PIB Backgrounder
azadi ka amrit mahotsav

આપત્તિના સમયમાં નેતૃત્વ


ભારતના કોવિડ-19 પ્રતિસાદમાં શાસનવ્યવસ્થા, નેતૃત્વ અને વ્યાપક સ્તરે અમલીકરણ

પોસ્ટેડ ઓન: 16 NOV 2026 10:56AM by PIB Ahmedabad

ભારતના કોવિડ-19 સામેના પ્રતિસાદમાં સમયસર નિર્ણયો, સ્પષ્ટ જવાબદારીઓ અને બદલાતી પરિસ્થિતિ અનુસાર સતત સુધારાઓ દ્વારા નેતૃત્વની ભૂમિકા જોવા મળી હતી. પ્રથમ કેસ નોંધાય તે પહેલાં જ સરકારે પગલાં લીધાં, કાનૂની સત્તાઓનું વિકેન્દ્રીકરણ કર્યું અને જરૂરિયાત મુજબ સશક્ત જૂથોની રચના તથા પુનર્ગઠન કર્યું. પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સેરો સર્વેના આધારે તબક્કાવાર અનલૉકની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી તથા ખાનગી પ્રયોગશાળાઓ, હોસ્પિટલો અને ઉદ્યોગોને પણ સામેલ કરવામાં આવ્યા. કોરોનાની બીજી લહેર દરમિયાન રાજ્યોને ઑક્સિજનની ફાળવણી કરવામાં આવી અને તમામ પુખ્ત વયના નાગરિકો માટે રસીકરણ શરૂ કરાયું. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ 5 મે, 2023ના રોજ કોવિડ-19ની વૈશ્વિક આરોગ્ય કટોકટીનો દરજ્જો સમાપ્ત કર્યો હતો. 31 ડિસેમ્બર, 2025 સુધીમાં, 12 વર્ષ અને તેથી વધુ વયની 97 ટકા વસ્તીને કોવિડ-19 રસીનો ઓછામાં ઓછો એક ડોઝ આપવામાં આવ્યો છે, જ્યારે આ વસ્તીના 90 ટકા લોકોનું સંપૂર્ણ રસીકરણ થયું છે. સમગ્ર દેશમાં કુલ 22.89 કરોડ પ્રિકોશન ડોઝ આપવામાં આવ્યા છે.

માર્ગદર્શિકા વિનાનું મિશન

જ્યારે ભારતમાં એક અજાણ્યો વાયરસ આવ્યો, ત્યારે કોઈ રસી નહોતી, કોઈ સાબિત સારવાર નહોતી, અને સમય પણ ખૂબ ઓછો હતો. જાન્યુઆરી 2020 થી મે 2023 સુધી, ભારતની પ્રતિભાવ સજ્જતા, નિવારણ અને અનુકૂલનના પાંચ તબક્કાઓમાંથી આગળ વધ્યો. પ્રથમ કેસ નોંધાય તે પહેલાં જ વિવિધ મંત્રાલયોમાં એરપોર્ટ સ્ક્રીનીંગ, જોખમ મૂલ્યાંકન અને સંકલન શરૂ થઈ ગયું, જેનાથી દેશને પ્રારંભિક ફાયદો થયો. જેમ-જેમ ચેપ ફેલાતો ગયો, તેમ-તેમ પ્રતિભાવનો વ્યાપ વિસ્તર્યો - જેમાં રોગ નિયંત્રણ, કટોકટી આરોગ્ય ક્ષમતા, ઓક્સિજન ફાળવણી અને રાજ્યોને સહાયનો સમાવેશ થાય છે. આ પછી રસીકરણ અને પ્રવૃત્તિઓને તબક્કાવાર ફરીથી ખોલવામાં આવી. આ પ્રયાસ મે 2023 માં WHO એ કટોકટી સમાપ્ત કરવામાં આવી  ત્યાં સુધી ચાલુ રહ્યો. દરેક પગલું નિર્ણાયક નેતૃત્વ નિર્ણયો દ્વારા ચલાવવામાં આવ્યું હતું: સમયસર પગલાં લેવા, સ્પષ્ટ જવાબદારીઓ સોંપવી, પુરાવાના આધારે કાર્ય કરવું અને જરૂર મુજબ વ્યૂહરચના અપનાવવી. આ નેતૃત્વનું ઉદાહરણ છે જેણે આને એક મિશન તરીકે લીધું, અને બતાવે છે કે નિર્ણયો કેવી રીતે લેવામાં આવ્યા અને અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા.

