬਨੌਰਮਲ ਛਾਤੀ ਐਕਸ-ਰੇ ਕਲਾਸੀਫਾਇਰ ਮਾਡਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਮਧੂਨੇਤਰਾਈ (ਡੀਆਰ ਪਛਾਣ ਸਮਾਧਾਨ) ਇੱਕ ਏਆਈ ਹੱਲ ਹੈ ਜੋ ਗੈਰ-ਮਾਹਿਰ ਸਿਹਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਾਇਬੀਟਿਕ ਰੈਟੀਨੋਪੈਥੀ ਲਈ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਰਟੀਫਿਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਰੈਟਿਨਲ ਫੰਡਸ ਇਮੇਜ਼ਿਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਡੀਆਰ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਿਆਰੀ, ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਟ੍ਰਾਈਏਜ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਡੀਆਰ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਗ੍ਰੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਾਹਿਰ ਰੈਫਰਲ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇ ਕੇ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਸਰੋਤ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੱਲ 11 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ 38 ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 14,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੈਟਿਨਲ ਇਮੇਜ਼ਿਜ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਏਆਈ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ 7,100 ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੋਇਆ ਹੈ।

 ‘ਕਲੀਨਿਕਲ ਡਿਸੀਜ਼ਨ ਸਪੋਰਟ ਸਿਸਟਮ’ (CDSS) AI ਸੌਲਿਊਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੈਲੀਮੈਡੀਸਨ ਪਲੈਟਫਾਰਮ, ਈ-ਸੰਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੀ ਐਂਟਰੀ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ AI-ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਭਿੰਨ ਨਿਦਾਨ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2023 ਵਿੱਚ CDSS ਏਕੀਕਰਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਵੰਬਰ 2025 ਤੱਕ, 282 ਮਿਲੀਅਨ ਈ-,ਸੰਜੀਵਨੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਡੇਟਾ ਕੈਪਚਰ ਤੋਂ ਲਾਭ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਟੀਬੀ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਮਨਰੀ ਟੀਬੀ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਲਈ ‘ਖੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਟੀਬੀ’ (CATB) AI ਸੌਲਿਊਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸੌਲਿਊਸ਼ਨ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਟੀਬੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ 12-16% ਦਾ ਵਾਧੂ ਝਾੜ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਮਾਰਚ 2023 ਅਤੇ 30 ਨਵੰਬਰ 2025 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, 1.62 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਲਈ CATB ਸੌਲਿਊਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਲਾਗੂ ਮਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ MeitY ਦੁਆਰਾ AI ਗਵਰਨੈਂਸ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼, ICMR ਦੁਆਰਾ ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ AI ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼, ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਐਕਟ 2000, ਡਿਜੀਟਲ ਨਿਜੀ ਡੇਟਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਐਕਟ 2023, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੂਚਨਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਉੱਚ ਸੰਚਾਲਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਤਾਪਰਾਓ ਜਾਧਵ ਨੇ ਅੱਜ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿਖਤੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। 

****

ਐੱਸਆਰ/ਏਕੇ