ડિરેક્ટરેટ ઓફ ફોરેન ટ્રેડે સ્થાનિક રિસાયક્લિંગ અને નિર્ણાયક ખનિજોની પુનઃપ્રાપ્તિને મજબૂત કરવા માટે લિથિયમ-આયન બેટરી બ્લેક માસની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો

વાણિજ્ય વિભાગ હેઠળના વિદેશ વેપાર મહાનિદેશાલય (DGFT) એ ITC(HS) કોડ 85491400 હેઠળ આવતા લિથિયમ-આયન બેટરી બ્લેક માસની નિકાસ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. 10 નવેમ્બર 2026 ના રોજની અંક નં. 49/2026-27 ની સૂચના (નોટિફિકેશન) દ્વારા, આ વસ્તુની નિકાસ નીતિ તત્કાળ અસરથી અને આગળના આદેશો સુધી 'મુક્ત' (Free) માંથી ફેરવીને 'પ્રતિબંધિત' (Prohibited) કરવામાં આવી છે. વિદેશ વેપાર નીતિ (FTP), 2023 ના પેરા 1.05 હેઠળની સંક્રમણકાલીન વ્યવસ્થાઓ (ટ્રાન્સિશનલ અરેન્જમેન્ટ્સ) લાગુ થશે.

ITC(HS) કોડ 85491400 એ પ્રાઇમરી સેલ્સ, પ્રાઇમરી બેટરીઓ અને ઇલેક્ટ્રિક એક્યુમ્યુલેટર્સના કચરા અને સ્ક્રેપ તેમજ વપરાયેલા સેલ્સ, બેટરીઓ અને એક્યુમ્યુલેટર્સને આવરી લે છે, જે અસંબંધિત છે અને તેમાં સીસું, કેડમિયમ અથવા પારો હોતા નથી. સૂચનામાં ખાસ કરીને આ વસ્તુને લિથિયમ-આયન બેટરી બ્લેક માસ તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. બ્લેક માસ એ આયુષ્ય પૂર્ણ કરી ચૂકેલી લિથિયમ-આયન બેટરીઓ અને બેટરી ઉત્પાદન કચરાના ટુકડા (શ્રેડિંગ) કરવાથી મેળવેલી પાવડર જેવી સામગ્રી છે. તેમાં લિથિયમ, કોબાલ્ટ, નિકલ અને મેંગેનીઝ સહિતના નિર્ણાયક ખનિજોનો પુનઃપ્રાપ્ત કરી શકાય તેવો જથ્થો હોય છે.

નિર્ણાયક ખનિજો ઇલેક્ટ્રિક ગતિશીલતા, અદ્યતન રસાયણશાસ્ત્ર સેલ બેટરીઓ, ઊર્જા સંગ્રહ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા માટે આવશ્યક ઇનપુટ્સ છે. ભારત આમાંથી કેટલાંક ખનિજો માટે મુખ્યત્વે આયાત પર નિર્ભર છે. આ સંસાધનોનો સ્થાનિક પુરવઠો વિકસાવવા માટે બેટરી કચરાનું રિસાયક્લિંગ એ સૌથી ઝડપી અને સૌથી ટકાઉ માર્ગોમાંથી એક છે. જ્યારે બેટરીના કચરાને રિસાયકલ કરવાની અને તેમાંથી નિર્ણાયક ખનિજોને શુદ્ધ કરવાની દેશની ક્ષમતા નોંધપાત્ર રીતે વધી છે, ત્યારે અપૂરતી ફીડસ્ટોક ઉપલબ્ધતાને કારણે તેનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ થઈ રહ્યો નથી. ભારતમાં જનરેટ થતા બ્લેક માસની નિકાસ આ મૂલ્યવાન દ્વિતીયક સંસાધનને વિદેશમાં ડાયવર્ટ કરે છે, જ્યારે સ્થાનિક રિસાયકલર્સે, કેટલાક કિસ્સાઓમાં, તેમની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે સામગ્રીની આયાત કરવી પડી છે.

નિકાસ પ્રતિબંધનો હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે ભારતમાં જનરેટ થતા બ્લેક માસને દેશની અંદર જ રિસાયકલ અને શુદ્ધ કરવામાં આવે. આ પગલાથી સ્થાનિક રિસાયક્લિંગ અને રિફાઇનિંગ યુનિટ્સ માટે ફીડસ્ટોક ઉપલબ્ધતાની ખાતરી મળવાની, તેમની ક્ષમતાના ઉપયોગમાં સુધારો થવાની અને આ ક્ષેત્રમાં વધુ રોકાણ અને રોજગારીને પ્રોત્સાહન મળવાની અપેક્ષા છે. તે લિથિયમ, કોબાલ્ટ, નિકલ અને અન્ય નિર્ણાયક ખનિજોની સ્થાનિક પુનઃપ્રાપ્તિમાં વધારો કરશે, જેનાથી આયાત પરની નિર્ભરતા અને તેનાથી સંબંધિત વિદેશી હૂંડિયામણનો બહાર જતો પ્રવાહ ઘટશે. તે આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝનને અનુરૂપ બેટરી ઉત્પાદન, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો, ઊર્જા સંગ્રહ અને સ્વચ્છ-ઊર્જા ટેકનોલોજી માટે સપ્લાય ચેઇનને પણ મજબૂત કરશે. વધુમાં, આ પગલું સર્ક્યુલર ઇકોનોમી અને 'અર્બન માઇનિંગ'ને આગળ ધપાવશે, પ્રાથમિક ખનન પરની નિર્ભરતા ઘટાડશે, જ્યારે લાગુ પર્યાવરણીય નિયમો અનુસાર દેશની અંદર આ ખતરનાક સામગ્રીના પર્યાવરણને અનુકૂળ રિસાયક્લિંગને ટેકો આપશે.

આ પગલું નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ મિશન (NCMM) હેઠળ સરકારની પહેલોને પૂરક બનાવે છે, જેમાં બેટરી કચરો અને ઇ-કચરા જેવા દ્વિતીયક સ્ત્રોતોમાંથી નિર્ણાયક ખનિજોના પૃથક્કરણ અને ઉત્પાદન માટે રિસાયક્લિંગ ક્ષમતા વિકસાવવા માટે સપ્ટેમ્બર 2025 માં કેન્દ્રીય કેબિનેટ દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવેલી ₹1,500 કરોડની પ્રોત્સાહક યોજનાનો પણ સમાવેશ થાય છે. દેશની અંદર બ્લેક માસ જાળવી રાખવાથી યોજના હેઠળ વિકસાવવામાં આવી રહેલી રિસાયક્લિંગ ક્ષમતા પાસે પર્યાપ્ત સ્થાનિક ફીડસ્ટોકની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ મળશે.

આ પગલું સ્થાનિક પ્રક્રિયા માટે નિર્ણાયક ખનિજ ધરાવતા બેટરી કચરા અને બ્લેક માસને જાળવી રાખવા માટે અગ્રણી અર્થતંત્રો દ્વારા અપનાવવામાં આવેલા માપદંડોને અનુરૂપ પણ છે.

આ સૂચના DGFTની વેબસાઇટ, www.dgft.gov.in પર ઉપલબ્ધ છે.

SM/NP/JD