વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી હેઠળ ભારત અને ઇટાલી વૈજ્ઞાનિક સહયોગ મજબૂત કરશે; 2027 માટે નવા સંયુક્ત સંશોધન પ્રસ્તાવની પરિકલ્પના: ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહ

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી તથા પૃથ્વી વિજ્ઞાનના કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો), ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી ભારત-ઇટાલી વૈજ્ઞાનિક ભાગીદારીને મજબૂત બનાવવા અને દ્વિપક્ષીય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી સહયોગ માળખા હેઠળ સંયુક્ત સંશોધન અને નવીનતા પહેલોને આગળ વધારવા માટે ઇટાલીના યુનિવર્સિટી અને સંશોધન મંત્રી સુશ્રી એન્ના મારિયા બર્નિની સાથે દ્વિપક્ષીય બેઠક યોજી હતી.

આ ચર્ચાઓ ભારત-ઇટાલી વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને વ્યવહારુ વૈજ્ઞાનિક સહયોગમાં રૂપાંતરિત કરવા, સંસ્થાકીય પદ્ધતિઓને મજબૂત કરવા અને ઉભરતા તથા પ્રાથમિકતા ધરાવતા ટેકનોલોજી ક્ષેત્રોમાં સંયુક્ત સંશોધન માટે નવી તકો શોધવા પર કેન્દ્રિત હતી.

દ્વિપક્ષીય વૈજ્ઞાનિક સહયોગના લાંબા સમયથી ચાલતા પાયા પર પ્રકાશ પાડતા, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે નોંધ્યું હતું કે ભારત અને ઇટાલી વચ્ચે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં પ્રથમ આંતર-સરકારી કરાર પર 1978 માં હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા અને ત્યારબાદ 28 નવેમ્બર, 2003 ના રોજ તેનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું.

આ કરારમાં રાષ્ટ્રીય સંશોધન, વિકાસ અને નવીનતા નીતિઓ અને કાર્યક્રમોમાં અનુભવોની વહેંચણી, વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકોનું આદાનપ્રદાન, ઔદ્યોગિક સંશોધન, સંયુક્ત સંશોધન અને વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ તથા સંયુક્ત કાર્યશાળાઓની પરિકલ્પના કરવામાં આવી છે.

ભારત-ઇટાલી સંબંધોને 2023 માં વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીના સ્તરે લઈ જવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ, પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી અને ઇટાલીના પ્રધાનમંત્રી સુશ્રી જ્યોર્જિયા મેલોનીએ નવેમ્બર 2024 માં 2025-2029 માટે સંયુક્ત વ્યૂહાત્મક કાર્ય યોજના (JSAP) ની જાહેરાત કરી હતી, જે દ્વિપક્ષીય સહયોગને મજબૂત કરવા માટે એક માર્ગદર્શિકા પૂરી પાડે છે.

સંયુક્ત વ્યૂહાત્મક કાર્ય યોજનાના અનુસંધાનમાં, નાયબ પ્રધાનમંત્રી અને વિદેશ મંત્રી શ્રી એન્ટોનિયો તાજાનીના નેતૃત્વમાં એક ઇટાલિયન પ્રતિનિધિમંડળે યુનિવર્સિટી અને સંશોધન મંત્રી સુશ્રી એન્ના મારિયા બર્નિની સાથે એપ્રિલ 2025 માં નવી દિલ્હીની મુલાકાત લીધી હતી. આ મુલાકાત દરમિયાન, ભારતના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલય અને ઇટાલીના યુનિવર્સિટી અને સંશોધન મંત્રાલય વચ્ચે એક સમજૂતી કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, જે દ્વિપક્ષીય વૈજ્ઞાનિક સહયોગને મજબૂત કરવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ચિહ્નિત કરે છે.

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી કરારના માળખા હેઠળ, ભારત સરકારનો વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ અને ઇટાલીનું વિદેશ મંત્રાલય ઇન્ડો-ઇટાલિયન એક્ઝિક્યુટિવ પ્રોગ્રામ ઓફ કોઓપરેશન દ્વારા દ્વિપક્ષીય વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી પ્રવૃત્તિઓને સમર્થન આપી રહ્યા છે. આ કાર્યક્રમ હેઠળ 150થી વધુ સંયુક્ત પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા છે.

