एक राष्ट्र, एक राशन कार्ड

नयाँ दिल्ली: १२ नोभेम्बर २०२६:

पोर्टेबिलिटीदेखि समावेशीकरणसम्म: खाद्यान्न पहुँच रूपान्तरण

एक राष्ट्र एक राशन कार्ड (ओएनओआरसी) योजना २०१९ मा खाद्य तथा सार्वजनिक वितरण विभागद्वारा शुरु गरिएको थियो। यो सार्वजनिक वितरण प्रणाली (पीडीएश) को एक मुख्य सुधार हो, जसले राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षा अधिनियम (एनएफएसए) अन्तर्गत समेटिएका राशन कार्ड र लाभार्थीहरूको राष्ट्रव्यापी पोर्टेबिलिटी सक्षम बनाउँछ। एनएफएसएले अनुदानित खाद्यान्नको लागि कानुनी हकदारता स्थापित गर्दछ, जबकि टीपीडीएसले यी अन्नहरू योग्य लाभार्थीहरूलाई वितरण गर्दछ। लक्षित सार्वजनिक वितरण प्रणाली (टीपीडीएस) सुधारहरू अन्तर्गत, ओएनओआरसीले लाभार्थीहरूलाई देशको जुनसुकै ठाउँमा आफ्नो हकदार खाद्यान्न पहुँच गर्न सक्षम बनाउन प्रविधि प्रयोग गर्दछ। यस पहलले आप्रवासी आबादीको लागि सामाजिक सुरक्षालाई बलियो बनाएको छ र थप एकीकृत, समावेशी र लाभार्थी-केन्द्रित कल्याणकारी वितरण प्रणालीको दृष्टिकोणलाई अगाडि बढाएको छ।

• नयाँ राशिन कार्डको आवश्यकता बिना नै देशभरिका कुनै पनि उचित मूल्य पसलबाट खाद्यान्नको हकदारतामा पहुँच सक्षम बनाउँछ। राज्यभरि खाद्यान्नको हकदारतालाई पोर्टेबल बनाउँछ।
• आप्रवासी कामदार र परिवारहरूलाई बसोबास परिवर्तन गरेपछि पीडीएस लाभहरू पहुँच गर्न समर्थन गर्दछ।
• लाभार्थीहरू जहाँ बस्छन् त्यहाँ अनुदानित खाद्यान्न पहुँच सुनिश्चित गर्दछ।
• देशभरिका एनएफएसए लाभार्थीहरूको लागि पीडीएस पहुँचलाई बलियो बनाउँछ।

पोटेबिलिटी माइलस्टोन

ओएनओआरसीले खाद्यान्न पहुँचलाई निर्बाध, पोर्टेबल र राष्ट्रव्यापी बनाएर पीडीएसलाई रूपान्तरण गरेको छ।

• ओएनओआरसी सबै ३६ राज्य/केन्द्र शासित प्रदेशहरूमा लागू गरिएको छ, जसले १००% पीएमजीकेएवाई लाभार्थीहरूलाई समेट्छ।
• ओएनओआरसीले प्रत्येक महिना लगभग ३.२७ करोड पोर्टेबिलिटी लेनदेनहरूलाई सहज बनाउँछ।
• आफ्नो स्थापना भएदेखि यसले ६१४ एलएमटी भन्दा बढी खाद्यान्न वितरण गर्दै २३३ करोडभन्दा अधिक अन्तर-राज्य र अन्तर-राज्य पोर्टेबिलिटी लेनदेनहरू रेकर्ड गरेको छ।

सार्वजनिक वितरण प्रणाली अन्तर्गत पारदर्शिता र सेवा प्रवाहको सुदृढीकरण।

सरकारले पारदर्शिता अभिवृद्धि गर्न तथा लक्षित वर्गसम्म सेवाको पहुँच सुनिश्चित गर्न, राशिन पोर्टेबिलिटीको व्यवस्थालाई डिजिटल प्रमाणीकरण, तथ्याङ्कमा आधारित छनोट प्रक्रिया र प्रविधिमा आधारित वितरण प्रणालीमार्फत थप सुदृढ बनाएको छ।

