ગિરીશ કાસરવલ્લી માટે સિનેમા માત્ર વાર્તાઓ કહેવાની કળા નથી; તે સમાજ જે વાર્તાઓ જોવાનો ઇનકાર કરે છે તેનો સામનો કરવાની હિંમત છે. જાતિ અને સામાજિક ઉચ્ચ-નીચના ભેદભાવથી લઈને ધાર્મિક વર્ચસ્વ અને નબળા સમુદાયોને હાંસિયામાં ધકેલી દેવા સુધી, ‘પારકા ગણવાની’ પ્રક્રિયા તેમની પાંચ દાયકા લાંબી સિનેમેટિક સફર દરમિયાન સતત ચિંતાનો વિષય રહી છે. 57મા ભારતીય આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવ દરમિયાન આજે કલા એકેડેમી, ગોવા ખાતે આયોજિત ‘ઇન કન્વર્સેશન’ સત્ર, ‘સમાંતર સિનેમાનું નૈતિક વિશ્વ: ગિરીશ કાસરવલ્લીના 50 વર્ષ’ માં આ તત્વજ્ઞાન કેન્દ્રસ્થાને રહ્યું હતું.

1977 ની તેમની પ્રથમ ફિલ્મ ‘ઘટશ્રાદ્ધ’ થી લઈને ‘તબરાના કથે’, ‘થાઈ સાહેબા’ અને ‘દ્વીપ’ જેવી પ્રશંસનીય ફિલ્મો સુધીની તેમની નોંધપાત્ર સિનેમેટિક સફરને યાદ કરતા, પ્રખ્યાત કન્નડ ફિલ્મ નિર્માતા અને 14 વખતના રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર વિજેતાએ વ્યાપારી અને આર્ટ-હાઉસ સિનેમા વચ્ચેના પરંપરાગત વિભાજનને પડકાર્યું હતું, અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે દરેક સિનેમેટિક અભિવ્યક્તિ એક વૈચારિક વલણ ધરાવે છે. “ ‘માત્ર મનોરંજન’ જેવું કંઈ હોતું નથી. મનોરંજન પણ એક રાજકીય સ્વરૂપ છે,” એમ તેમણે ટિપ્પણી કરી હતી, અને રેખાંકિત કર્યું હતું કે ફિલ્મ નિર્માતાઓ અનિવાર્યપણે પ્રવર્તમાન સામાજિક વિચારધારાઓને સમર્થન આપે છે અથવા તેને પડકારે છે.
નવા કન્નડ સિનેમાના વિકાસ પર પ્રતિબિંબિત કરતા, તેમણે ઉધાર લીધેલા માળખાને બદલે ભારતની સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક વાસ્તવિકતાઓમાં મૂળ ધરાવતી સ્વદેશી સિનેમેટિક ભાષા વિકસાવવાની જરૂરિયાત વિશે વાત કરી હતી. “શૈલી ફિલ્મ પર લાદવામાં આવતી નથી; તે વિષયવસ્તુની અંદરથી જ આવે છે,” એમ તેમણે અવલોકન કર્યું હતું. પોતાની વાર્તા કહેવાની ફિલસૂફીને સ્પષ્ટ કરતા તેમણે ઉમેર્યું હતું કે, “વાર્તાનું કથાવસ્તુ મહત્વપૂર્ણ નથી, પરંતુ વાર્તાનું વિઝન મહત્વપૂર્ણ છે.” તેમણે ‘પારકા ગણવાની’ પ્રક્રિયા—નબળા સમુદાયોને હાંસિયામાં ધકેલી દેવા અને બાકાત રાખવા—ને તેમની ફિલ્મોના હૃદયમાં રહેલી સતત ચિંતા તરીકે ઓળખાવી હતી.

સરળ નૈતિક નિષ્કર્ષોને નકારી કાઢતા, કાસરવલ્લીએ સમજાવ્યું કે સિનેમાએ ચુકાદા આપવાને બદલે વિચારોને ઉત્તેજિત કરવા જોઈએ. લેખક યુ. આર. અનંતમૂર્તિની દરેક જવાબનો અંત ‘પરંતુ’ સાથે લાવવાની ફિલસૂફીને ટાંકીને તેમણે કહ્યું હતું કે, “ફિલ્મ દ્વારા એવું કહેવું કે ‘આ સાચું છે, આ ખોટું છે’ તે પોતે જ ખોટું છે. હું સરળ ચુકાદાઓ આપતો નથી, કારણ કે તે પ્રેક્ષકોને વિચારવા માટે મજબૂર કરે છે.”
