કૃષિ મંત્રાલય
azadi ka amrit mahotsav

આત્મનિર્ભરતા તરફ ભારતની ઐતિહાસિક છલાંગ: કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે ભોપાલમાં દેશની પ્રથમ સ્વદેશી H5N1 બર્ડ ફ્લુ રસી રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરી


વિદેશમાં ભારતને બદનામ કરનારાઓને જડબાતોડ જવાબ: શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે વિશ્વે નવા, આત્મનિર્ભર અને વિકસિત ભારતને જોવું જોઈએ

શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે ભોપાલમાં ₹300 કરોડની અત્યાધુનિક પશુ રોગ સંશોધન પ્રયોગશાળાની જાહેરાત કરી

સ્વદેશી બર્ડ ફ્લુ રસી માત્ર ₹1–2 પ્રતિ ડોઝના દરે મરઘાં પાલનના વ્યવસાયિકોને રોગચાળાથી સુરક્ષિત કરશે: શ્રી ચૌહાણ

સ્વદેશી બર્ડ ફ્લુ રસી વિકસાવવા બદલ મહિનાઓના સંશોધન અને અભૂતપૂર્વ પ્રતિબદ્ધતા માટે શ્રી ચૌહાણે વૈજ્ઞાનિકોને સલામ કરી

શ્રી ચૌહાણે પશુ રોગ નિયંત્રણમાં ભારતની પ્રગતિ પર પ્રકાશ પાડ્યો, મોટી સફળતા માટે રાષ્ટ્રીય રસીકરણ અભિયાનને શ્રેય આપ્યો

ભારતની સંસ્થાઓ અને વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓ પર સવાલ ઉઠાવનારા ટીકાકારો પર શ્રી ચૌહાણનો વળતો પ્રહાર, કહ્યું કે દેશની પ્રગતિ પોતે જ બોલે છે

પોસ્ટેડ ઓન: 20 NOV 2026 5:53PM by PIB Ahmedabad

ભારતની વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાઓ અને આત્મનિર્ભરતા તરફના દેશના અભિયાન માટે એક મોટા સીમાચિહ્નરૂપ, કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ તથા ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે આજે ભોપાલમાં યોજાયેલા એક કાર્યક્રમમાં એવિયન ઈન્ફ્લુએન્ઝા (H5N1), જે સામાન્ય રીતે બર્ડ ફ્લુ તરીકે ઓળખાય છે, તેની સામે ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી મરઘાં રસી રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરી હતી. આ પ્રસંગે, કેન્દ્રીય મંત્રીએ ભોપાલમાં આશરે ₹300 કરોડના અંદાજિત ખર્ચે નવી અત્યાધુનિક પ્રયોગશાળા સ્થાપવાની જાહેરાત કરી હતી. તેમણે વિદેશમાં બોલતી વખતે ભારતની બંધારણીય સંસ્થાઓ અને તેના વૈજ્ઞાનિકોની ક્ષમતાઓ પર સવાલ ઉઠાવવા બદલ વિપક્ષી નેતાઓ પર કટાક્ષ પણ કર્યો હતો. માત્ર ₹1–2 પ્રતિ ડોઝના પરવડે તેવા દરે ઉપલબ્ધ આ રસી, બર્ડ ફ્લુના આ ચોક્કસ પ્રકાર સામેની વિશ્વની પ્રથમ રસી છે. તેનાથી મરઘાંપાલન ક્ષેત્રમાં રોગ નિવારણ મજબૂત બનશે, લાખો મરઘાંપાલન ખેડૂતોની આજીવિકાનું રક્ષણ થશે અને પશુ રોગોને કારણે થતા ભારે આર્થિક નુકસાનને ઘટાડવામાં મદદ મળશે.