પડકાર

31 ડિસેમ્બર, 2019ના રોજ, વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (WHO) ને વુહાનમાં અજાણ્યા કારણના ન્યુમોનિયાના કેસોની જાણ કરવામાં આવી. ભારત માટે, પ્રારંભિક ખતરો હવાઈ મુસાફરી દ્વારા ચેપનું આગમન હતું, અને તૈયારી માટેનો સમય મર્યાદિત હતો. તેથી, સરકારે એકબીજા સાથે જોડાયેલા પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો, દરેક માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે નેતૃત્વ નિર્ણયોની જરૂર હતી.

  • ECRP: ભારત COVID-19 ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ અને હેલ્થ સિસ્ટમ તૈયારી પેકેજ
  • JMG: સંયુક્ત દેખરેખ જૂથ

કાર્યમાં નેતૃત્વ

1. પૂર્વાનુમાન: પ્રથમ કેસ નોંધાય તે પહેલાં જ સક્રિય પગલાં

આરોગ્ય અધિકારીઓ અને નિષ્ણાતોના સ્ટેન્ડિંગ ટેકનિકલ ફોરમ, સંયુક્ત દેખરેખ જૂથ, આરોગ્ય સેવાઓના મહાનિર્દેશકની અધ્યક્ષતામાં, 8 જાન્યુઆરી 2020ના રોજ જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવા અને તૈયારીની સમીક્ષા કરવા માટે મળ્યું હતું. આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરોનું સ્ક્રીનીંગ 17 જાન્યુઆરીથી શરૂ થયું હતું અને એક અઠવાડિયામાં 21 એરપોર્ટ સુધી લંબાયું હતું. આ 30 જાન્યુઆરી 2020ના રોજ કેરળના ત્રિસુરમાં નોંધાયેલા ભારતના પ્રથમ કેસ પહેલાં હતું. 25 જાન્યુઆરીના રોજ એરપોર્ટ સ્ક્રીનીંગની સમીક્ષા કરવા અને નિયુક્ત હોસ્પિટલોમાં રેફર કરેલા શંકાસ્પદ કેસોના એન્ડ ટુ એન્ડ મેનેજમેન્ટનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે સાત બહુ-શાખાકીય કેન્દ્રીય ટીમો નિયુક્ત કરવામાં આવી હતી.

આરોગ્ય મંત્રાલયે ચાર અન્ય મંત્રાલયોને પત્ર લખ્યો, અને કેબિનેટ સચિવાલયે આંતર-મંત્રીમંડળની બેઠકો બોલાવી. રાષ્ટ્રીય રોગ નિયંત્રણ કેન્દ્ર દ્વારા સંચાલિત એક રાષ્ટ્રીય કામગીરી કેન્દ્ર 8 ફેબ્રુઆરીના રોજ સક્રિય કરવામાં આવ્યું. ફેબ્રુઆરી 2020 માં, સરકારે વુહાનમાંથી 645 લોકોને બહાર કાઢ્યા અને તેમને બે કેન્દ્રોમાં ક્વોરેન્ટાઇન કરવામાં આવ્યાં.

 