• १००% डिजिटाइजेशन: अक्टोबर २०२६ सम्ममा सबै राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरूमा राशन कार्ड र लाभग्राहीहरूको तथ्याङ्क (डेटाबेस) पूर्ण रूपमा डिजिटाइज गरिएको छ। यसमा करिब ७८.६५ करोड लाभार्थीहरू समेटिएका छन् र यो जानकारी राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरूका सार्वजनिक पारदर्शिता पोर्टलहरूमा उपलब्ध छ। केन्द्रीय प्रणालीमा रहेका २०.५१ करोड राशन कार्डहरूमध्ये ९८.८% (२०.२७ करोड) कार्डहरूमा आधार नम्बर जोडिएको छ। आधार नम्बर जोडिएका लाभार्थीहरूको कुल सङ्ख्या ७६.९७ करोड पुगेको छ। ३० सेप्टेम्बर २०२६ सम्ममा, ७१.५२ करोड लाभार्थीहरूको (कुल लाभार्थीको ९१%) ई-केवाईसी (ई-केवाईसी) सम्पन्न भइसकेको छ।
• पारदर्शी शिकायत निवारण: सबै राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरूमा पारदर्शिता पोर्टल, अनलाइन शिकायत प्रणाली र टोल-फ्री हेल्पलाइनहरू सञ्चालनमा छन्।
• कम्प्युटरीकृत आपूर्ति शृङ्खला: देशभरि नै खाद्यान्नको बाँडफाँड अनलाइन प्रणालीको माध्यमद्वारा गरिन्छ, साथै ३१ वटा राज्य तथा केन्द्र शासित प्रदेशहरूमा आपूर्ति शृङ्खलालाई पूर्ण रूपमा कम्प्युटरीकृत गरिएको छ।
• ई-पोएस युक्त उचित मूल्यका पसलहरू (एफपीएस): कुल ५.५१ लाख उचित मूल्यका पसलहरू मध्ये ९९.८% (५.५० लाख) पसलहरूमा ई-पोएस उपकरणहरू जडान गरी सञ्चालनमा ल्याइएका छन्।
• सही लाभार्थी पहिचान र दोहोरोपन हटाउने कार्य: आधार र सार्वजनिक वितरण प्रणाली (पीडीएस) को तथ्याङ्कको उन्नत विश्लेषणमार्फत ५.९५ करोड शङ्कास्पद रेकर्डहरू पहिचान गरिएका थिए। यस प्रक्रियाअन्तर्गत, राइटफुल टार्गेटिङ V1 मार्फत दोहोरो वा अयोग्य ठहरिएका २.५८ करोड प्रविष्टिहरू हटाइएका छन्। राइटफुल टार्गेटिङ संस्करण ३.६३ ले थप रेकर्डहरू पहिचान गर्‍यो, जसमध्ये ६८ लाख प्रविष्टिहरू हटाइएका छन्।
• निर्मल तथा सक्षम : सार्थक-पीडीएस नामक बृहत् योजनाअन्तर्गत, यी पहलहरूले खाद्यान्न खरिददेखि लिएर वितरणसम्मको प्रक्रियामा तथ्याङ्क संरचना/विश्लेषण (निर्मल) लाई मजबुत बनाउँछन्। साथै, यसमा वाहनको स्थान ट्र्याक गर्ने प्रणालीसहित वास्तविक समयमा तथ्याङ्क एकीकृत गर्ने कार्य (सक्षम) पनि सामेल छ। सार्थक-पीडीएसले राज्यभित्रको ढुवानी, व्यवस्थापन र एफपीएस (उचित मूल्य पसल) डिलरहरूको मार्जिनका लागि आर्थिक सहयोग प्रदान गर्दछ। साथै, यसले एक एकीकृत, नागरिक-केन्द्रित र अन्तर-सञ्चालनयोग्य पीडीएस संरचनाको निर्माण गर्दछ। यस योजनाको उद्देश्य ३१ मार्च २०३१ सम्म एनएफएसए (राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षा अधिनियम) अन्तर्गत खाद्य सुरक्षालाई मजबुत पार्नु, चुहावट न्यूनीकरण गर्नु र सेवाको पहुँच अन्तिम विन्दुसम्म सुनिश्चित गर्नु हो।
• सार्वजनिक वितरण प्रणालीमा प्रविधिमार्फत आधुनिकीकरण र सुधारसम्बन्धी योजना (स्मार्ट-पीडीएस): सार्थक-पीडीएस अन्तर्गत, स्मार्ट-पीडीएसले राशन कार्ड, वितरण, आपूर्ति शृङ्खला र शिकायत सुनवाइ प्रक्रियालाई डिजिटल रूपमा एकीकृत गर्दछ। यसका साथै, यसले एक एकीकृत केन्द्रीय प्रणालीमार्फत राज्य/केन्द्र शासित प्रदेश स्तरमा रहेका प्राविधिक कमी-कमजोरीहरूलाई सम्बोधन गर्दछ।