વિદેશમાં ભારતને બદનામ કરનારાઓએ નવું, આત્મનિર્ભર ભારત જોવું જોઈએ

સભાને સંબોધતા, શ્રી ચૌહાણે એવા વિપક્ષી નેતાઓને નિશાન બનાવ્યા હતા, જેમના મતે તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર દેશની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેમણે કહ્યું કે જે લોકો વિદેશ જઈને પોતાના જ દેશને બદનામ કરે છે તેમણે ભારતની સિદ્ધિઓ અને તેની વધતી વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાઓની નોંધ લેવી જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે જે લોકો બંધારણીય હોદ્દાઓ ધરાવે છે પરંતુ વિદેશમાં બંધારણ પર સવાલ ઉઠાવે છે, બંધારણીય સંસ્થાઓને નબળી પાડે છે અને ભારતના સશસ્ત્ર દળો, વૈજ્ઞાનિકો તથા મહેનતુ નાગરિકોના યોગદાન પર શંકા વ્યક્ત કરે છે, તેમણે આજના બદલાતા ભારતને જોવું જોઈએ. શ્રી ચૌહાણે યાદ અપાવ્યું કે ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોએ અગાઉ પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં રચાયેલા ટાસ્ક ફોર્સ દ્વારા માત્ર નવ મહિનામાં બે સ્વદેશી કોવિડ-19 રસી વિકસાવીને વિશ્વને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધું હતું. દેશની પ્રથમ સ્વદેશી બર્ડ ફ્લુ રસીનો વિકાસ એ ભારતની વૈજ્ઞાનિક તાકાત અને આત્મનિર્ભરતાનું બીજું પ્રદર્શન છે, એમ તેમણે ઉમેર્યું હતું.

ભોપાલમાં ₹300 કરોડની અત્યાધુનિક પ્રયોગશાળા સ્થપાશે

ભોપાલમાં આવેલી ICAR–નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હાઈ સિક્યોરિટી એનિમલ ડિસીઝીઝની સિદ્ધિઓ પર પ્રકાશ પાડતા, શ્રી ચૌહાણે શહેર માટે ₹300 કરોડની નવી અત્યાધુનિક પ્રયોગશાળાની જાહેરાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે ભોપાલ સ્થિત આ સંસ્થા ભારતની વૈજ્ઞાનિક શ્રેષ્ઠતાના પ્રતીક તરીકે ઉભરી આવી છે. મંત્રીએ એ પણ સમજાવ્યું કે આ રસી દિલ્હીને બદલે ભોપાલમાં શા માટે રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરવામાં આવી હતી. જોકે શરૂઆતમાં દિલ્હીથી રસી લોન્ચ કરવાનો પ્રસ્તાવ હતો, પરંતુ તેમણે નિર્ણય લીધો કે આ પ્રસંગ ભોપાલમાં, તેને વિકસાવવા માટે રાત-દિવસ કામ કરનારા વૈજ્ઞાનિકો વચ્ચે અને શહેરના લોકોની હાજરીમાં યોજાવો જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે આ સિદ્ધિ આ વૈજ્ઞાનિકોની હતી, અને જ્યાં રસી વિકસાવવામાં આવી હતી તે જ સ્થળે તેમના યોગદાનને માન્યતા આપવી મહત્વપૂર્ણ હતું.

પશુધન ખેડૂતો માટે 'ફરતું એટીએમ' છે; સ્વદેશી રસીઓ વાર્ષિક ₹56,000 કરોડનું નુકસાન રોકવામાં મદદ કરશે

પશુપાલન અને મરઘાંપાલનને ગ્રામીણ અર્થતંત્રના મહત્વપૂર્ણ આધારસ્તંભ ગણાવતા, શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે પશુધન ખેડૂતો માટે 'ફરતું એટીએમ' છે, જે કૃષિની સાથે નિયમિત માસિક આવકનો સ્ત્રોત પૂરો પાડે છે. તેમણે પ્રકાશ પાડ્યો કે ભારતના GDP માં પશુપાલનનો હિસ્સો 14 ટકા છે, જ્યારે મરઘાંપાલન ક્ષેત્રનો હિસ્સો અન્ય 1 ટકા છે. તેમણે મુખ્ય પશુ રોગોને કારણે થતા નોંધપાત્ર આર્થિક ભારણને પણ રેખાંકિત કર્યું. મંત્રી દ્વારા શેર કરાયેલા આંકડા મુજબ, ફૂટ એન્ડ માઉથ ડિસીઝ સરેરાશ વાર્ષિક ₹22,000 કરોડનું નુકસાન કરે છે, લમ્પી સ્કિન ડિસીઝથી ₹20,000 કરોડનું નુકસાન થાય છે, બ્રુસેલોસિસનો હિસ્સો ₹9,212 કરોડ છે અને ઘેટાં તથા બકરાંને અસર કરતા રોગ પેસ્ટે ડેસ પેટિટ્સ રૂમિનન્ટ્સથી ₹4,683 કરોડનું નુકસાન થાય છે. આ બધા રોગોએ સાથે મળીને દેશ અને તેના ખેડૂતોને આશરે ₹56,000 કરોડનું નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે પશુધનનું રક્ષણ કરવા, ખેડૂતોની આવક સુરક્ષિત રાખવા અને આ આર્થિક ભારણ ઘટાડવામાં સ્વદેશી રસીઓ નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી રહી છે.