2. આદેશ: કાયદો, માળખું અને સ્પષ્ટ ભૂમિકાઓ

11 માર્ચ 2020ના રોજ, ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ એક્ટ, 2005 હેઠળની સત્તાઓ કેન્દ્રીય આરોગ્ય સચિવને સોંપવામાં આવી. બે દિવસ પછી, રાજ્યોને સલાહ આપવામાં આવી કે જ્યાં જરૂર પડે ત્યાં તે કાયદા અને રોગચાળા રોગો અધિનિયમ, 1897 લાગુ કરો. 29 માર્ચે, અગિયાર સશક્ત જૂથોની રચના કરવામાં આવી, જેમાં દરેકને જવાબદારીનું એક નિર્ધારિત ક્ષેત્ર સોંપવામાં આવ્યું. આ ક્ષેત્રોમાં તબીબી યોજના અને પરીક્ષણથી લઈને સપ્લાય ચેઇન, સંદેશાવ્યવહાર અને જાહેર ફરિયાદોનો સમાવેશ થતો હતો. 2 માર્ચના ક્લસ્ટર કન્ટેઈનમેન્ટ પ્લાનમાં કેસની ઓળખ, સંપર્ક ટ્રેસિંગ અને આસપાસના વિસ્તારના નિયંત્રણનો સમાવેશ થતો હતો. 4 એપ્રિલે જિલ્લા-સ્તરીય કાર્યવાહીની ચેકલિસ્ટ સાથે મોટા રોગચાળા માટે એક યોજના રાજ્યો સાથે શેર કરવામાં આવી હતી. 28 એપ્રિલે, કેન્દ્રીય આરોગ્ય સચિવે તમામ મુખ્ય સચિવોને આવશ્યક તબીબી સેવાઓ ચાલુ રાખવા કહ્યું. મંત્રીઓના જૂથે પ્રગતિની સમીક્ષા કરી, અને 5 મે 2020ના રોજ તેની 14મી બેઠકમાં અનેક સશક્ત જૂથો સાંભળવામાં આવ્યા. સશક્ત જૂથોનું નેતૃત્વ કેન્દ્રીય ગૃહ સચિવ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલયના સચિવ જેવા નામાંકિત વરિષ્ઠ અધિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.

સશક્ત જૂથો શું છે?

29 માર્ચ 2020ના રોજ અગિયાર સશક્ત જૂથોની રચના કરવામાં આવી હતી, જેમાં દરેકને તબીબી યોજના અને પરીક્ષણથી લઈને સપ્લાય ચેઇન અને સંદેશાવ્યવહાર સુધીનો એક નિર્ધારિત વિસ્તાર સોંપવામાં આવ્યો હતો. સપ્ટેમ્બર 2020માં તેમને છમાં એકીકૃત કરવામાં આવ્યા હતા અને મે 2021માં તેમને દસમાં પુનર્ગઠન કરવામાં આવ્યા હતા.

 

3. અનુકૂલનક્ષમતા: એક કમાન્ડ સ્ટ્રક્ચર જે વિકસિત થયું

જરૂરિયાતો બદલાતા માળખાને ફરીથી આકાર આપવામાં આવ્યો. સપ્ટેમ્બર 2020માં અગિયાર જૂથો છ બન્યા; સપ્ટેમ્બર 2020માં 11 સશક્ત જૂથોની સંખ્યા ઘટાડીને છ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે 29 મે, 2021ના રોજ આ છ જૂથોનું પુનર્ગઠન કરીને દસ જૂથો બનાવવામાં આવ્યા હતા. કન્ટેઈનમેન્ટ પણ સ્થાનિક બન્યું, જેમાં જિલ્લાઓને લાલ, નારંગી અથવા લીલા ઝોનમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા અને રાજ્યોને આકસ્મિક યોજનાઓને મજબૂત બનાવવા કહેવામાં આવ્યું. પ્રધાનમંત્રીના મુખ્ય સચિવ દ્વારા સપ્ટેમ્બર 2020ની સમીક્ષામાં સાવચેતી સાથે અનલોકિંગને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી.

4. પુરાવા: ડેટા દ્વારા સંચાલિત નિર્ણયો

મે અને જૂન 2020 માં થયેલા પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સેરો સર્વેમાં અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો હતો કે લગભગ 0.73% વસ્તી ચેપગ્રસ્ત હતી. આ દર્શાવે છે કે વસ્તીનો મોટો હિસ્સો સંવેદનશીલ રહ્યો છે, અને ફરીથી અનલોક કરવાનું કામ તબક્કાવાર થયું, મે મહિનામાં કાર્યસ્થળ માર્ગદર્શિકા અને જૂનમાં ઓફિસો, પૂજા સ્થાનો, હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ અને શોપિંગ મોલ માટેની પ્રક્રિયાઓ સાથે. રાષ્ટ્રીય સેરો સર્વેના ચોથા રાઉન્ડમાં, 67.6% વસ્તીમાં એન્ટિબોડીઝ હતા.

