ભારતના બ્લુ ઈકોનોમી અભિયાનના કેન્દ્રમાં આઇલેન્ડ ફિશરીઝ

ભારત આશરે 11,099 કિમીના દરિયાકાંઠા અને લગભગ 24 લાખ ચોરસ કિમીના એક્સક્લુઝિવ ઈકોનોમિક ઝોન (EEZ) દ્વારા સમર્થિત વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દરિયાઈ સાધન આધાર ધરાવે છે. તેના EEZમાં 58.6 લાખ મેટ્રિક ટનના અંદાજિત દરિયાઈ મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષમતા સાથે, આ ક્ષેત્ર લગભગ 50 લાખ માછીમારોના જીવનનિર્વાહને ટકાવી રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, જ્યારે ખાદ્ય સુરક્ષા, પોષણ, રોજગાર, આવક સર્જન અને નિકાસ કમાણીમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે. ભારત આજે વૈશ્વિક સ્તરે અગ્રણી મત્સ્યઉદ્યોગ અને એક્વાકલ્ચર ઉત્પાદક દેશોમાં સ્થાન ધરાવે છે, જેમાં નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન સીફૂડ નિકાસનું મૂલ્ય લગભગ ₹73,890 કરોડ હતું, જે રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્ર અને વૈશ્વિક સીફૂડ વેપારમાં આ ક્ષેત્રના વધતા મહત્વ પર ભાર મૂકે છે. ભારતનું મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્ર ઉત્પાદન-કેન્દ્રિત પ્રવૃત્તિમાંથી રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રના ગતિશીલ, ટેકનોલોજી-સંચાલિત અને મૂલ્ય-લક્ષી સ્તંભમાં વિકસિત થઈ રહ્યું છે. 2015 થી ભારત સરકારે મુખ્ય યોજનાઓ અને કાર્યક્રમો દ્વારા રૂ. 39,272 કરોડ પ્રતિબદ્ધ કરીને મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષેત્રે જાહેર રોકાણમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે.

PMMSY હેઠળ, મત્સ્યઉદ્યોગ વિકાસને મજબૂત કરવા માટે આઇલેન્ડ ટેરિટરીઝ (દ્વીપસમૂહ વિસ્તારો) માટે નોંધપાત્ર રોકાણની કલ્પના કરવામાં આવી છે. આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમુહને ₹218 કરોડનું રોકાણ ફાળવવામાં આવ્યું છે, જ્યારે લક્ષદ્વીપ માટે ₹175 કરોડ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે, જે આ વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ પ્રદેશોની મત્સ્યઉદ્યોગ ક્ષમતાને અનલોક કરવાની સરકારની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.

દ્વીપ-સંચાલિત મત્સ્યઉદ્યોગ વિકાસ પરનો આ ફોકસ યુનિયન બજેટ 2025-26માં પણ પ્રતિબિંબિત થયો હતો, જેમાં લક્ષદ્વીપ અને આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમુહ પર વિશેષ ભાર મૂકીને એક્સક્લુઝિવ ઈકોનોમિક ઝોન અને હાઈ સીઝમાંથી મત્સ્યઉદ્યોગ સંસાધનોના ટકાઉ ઉપયોગ માટે એક સક્ષમ માળખાની રૂપરેખા આપવામાં આવી હતી. આ ભાર ભારતીય EEZ અને અડીને આવેલા હાઈ સીઝમાં ઓછો ઉપયોગ ધરાવતા દરિયાઈ મત્સ્ય સંસાધનો સુધી પહોંચવામાં આ દ્વીપ પ્રદેશોના વ્યૂહાત્મક મહત્વની સ્પષ્ટ માન્યતા દર્શાવે છે, જ્યારે ભવિષ્યના વિસ્તરણના કેન્દ્રમાં ટકાઉપણું અને વૈજ્ઞાનિક સંચાલનને રાખવામાં આવે છે.

લક્ષદ્વીપ અને આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમુહ ભારતની દરિયાઈ ભૂગોળમાં એક વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. બંને દ્વીપસમુહો મળીને દેશના એક્સક્લુઝિવ ઈકોનોમિક ઝોનનો લગભગ 40% હિસ્સો ધરાવે છે, જે અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીમાં ભારતની ઉપસ્થિતિનો વિસ્તાર કરે છે, જેમાં સમૃદ્ધ મહાસાગરીય માછીમારી વિસ્તારો અને મુખ્ય ટ્યુના સ્થળાંતર માર્ગો સુધી પહોંચ છે. લક્ષદ્વીપની લગૂન પ્રણાલીઓ, કોરલ રીફ્સ અને આસપાસના ઊંડા દરિયાઈ પાણી ટ્યુના ફિશરીઝ, સીવીડ ખેતી અને રીફ-આધારિત આજીવિકા માટે સાનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ પૂરી પાડે છે. આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમુહ તેમના વિશાળ દરિયાકાંઠા, વૈવિધ્યસભર દરિયાઈ રહેઠાણો અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયાઈ દરિયાઈ માર્ગોની નિકટતા સાથે, ટકાઉ મત્સ્યઉદ્યોગ, મેરીકલ્ચર અને મૂલ્યવર્ધિત સીફૂડ ઉત્પાદનના વિસ્તરણ માટે સમાન તકો પૂરી પાડે છે. તેમની ઇકોલોજીકલ સમૃદ્ધિ અને વ્યૂહાત્મક સ્થાન આ દ્વીપોને વધુ વૈવિધ્યસભર અને સમુદ્ર-આધારિત મત્સ્ય અર્થતંત્રના નિર્માણના ભારતના પ્રયાસો માટે કેન્દ્રીય બનાવે છે.