રસીની કિંમત માત્ર ₹1–2 પ્રતિ ડોઝ; 2006 થી ભારતમાં બર્ડ ફ્લુના 500 થી વધુ રોગચાળા નોંધાયા છે

શ્રી ચૌહાણે યાદ અપાવ્યું કે ભારતમાં બર્ડ ફ્લુનો પ્રથમ રોગચાળો 2006 માં મહારાષ્ટ્રના નવાપુરમાં નોંધાયો હતો, જેના પરિણામે 10 લાખ મરઘાંના મૃત્યુ થયા હતા. ચેપને નિયંત્રણમાં લેવા માટે, લાખો વધારાના પક્ષીઓને મારી નાખવા અને દાટવાની ફરજ પડી હતી. ત્યારબાદ, 2021 માં આશરે 9 લાખ મરઘાં મૃત્યુ પામ્યા હતા, જ્યારે આ વર્ષે અન્ય 2 લાખ મરઘાંના મૃત્યુ થયા હતા. 2006 થી, ભારતમાં બર્ડ ફ્લુના 500 થી વધુ રોગચાળા જોવા મળ્યા છે, જેનાથી મરઘાં ઉદ્યોગને નોંધપાત્ર નુકસાન થયું છે. આ રોગ સસ્તન પ્રાણીઓ અને મનુષ્યોમાં પણ ફેલાવાનું જોખમ ઊભું કરે છે, જેના કારણે અસરકારક નિવારણ અને નિયંત્રણના પગલાં ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ બને છે. નાના મરઘાંપાલન ખેડૂતો પણ તે ખરીદી શકે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે નવી સ્વદેશી રસીની કિંમત માત્ર ₹1–2 પ્રતિ ડોઝ રાખવામાં આવી છે. મંત્રીએ કહ્યું કે તેની ઓછી કિંમત નિવારક રસીકરણને વધુ સુલભ બનાવશે અને દેશભરના મરઘાંપાલન ખેડૂતોની આજીવિકાનું રક્ષણ કરવામાં મદદ કરશે.

પશુ રોગો સામે રાષ્ટ્રીય રસીકરણ અભિયાન નિર્ણાયક પરિણામો આપી રહ્યું છે

શ્રી ચૌહાણે રસીકરણ દ્વારા મુખ્ય પશુ રોગોને નિયંત્રિત કરવાના સરકારના સતત પ્રયાસો પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ રોગ નિવારણને મજબૂત બનાવવા અને પશુધનનું રક્ષણ કરવા માટે ભગવાન કૃષ્ણની ભૂમિ મથુરાથી રાષ્ટ્રીય પશુ રોગ નિયંત્રણ કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો હતો. આ કાર્યક્રમ હેઠળ, ફૂટ એન્ડ માઉથ ડિસીઝ સામે અત્યાર સુધીમાં 147 કરોડ 16 લાખ મફત રસીના ડોઝ આપવામાં આવ્યા છે. તેમણે કહ્યું કે બ્રુસેલોસિસને પણ નિયંત્રણમાં લાવવામાં આવ્યું છે. 2022 માં લમ્પી સ્કિન ડિસીઝના પ્રકોપને યાદ કરતા, શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે 32 લાખ 80 હજાર પશુઓ સંક્રમિત થયા હતા અને 1 લાખ 86 હજાર પશુઓએ જીવ ગુમાવ્યો હતો. ત્યારબાદ હિસાર અને ઇઝતનગરના વૈજ્ઞાનિકોએ આ રોગ સામે લડવા માટે 'લમ્પી-પ્રોવેકઇન્ડ' રસી વિકસાવી. તેમણે ભોપાલની ICAR–NIHSAD ની સિદ્ધિઓની પણ પ્રશંસા કરી, જેણે અગાઉ ગુંબોરો રોગ, બ્રુસેલા એબોર્ટસ S-19 ડેલ્ટા, ક્લાસિકલ સ્વાઈન ફીવર અને આફ્રિકન સ્વાઈન ફીવર માટે સ્વદેશી રસીઓ વિકસાવી છે. આ નવીનતમ H5N1 રસી ભારતના પશુ આરોગ્ય સંશોધનમાં સંસ્થાના યોગદાનમાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ ઉમેરે છે.