સેરોસર્વે શું છે?

સેરોસર્વે એ વસ્તીના વિવિધ ભાગોમાંથી એન્ટિબોડીઝ માટે લોહીના નમૂનાઓનું પરીક્ષણ છે, જેથી પહેલાથી ચેપગ્રસ્ત લોકોની સંખ્યાનો અંદાજ લગાવી શકાય.

ટેકનોલોજી અને જીનોમિક્સે પણ નિર્ણયોને ટેકો આપ્યો. 4 મે 2020 સુધીમાં લગભગ 9 કરોડ લોકોએ આરોગ્ય સેતુ એપ ડાઉનલોડ કરી હતી. તે સમયે દેશભરમાં દર્દીઓમાંથી વાયરસના સ્ટ્રેનનું જીનોમ સિક્વન્સિંગ પણ શરૂ થઈ ગયું હતું. INSACOG, ભારતીય SARS-CoV-2 કન્સોર્ટિયમ ઓન જીનોમિક્સ, ડિસેમ્બર 2020 માં જીનોમિક સર્વેલન્સ નેટવર્ક તરીકે સ્થાપિત થયું હતું. માર્ચ 2021 માં, નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ વાયરોલોજીએ મહારાષ્ટ્રમાં ડેલ્ટા વેરિઅન્ટના ફેલાવાની જાણ કરી.

5. સશક્તીકરણ: સહિયારા પ્રયાસો દ્વારા વ્યાપક ભાગીદારી સુનિશ્ચિત કરવી

21 માર્ચ, 2020ના રોજ ખાનગી પ્રયોગશાળાઓને કોવિડ-19 પરીક્ષણની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી અને 24 માર્ચ સુધીમાં 118 પ્રયોગશાળાઓ દરરોજ 12,000 નમૂનાઓનું પરીક્ષણ કરવા સક્ષમ બની હતી. દેશમાં વ્યક્તિગત સુરક્ષા ઉપકરણો (PPE)નું સ્થાનિક ઉત્પાદન 1 માર્ચના રોજ શૂન્યથી વધીને મે મહિના સુધીમાં દરરોજ આશરે 4.5 લાખ કવરઓલ્સ સુધી પહોંચ્યું હતું. જાહેર ક્ષેત્રની કંપની એચ.એલ.એલ. લાઇફકેરને એકમાત્ર ખરીદી એજન્સી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવી હતી અને મૂલ્યાંકન કરાયેલા ટેન્ડરો દરરોજ સશક્ત જૂથ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતા હતા. રાજ્ય સરકારોને ખાનગી હોસ્પિટલો સાથે મળીને હોસ્પિટલના બેડની સંખ્યા વધારવા તથા તેના દરો નક્કી કરવા માટે પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (PMJAY) અને કેન્દ્ર સરકારની આરોગ્ય યોજના (CGHS)ના દરોને આધાર તરીકે લેવા સલાહ આપવામાં આવી હતી..

મંત્રીઓના જૂથે ગુણવત્તા નિયંત્રણ પર પણ ભાર મૂક્યો, જેમાં પીપીઈ, માસ્ક અને વેન્ટિલેટરના રેન્ડમ બેચ નમૂના લેવામાં આવ્યા. પ્રધાનમંત્રીને આપવામાં આવેલા સશક્ત જૂથના બ્રીફિંગમાં ખાનગી ક્ષેત્ર, એનજીઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો સાથે ભાગીદારીનો સમાવેશ થતો હતો. એપ્રિલ 2021 માં, પ્રધાનમંત્રીએ અધિકારીઓને બિન-વિશેષ કાર્યો માટે નાગરિક સમાજના સ્વયંસેવકોનો ઉપયોગ કરવાનું અન્વેષણ કરવા જણાવ્યું.