આ સંવાદમાં તેમની ફિલ્મોમાં મહિલાઓના ચિત્રણ અને તેમની નોંધપાત્ર સ્થિતિસ્થાપકતાની પણ શોધ કરવામાં આવી હતી. ‘દ્વીપ’ નો ઉલ્લેખ કરતા, તેમણે મુખ્ય પાત્ર નાગીના પ્રતિકૂળતા પ્રત્યેના વ્યવહારુ અભિગમ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને તેના શબ્દો યાદ કર્યા હતા: “મને વર્તમાનને સુખદ બનાવવા દો.” તેમણે અવલોકન કર્યું કે મહિલાઓ ઘણીવાર બદલાતા સંજોગો સાથે તાલમેલ સાધવાની અને જીવનની અનિશ્ચિતતાઓનો સામનો કરવાની અસાધારણ ક્ષમતા દર્શાવે છે.
પોતાની સર્જનાત્મક પ્રક્રિયાની આંતરદૃષ્ટિ શેર કરતા, કાસરવલ્લીએ સ્ટોરીબોર્ડ્સને બદલે ઝીણવટભરી વિગતવાર સ્ક્રિપ્ટ્સ પ્રત્યેની તેમની પસંદગી સમજાવી હતી, જે તેમના સહયોગીઓને તેમની દ્રશ્ય કલ્પનાને પડદા પર ઉતારવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. “સિનેમાનું બીજ મારા મનમાં રોપાય છે, પરંતુ તેનો અમલ અન્ય લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે,” એમ તેમણે ફિલ્મ નિર્માણના સહયોગી સ્વરૂપને રેખાંકિત કરતા જણાવ્યું હતું. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે સિનેમા આખરે માત્ર નિવેદનો કરવાને બદલે એક અનુભવ પ્રદાન કરવા વિશે છે.
.JPG_20261121172654_2f8983.jpeg)
સાંસ્કૃતિક પ્રામાણિકતા માટે ભાવુક અપીલ સાથે સમાપન કરતા, તેમણે જુલિયો ગાર્સિયા એસ્પિનોસાની ‘ઇમ્પરફેક્ટ સિનેમા’ ની ફિલસૂફીનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓને બહારથી લાદવામાં આવેલા ધોરણો સામે પોતાને માપવાને બદલે પોતાની સાંસ્કૃતિક અને દ્રશ્ય ઓળખમાં જડાયેલા રહેવા અનુરોધ કર્યો હતો. “હું બીજા કોઈના ધોરણો મુજબ શા માટે ‘પરફેક્ટ’ બનું? મારે મારા પોતાના પરિવેશ પ્રત્યે વફાદાર રહેવું જોઈએ,” એમ તેમણે દૃઢપણે જણાવ્યું હતું.
આ સત્રે એક એવા ફિલ્મ નિર્માતાનું જ્ઞાનવર્ધક પૂર્વદર્શન રજૂ કર્યું જેમનું ભારતીય સિનેમામાં પાંચ દાયકા લાંબુ યોગદાન રૂઢિઓને પડકારવાનું, સામાજિક ઉચ્ચ-નીચના ભેદભાવોની તપાસ કરવાનું અને માનવીય ગૌરવ તથા અંતરાત્માની જટિલતાઓની શોધ કરવાનું ચાલુ રાખે છે. તેમના વિચારો એ વાતની પણ યાદ અપાવે છે કે ભારતીય સિનેમાની તાકાત દેશના વૈવિધ્યસભર સાંસ્કૃતિક અનુભવોમાં મૂળ ધરાવતો પોતાનો અવાજ શોધવાની તેની ક્ષમતામાં રહેલી છે.
આ સત્રનું સંચાલન પ્રખ્યાત ફિલ્મ પત્રકાર, વિવેચક અને લેખક નમન રામચંદ્રન દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
IFFILOID અહીં વાંચો: https://www.pib.gov.in/iffi/57/iffiLoid.aspx?yr=2026&lang=1®=48
SM/IJ/JD