मेरा राशन ऐप: राशनसम्म सहज पहुँच

ओएनओआरसी अन्तर्गत प्रविधि आधारित टीपीडीएस सुधारहरूको एक भागको रूपमा, विभागले मेरा राशन मोबाइल एप शुरु गर्‍यो। १३ वटा भाषाहरूमा उपलब्ध यो ऐपले लाभार्थीहरूलाई महत्त्वपूर्ण राशन-सम्बन्धित जानकारी र सेवाहरू पहुँच गर्न मद्दत गर्दछ।

मुख्य विशेषताहरू सामेल छन्:

• मासिक खाद्यान्न हकदार विवरणहरू जाँच गर्नु
• विगतको कारोबार विवरणहरू हेर्नु
• आधार-सिडिङको स्थिति प्रमाणित गर्नु
• राष्ट्रिय पोर्टेबिलिटीको लागि योग्यता जाँच गर्नु
• ओएनओआरसीको लागि स्वेच्छाले दर्ता गर्नु
• जीपीएस प्रयोग गरेर नजिकैको उचित मूल्य पसलहरू पत्ता लगाउनु
• मानचित्रणको माध्यमद्वारा नजिकैको एफपीएसमा पत्ता लगाउनु

मेरा राशन ऐपले लाभार्थीहरू, विशेष गरी आप्रवासीहरूलाई, नजिकैको एफपीएस पत्ता लगाउन र नयाँ क्षेत्रमा उनीहरूको खाद्यान्न हकदार पहुँच गर्न मद्दत गर्दछ।

समावेशी र सम्मानित खाद्य सुरक्षातर्फ

ओएनओआरसीले खाद्यान्न पहुँच पोर्टेबल, राष्ट्रव्यापी र प्रविधि-सक्षम बनाएर सार्वजनिक वितरण प्रणालीलाई रूपान्तरण गरेको छ। सबै ३६ राज्य/केन्द्र शासित प्रदेशहरूमा यसको कार्यान्वयन, व्यापक पोर्टेबिलिटी लेनदेनसँगै खाद्य सुरक्षालाई मजबुत पार्न यसको बढ्दो भूमिकालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। डिजिटलाइज्ड लाभार्थी डेटाबेस, ईपीओएस-सक्षम उचित मूल्य पसल, सार्थक-पीडीएस फ्रेमवर्क र मेरा राशन ऐपको साथ प्रणाली अझ पारदर्शी, एकीकृत र लाभार्थी-केन्द्रित हुँदै गइरहेको छ।

कुल मिलाएर, यी सुधारहरूले अन्तिम माइल डेलिभरीलाई बलियो बनाउँदैछन् र खाद्य सुरक्षा लाभार्थीहरू जहाँ बस्छन् र काम गर्छन् त्यहाँ पुग्छ भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्दैछन्।

सन्दर्भ

उपभोक्ता मामिला तथा सार्वजनिक वितरण मन्त्रालय

https://nfsa.gov.in/doc/FAQ_for_Mera_Ration_2.pdf
https://sansad.in/getFile/annex/271/AU2600_K4DMRC.pdf?source=pqars

https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2269182&reg=6&lang=1

https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/188/AU4010_m1EVEQ.pdf?source=lsapps

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265788&reg=3&lang=1
https://dfpd.gov.in/distribution-of-food-grains/en?utm
https://dfpd.gov.in/distribution-of-food-grains/en

AU2771_yEm7WG.pdf

माई स्किम

https://www.myscheme.gov.in/schemes/onorc

पीआईबी पृष्ठभूमिकर्ता

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150838&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=158774&NoteId=158774&ModuleId=3&reg=48&lang=2

पीडीएफ हेर्नको लागि यहाँ क्लिक गर्नुहोस्

पीआईबी शोध

*****

MPS/TWB