6. પ્રત્યક્ષ ઉપસ્થિતિ: અગ્રિમ હરોળમાં રહીને નેતૃત્વ કરવું

પ્રધાનમંત્રી, કેબિનેટ સચિવ અને કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રીની અધ્યક્ષતામાં સમીક્ષાઓમાં કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને રાજ્યોને એકત્ર કરવામાં આવ્યા હતા. સમયાંતરે સમીક્ષાઓમાં સ્થાનિક વિકાસની તપાસ કરવામાં આવી હતી, અમલીકરણમાં ખામીઓ ઓળખવામાં આવી હતી અને અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં જરૂરી પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા. 2020 અને 2021માં રાજ્યોમાં બહુ-શાખાકીય કેન્દ્રીય ટીમો તત્પરતા અને નિયંત્રણની સમીક્ષા કરવા માટે નિયુક્ત કરવામાં આવી હતી. વરિષ્ઠ મંત્રાલયના અધિકારીઓને રાજ્ય નોડલ અધિકારીઓ તરીકે સેવા આપવા માટે લક્ષી બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેમાં ટ્રેનર્સની રાષ્ટ્રીય તાલીમ આપવામાં આવી હતી. રાજ્યો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને એરપોર્ટ આરોગ્ય અધિકારીઓ સાથે પત્રો, વેબસાઇટ સલાહ અને વિડિઓ કોન્ફરન્સ દ્વારા નિર્ણયો રાજ્યો સુધી પહોંચ્યા હતા.

20 માર્ચ અને 11 મે 2020ની વચ્ચે, પ્રધાનમંત્રીએ તમામ મુખ્યમંત્રીઓને પાંચ વખત વર્ચ્યુઅલી મળ્યા. જૂન 2020 માં, પ્રધાનમંત્રીએ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે શહેર અને જિલ્લાવાર બેડ પ્લાનિંગનું નિર્દેશન કર્યું. જૂન 2020 ની સમીક્ષામાં ઘણા રાજ્યો, જિલ્લાઓ અને શહેરો દ્વારા રોગચાળાને રોકવામાં ઉત્કૃષ્ટ કાર્યની પણ પ્રશંસા કરવામાં આવી. 27 એપ્રિલ 2021 ના રોજ, પ્રધાનમંત્રીએ રાજ્યોમાં એજન્સીઓ દ્વારા COVID-19 વ્યૂહરચનાઓના યોગ્ય અમલીકરણ પર ભાર મૂક્યો.

 

7. નિર્ણાયકતા: દબાણભરી પરિસ્થિતિમાં ઑક્સિજન અને રસીકરણનું વ્યવસ્થાપન

15 એપ્રિલ 2021ના રોજ, બાર રાજ્યોમાં ઓક્સિજનની સ્થિતિ પર એક સશક્ત જૂથની બેઠક મળી. તેમણે ઉદ્યોગ, નિયમનકારો અને ઉત્પાદકો સાથે પુરવઠાનું મેપિંગ કર્યું અને આગામી દિવસો માટે રાજ્યોને નિર્ધારિત માત્રા ફાળવી. સંચારિત ફાળવણી 20 એપ્રિલના રોજ 4,880 ટનથી વધીને 30 એપ્રિલના રોજ 6,593 ટન થઈ ગઈ. રાજ્યોને ફાળવણીની સાથે દૂરના વિસ્તારોમાં આવેલી હોસ્પિટલોમાં ઓક્સિજન પ્લાન્ટ સ્થાપવા માટે પણ કહેવામાં આવ્યું. 21 એપ્રિલની ઉદાર રસીકરણ નીતિ હેઠળ ઉત્પાદકોને ઉત્પાદન વધારવા પ્રોત્સાહિત કરવા માટે કિંમત નિર્ધારણ અને ખરીદીમાં વધુ છૂટછાટ આપવામાં આવી હતી.