સંયુક્ત વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી સમિતિની બેઠક દરમિયાન 10 એપ્રિલ, 2025 ના રોજ 2025-27 ના સમયગાળા માટેના વર્તમાન EPOC પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. આ કાર્યક્રમ હેઠળ, બંને પક્ષો સંશોધકોની ગતિશીલતા માટે 10 દરખાસ્તો અને નોંધપાત્ર સંશોધન માટે 10 દરખાસ્તોને સંયુક્ત રીતે ભંડોળ પૂરું પાડવા સંમત થયા હતા, જે બંને દેશોના સંશોધકોને સહયોગી વૈજ્ઞાનિક પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવાની તકો પૂરી પાડે છે.

દ્વિપક્ષીય જોડાણોની સાથે 11 એપ્રિલ, 2025 ના રોજ નવી દિલ્હીમાં પ્રથમ ભારત-ઇટાલી વિજ્ઞાન અને નવીનતા સંવાદ યોજાયો હતો. સંશોધન કેન્દ્રો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓના નિષ્ણાતોએ આ સંવાદમાં ભાગ લીધો હતો અને ભવિષ્યના સહયોગના ક્ષેત્રો પર વિચારોનું આદાનપ્રદાન કર્યું હતું.

આ જોડાણના સાતત્ય રૂપે દ્વિતીય ભારત-ઇટાલી વિજ્ઞાન અને નવીનતા સંવાદ 2026 નું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળમાં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ, ઇન્ક્યુબેટર્સ અને ટેકનોલોજી ઇન્ક્યુબેશન હબના નિષ્ણાતો અને પ્રતિનિધિઓનો સમાવેશ થાય છે. આ વિવિધ હિતધારકોની ભાગીદારી દ્વિપક્ષીય વૈજ્ઞાનિક સહયોગને આગળ વધારવામાં સંશોધન, શિક્ષણ જગત અને નવીનતા ઇકોસિસ્ટમને જોડવાના મહત્વને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે સહિયારા સહયોગ માળખાને નક્કર સંયુક્ત પહેલોમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે બંને પક્ષો દ્વારા કરવામાં આવી રહેલા સતત પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે ખાસ કરીને ભારત-ઇટાલી સંયુક્ત વૈજ્ઞાનિક પરિષદની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જે સમજૂતી કરાર હેઠળ સહયોગ પ્રવૃત્તિઓના અમલીકરણ અને તેને આગળ ધપાવવા માટે જવાબદાર છે.

ભવિષ્ય તરફ નજર કરીએ તો, બંને પક્ષો MoUના વ્યાપક માળખા હેઠળ 2027 માં એક નવું આહ્વાન શરૂ કરવાની પ્રક્રિયામાં છે. સંશોધન સહયોગના પ્રસ્તાવિત ક્ષેત્રોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, હાઇ-પર્ફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગ અને બિગ ડેટા; સ્વચ્છ ટેકનોલોજી, હાઇડ્રોજન, પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા અને ઊર્જા સંક્રમણ; તથા અદ્યતન બાયોટેકનોલોજી અને બાયોમેડિકલ સંશોધનનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં જીન થેરાપી, mRNA ટેકનોલોજી અને બાયોમેન્યુફેક્ચરિંગ પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવશે.

આ વિષયોનું ક્ષેત્ર બંને દેશોની વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી ક્ષમતાઓને એકસાથે લાવીને સહયોગી સંશોધન અને નવીનતાને આગળ વધારવાના વ્યાપક અવકાશને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આશા વ્યક્ત કરી હતી કે ભારત અને ઇટાલી બંને દેશોની વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને નવીનતા ઇકોસિસ્ટમનો લાભ લઈને વ્યવહારુ સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તેમનું ગાઢ જોડાણ જાળવી રાખશે. તેમણે પરસ્પર સંમત થયેલા પ્રોજેક્ટ્સ અને કાર્યક્રમોની પૂર્તિ માટે ભારતીય પક્ષ તરફથી સંપૂર્ણ સહયોગની ખાતરી આપી હતી.

આ દ્વિપક્ષીય બેઠક અને દ્વિતીય ભારત-ઇટાલી વિજ્ઞાન અને નવીનતા સંવાદ 11 થી 15 નવેમ્બર, 2026 સુધીની ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહની ઇટાલીની સત્તાવાર મુલાકાતનો એક ભાગ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારત-ઇટાલી વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીના વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી પરિમાણને વધુ મજબૂત કરવાનો છે.

SM/NP/JD