રસી વિકસાવવા માટે વૈજ્ઞાનિકોએ રજાઓમાં પણ કામ કર્યું અને કડક બાયોસેફ્ટી પ્રોટોકોલનું પાલન કર્યું

આ રસી પાછળના વૈજ્ઞાનિકોને અભિનંદન આપતા, શ્રી ચૌહાણે તેમને આ સિદ્ધિના સાચા હીરો ગણાવ્યા અને તેમની અસાધારણ પ્રતિબદ્ધતા તથા સમર્પણની પ્રશંસા કરી. સંશોધન ટીમમાં ડૉ. એસ. નાગરાજન, ડૉ. મનોજ કુમાર, ડૉ. સી. તોષ, ડૉ. એચ. વી. મુરુગકર, ડૉ. અનિકેત સાન્યાલ, ડૉ. સેન્થિલ કુમાર ડી., ડૉ. નવીન કુમાર અને ડૉ. યોગીશરાધ્યા આર. નો સમાવેશ થતો હતો. મંત્રીએ જણાવ્યું કે સંશોધન પૂર્ણ કરવા માટે વૈજ્ઞાનિકોએ શનિવાર અને રવિવારની રજાઓ છોડીને મહિનાઓ સુધી સતત કામ કર્યું હતું. તેમના કાર્ય માટે કડક બાયોસેફ્ટી પ્રોટોકોલનું સખત પાલન પણ જરૂરી હતું. આ પ્રોટોકોલના ભાગરૂપે, તેમણે પ્રયોગશાળામાં પ્રવેશતા પહેલા અને બહાર નીકળ્યા પછી સેનિટાઇઝેશન પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડતું હતું, સ્નાન કરવા માટે દરરોજ 120 લિટર પાણીનો ઉપયોગ કરવો પડતો હતો અને સમગ્ર સંશોધન સમયગાળા દરમિયાન ઘરમાં કોઈ પાલતુ પ્રાણી ન રાખવા માટે સંયમ રાખવો પડતો હતો. શ્રી ચૌહાણે તેમની પ્રતિબદ્ધતાને સલામ કરી, અને તેમના સમર્પણને રાષ્ટ્રની સેવા કરતા સૈનિકોની શિસ્ત અને બલિદાન સમાન ગણાવ્યું. તેમણે કહ્યું કે આ સિદ્ધિ ભારતના વૈજ્ઞાનિક સમુદાયની અસાધારણ ધીરજને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ કાર્યક્રમમાં મધ્યપ્રદેશના યુવા કલ્યાણ, રમતગમત અને સહકાર મંત્રી શ્રી વિશ્વાસ સારંગ; ભોપાલના સાંસદ શ્રી આલોક શર્મા; ખાતેગાંવના ધારાસભ્ય શ્રી આશિષ શર્મા; ભોપાલના મેયર શ્રીમતી માલતી રાય; વરિષ્ઠ જનપ્રતિનિધિઓ શ્રી રાકેશ શર્મા, શ્રી નરેશ મેવાડા, શ્રી રાકેશ જાદોન, શ્રી રાજેશ ચોક્સી અને સુશ્રી છાયા, તેમજ કોર્પોરેટરો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. ICAR ના મહાનિદેશક ડૉ. એમ. એલ. જાટ, NIHSAD ના ડિરેક્ટર ડૉ. અનિકેત સાન્યાલ, વૈજ્ઞાનિકો અને મોટી સંખ્યામાં પ્રતિષ્ઠિત મહેમાનો પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

SM/NP/JD


(રીલીઝ આઈડી: 2339302) મુલાકાતી સંખ્યા : 2
આ રીલીઝ વાંચો: English , हिन्दी , Marathi , Kannada