રસીકરણની તૈયારીઓ રસીની મંજૂરી પહેલાં જ શરૂ થઈ ગઈ હતી. એપ્રિલ 2020માં ટાસ્ક ફોર્સની રચનાથી લઈને ડિસેમ્બર મહિનામાં રસીકરણની મોક ડ્રીલ સુધીની કામગીરી હાથ ધરવામાં આવી હતી. તબક્કાવાર રસીકરણની શરૂઆત 16 જાન્યુઆરી, 2021ના રોજ આરોગ્યકર્મીઓથી કરવામાં આવી હતી અને 1 મે, 2021થી તમામ પુખ્ત વયના નાગરિકોને રસીકરણ માટે પાત્ર બનાવવામાં આવ્યા હતા. 27 એપ્રિલ, 2021ના રોજ ઑક્સિજન, તબીબી માળખાકીય સુવિધાઓ અને સંચાર વ્યવસ્થાને લગતા સશક્ત જૂથોએ પ્રધાનમંત્રી સમક્ષ સીધો અહેવાલ રજૂ કર્યો હતો.

 

8. ધૈર્ય અને સાતત્ય: સતત પ્રયાસો જાળવી રાખવા

8 જુલાઈ 2021ના રોજ, મંત્રીમંડળે 23,123 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચ સાથે ભારત કોવિડ-19 ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ એન્ડ હેલ્થ સિસ્ટમ પ્રિપેયર્ડનેસ પેકેજ (ECRP-II) ના બીજા તબક્કાને મંજૂરી આપવામાં આવી. આ પેકેજ જિલ્લા અને ઉપ-જિલ્લા ક્ષમતા પર નિર્દેશિત કરવામાં આવ્યું હતું અને રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય મિશન દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું. તેમાં કેન્દ્રીય હોસ્પિટલો, યુદ્ધ ખંડ અને IT સિસ્ટમ્સ, જીનોમ સિક્વન્સિંગ, પ્રવેશના 28 બિંદુઓ પર દેખરેખ અને આવશ્યક પુરવઠાની કેન્દ્રીય ખરીદીનો સમાવેશ થાય છે. અહેવાલ મુજબ 663 નવી પ્રયોગશાળાઓ, 697 પ્રવાહી ઓક્સિજન ટાંકીઓ, 63 ક્ષેત્ર હોસ્પિટલો અને 200 ટેલિમેડિસિન હબનો સમાવેશ થાય છે.

21 ઓક્ટોબર 2021ના રોજ ભારતે રસીકરણના એક અબજ ડોઝને પાર કરી દીધા. કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રીએ 27 ઓક્ટોબરના રોજ રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના આરોગ્ય મંત્રીઓને ઘરે ઘરે રસીકરણ શરૂ કરવા જણાવ્યું.

કોવિડ-19 રસીકરણ અભિયાન 'હર ઘર દસ્તક' 3 નવેમ્બર 2021ના રોજ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તેનો ઉદ્દેશ્ય તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ઘરે ઘરે મુલાકાતો દ્વારા પ્રથમ ડોઝ મેળવનારા તમામ પાત્ર લાભાર્થીઓ અને બીજા ડોઝ માટે પાત્ર તમામ લાભાર્થીઓમાં જાગૃતિ, ગતિશીલતા અને રસીકરણનો હતો.

3 જાન્યુઆરી 2022થી 15 થી 18 વર્ષની વયના કિશોરો અને માર્ચ 2022માં 12 થી 14 વર્ષની વયના કિશોરો સુધી રસીકરણનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો. જુલાઈ 2022થી શરૂ થતા 75 દિવસના મફત ડ્રાઇવ સહિત સાવચેતીના ડોઝ પણ ઓફર કરવામાં આવ્યા હતા. જૂન 2022માં સુધારેલી દેખરેખ વ્યૂહરચનામાં વહેલા નિદાન, વેરિઅન્ટ ટ્રેકિંગ અને જીનોમિક સર્વેલન્સ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

ડિસેમ્બર 2021 થી રસીકરણ, ઘરેથી અલગ થવા, આંતરરાષ્ટ્રીય આગમન અને દેખરેખ અંગેની માર્ગદર્શિકા સમયાંતરે સુધારવામાં આવી હતી. મે 2022માં, ભારતના 10 લાખથી વધુ માન્યતા પ્રાપ્ત સામાજિક આરોગ્ય કાર્યકરો (ASHAs)ને WHO ડાયરેક્ટર-જનરલનો ગ્લોબલ હેલ્થ લીડર્સ એવોર્ડ મળ્યો. 5 મે 2023ના રોજ, WHO એ 30 જાન્યુઆરી 2020ના રોજ જાહેર કરાયેલ આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતાની જાહેર આરોગ્ય કટોકટી પાછી ખેંચી લીધી.

રસીકરણ અભિયાનની કામગીરી

31 ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, 12 વર્ષ અને તેથી વધુ ઉંમરની વસ્તીના 97% લોકોએ કોવિડ-19 રસીનો ઓછામાં ઓછો એક ડોઝ મેળવ્યો છે, જ્યારે આ વસ્તીના 90% લોકોએ કોવિડ-19 સામે સંપૂર્ણપણે રસી મેળવી છે. દેશભરમાં કુલ 22.89 કરોડ સાવચેતીના ડોઝ આપવામાં આવ્યા છે.

 

એક નજરમાં પાંચ તબક્કાઓ

 

તબક્કો 2

પૂર્વતૈયારી જાન્યુઆરી થી ફેબ્રુઆરી 2020

તબક્કો 2

રોગચાળાનું નિયંત્રણ

માર્ચ થી એપ્રિલ 2020

તબક્કો 3

અનલૉક અને પૂર્વતૈયારી

મે થી ડિસેમ્બર 2020

તબક્કો 4

રસીકરણ અને કટોકટીનો સામનો

જાન્યુઆરી થી જૂન 2021

તબક્કો 5 આરોગ્ય વ્યવસ્થાનું નિર્માણ અને અનુકૂલન કરો

જુલાઈ 2021 થી મે 2023

  • સંયુક્ત દેખરેખ જૂથ જોખમ સમીક્ષા, 8 જાન્યુઆરી
  • 17 જાન્યુઆરીથી એરપોર્ટ સ્ક્રીનીંગ
  • પહેલો કેસ નોંધાયો, 30 જાન્યુઆરી
  • વુહાનમાંથી 645 લોકોને બહાર કાઢવામાં આવ્યા
  • ક્લસ્ટર કન્ટેઈનમેન્ટ પ્લાન, 2 માર્ચ
  • ખાનગી પ્રયોગશાળાઓ ખુલશે, 21 માર્ચ
  • રાષ્ટ્રવ્યાપી લોકડાઉન - 25 માર્ચ
  • 11 સશક્ત જૂથોની રચના કરવામાં આવી
  • પ્રથમ સેરોસર્વે: અંદાજિત 0.73% વસ્તી ચેપગ્રસ્ત હતી
  • માર્ગદર્શિકા સાથે તબક્કાવાર ફરીથી ખોલવાનું
  • સશક્ત જૂથોને છ ભાગમાં એકીકૃત કરવામાં આવ્યા
  • જીનોમિક નેટવર્ક, કો-વિન પાયલોટ
  • રસીકરણ શરૂ થાય છે, ૧૬ જાન્યુઆરી
  • બીજી લહેર, દરરોજ 4 લાખથી વધુ કેસ
  • 12 રાજ્યોને ઓક્સિજન ફાળવવામાં આવ્યો
  • 1 મેથી રસીકરણ માટે પાત્ર તમામ પુખ્ત વયના લોકો
  • ECRP-II, ₹23,123 કરોડ
  • એક અબજ ડોઝનો આંકડો પાર થયો
  • હર ઘર દસ્તક ઝુંબેશ
  • WHO દ્વારા કટોકટીનો દરજ્જો પાછો ખેંચી લેવામાં આવ્યો, 5 મે 2023

 

પ્રતિભાવ કેવી રીતે આપવામાં આવ્યો

નેતૃત્વએ પાંચ સ્તરો પર કામ કર્યું, ટોચની સમીક્ષાઓથી લઈને જિલ્લાઓ સુધી, દરેક સ્તર ઉપર તરફ અને નીચે તરફ કાર્ય કરે છે.

સ્તર

અમલ

સર્વોચ્ચ

પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય દ્વારા સમયાંતરે સમીક્ષાઓ, જેમાં સશક્ત જૂથો પ્રગતિનો અહેવાલ આપે છે.

મંત્રીઓનો સમૂહ

કેન્દ્રીય આરોગ્ય મંત્રીએ 5 મે 2020 ના રોજ 14મી બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી, જેમાં નિયંત્રણ, પુરવઠો, ટેકનોલોજી અને રાહતની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી.

સશક્ત જૂથો

વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ જૂથોનું નેતૃત્વ કર્યું, જેમાં કેન્દ્રીય ગૃહ સચિવ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલયના સચિવનો સમાવેશ થાય છે.

રાજ્યો

20 માર્ચથી 11 મે 2020 દરમિયાન, બધા મુખ્યમંત્રીઓ સાથે પ્રધાનમંત્રીની પાંચ વર્ચ્યુઅલ બેઠકો.

જિલ્લાઓ

5 મે 2020ના રોજ, રેડ, ઓરેન્જ અને ગ્રીન ઝોન દ્વારા સ્થાનિક યોજનાઓનું માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું હતું, જેમાં અનુક્રમે 130, 284 અને 319 જિલ્લાઓનો સમાવેશ થતો હતો.

 

ટેકઅવે: મિશન તરીકે નેતૃત્વ

ભારતનો કોવિડ-19 પ્રતિભાવ એક નિર્ણયથી નહીં, પરંતુ સમયસર લેવામાં આવેલા અનેક નિર્ણયોથી જીત્યો હતો. પ્રથમ કેસ નોંધાય તે પહેલાં જ નેતૃત્વ દ્વારા પગલાં લેવામાં આવ્યાં, દરેક કાર્યની જવાબદારી નિશ્ચિત કરવામાં આવી અને પુરાવા આધારિત નિર્ણયો લેવામાં આવ્યા. વાયરસની બદલાતી પરિસ્થિતિ અનુસાર સંસ્થાકીય માળખામાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યા તથા ઉદ્યોગો, પ્રયોગશાળાઓ અને નાગરિક સમાજને આ સામૂહિક પ્રયાસમાં જોડવામાં આવ્યા. બીજી લહેર દરમિયાન ઑક્સિજન અને રસીકરણ અંગે નિર્ણાયક પગલાં લેવામાં આવ્યાં અને વર્ષ 2023 સુધી આ પ્રયાસો સતત જાળવી રાખવામાં આવ્યા. આ સમગ્ર અનુભવમાંથી નેતૃત્વ માટેનો મુખ્ય બોધપાઠ એ છે કે સમયસર પૂર્વાનુમાન કરવું, વ્યાપક સ્તરે જવાબદારીઓ સોંપવી, નિયમિત સમીક્ષા કરવી અને બદલાતી પરિસ્થિતિઓ અનુસાર ત્વરિત અનુકૂલન સાધવું જરૂરી છે. આ જ છે મિશન આધારિત નેતૃત્વ, જેમાં ઉદ્દેશ્ય સ્પષ્ટ હોય અને તેના અમલીકરણની પ્રક્રિયા સતત શીખતી તથા સુધરતી રહે. 

સંદર્ભ

આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય

https://www.mohfw-dohfw.gov.in/static/uploads/2026/06/cb5989724e38171c770da36265e9161a.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1654451®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1602564®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1602287®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=1887285®=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2037420®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1621207®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1653681®=48&lang=2

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/userfiles/PPT%20June%2011%20Media%20Briefing.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1777164®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1707177

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1765379

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1787282

https://www.dhr.gov.in/static/uploads/2025/08/64b2db6cf294425c80b8689ba77630b3.pdf

 

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1717459®=48&lang=2

 

PIB બેકગ્રાઉન્ડર્સ

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154668&ModuleId=3®=48&lang=2

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/dec/doc2021122421.pdf

 

પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1715188®=48&lang=2

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/ebooklat/Flip-Book/Flip-Book/files/basic-html/page5.html

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1631389

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1714439

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1612890®=48&lang=2

તોફાન વચ્ચે નેતૃત્વ

 

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad   Image result for facebook icon /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com


(રીલીઝ આઈડી: 2336807) મુલાકાતી સંખ્યા : 17
આ રીલીઝ વાંચો: English , Urdu , Tamil