ટ્યુના વિકાસ ઉચ્ચ-મૂલ્યવાળા દરિયાઈ મત્સ્યઉદ્યોગ માટે સરકારના વ્યૂહાત્મક રોડમેપના કેન્દ્રબિંદુ તરીકે ઉભરી આવ્યો છે. લક્ષદ્વીપ અને આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમુહની આસપાસના પાણીમાં યલોફિન, સ્કીપજેક અને બિગઆઈ ટ્યુનાનો નોંધપાત્ર ઓછો ઉપયોગ થયેલ સ્ટોક છે, જે ટકાઉ, નિકાસ-લક્ષી મત્સ્યઉદ્યોગ માટે મજબૂત ક્ષમતા પૂરી પાડે છે. સરકાર વિજ્ઞાન-આધારિત અને મૂલ્ય-સાંકળ સંચાલિત અભિગમ આગળ ધપાવી રહી છે જે આધુનિક ઊંડા દરિયાઈ જહાજો, હૂક એન્ડ લાઈન અને પોલ એન્ડ લાઈન જેવી પસંદગીયુક્ત માછીમારી પદ્ધતિઓ, સુધારેલ ઓનબોર્ડ હેન્ડલિંગ, કોલ્ડ-ચેઈન વિસ્તરણ, પ્રોસેસિંગ અને કેનિંગ સુવિધાઓ અને કાર્યક્ષમ નિકાસ લિંકેજને સંકલિત કરે છે. લક્ષદ્વીપમાં પાંચ વર્ષીય યોજના ટ્યુના ઉત્પાદનને બમણું કરીને 50,000 ટન કરવાનો ધ્યેય રાખે છે, જેને ઊંડા દરિયાઈ જહાજો, મધર વેસલ્સ અને ટાપુઓની પરંપરાગત, પર્યાવરણીય રીતે સાઉન્ડ પોલ અને લાઈન ફિશરીના સમાવેશ દ્વારા સમર્થન મળે છે. આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમુહમાં, PMMSY હેઠળ એક સમર્પિત ટ્યુના ક્લસ્ટર ફ્લીટ મોડર્નાઈઝેશન અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટને ઝડપી બનાવી રહ્યું છે, જેમાં નવા જહાજો, અપગ્રેડ કરેલ ફિશિંગ ફ્લીટ્સ અને વિસ્તૃત કોલ્ડ સ્ટોરેજ ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે MPEDAની મજબૂત ઉપસ્થિતિથી બજારની પહોંચમાં સુધારો થવાની અને ટાપુઓ પરથી સીધી નિકાસ સુવિધા મળવાની અપેક્ષા છે.

ટ્યુના વેલ્યુ ચેઈન ડેવલપમેન્ટ ઉપરાંત સરકાર ટાપુના અર્થતંત્રના પૂરક સ્તંભો તરીકે સીવીડ અને ઓર્નામેન્ટલ ફિશરીઝને પણ આગળ ધપાવી રહી છે, જે માત્ર કેપ્ચર ફિશરીઝથી આગળ વધારીને મત્સ્યઉદ્યોગના વિકાસ મોડેલને વ્યાપક બનાવે છે. લક્ષદ્વીપની સ્વચ્છ લગૂન સિસ્ટમ્સ અને આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમુહના કોરલ-સભર ઇકોસિસ્ટમ્સ ટકાઉ સીવીડ ખેતી માટે સાનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ પૂરી પાડે છે, જેમાં ખોરાક, ન્યુટ્રાબ્યુટિકલ્સ, કોસ્મેટિક્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને બાયો-ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોમાં સંભવિત ઉપયોગો છે. લક્ષદ્વીપને સમર્પિત સીવીડ ક્લસ્ટર તરીકે અધિસૂચિત કરવામાં આવ્યા હોવાથી, રોડમેપ વિશ્વસનીય સીવીડ વેલ્યુ ચેઈન વિકસાવવા માટે મોટા પાયે ખેતી, સીડ બેંક, હેચરી અને સક્ષમતા નિર્માણની કલ્પના કરે છે. ઓર્નામેન્ટલ ફિશરીઝ બીજી એક ઉચ્ચ-મૂલ્યની તક ઉમેરે છે, ખાસ કરીને લક્ષદ્વીપમાં, જે 300થી વધુ રીફ-સંકળાયેલ ઓર્નામેન્ટલ પ્રજાતિઓનું યજમાન છે. વ્યૂહાત્મક યોજના મધ્યમ કદના ઉછેર એકમો સ્થાપિત કરવા, સંરક્ષણ-આધારિત અને નિયંત્રિત સંગ્રહ પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવા અને ટકાઉ સ્ત્રોતવાળી એક્વેરિયમ પ્રજાતિઓ માટે બજાર પહોંચમાં સુધારો કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેનાથી નાજુક દરિયાઈ નિવસનતંત્રોનું રક્ષણ કરતી વખતે દ્વીપના સમુદાયો માટે વિવિધ આજીવિકાની તકો ઊભી થાય છે.

વિકાસના આ ઉભરતા ક્ષેત્રોને સક્ષમ કરવા માટે, મત્સ્યઉદ્યોગ માળખાકીય સુવિધાઓનું આધુનિકીકરણ દ્વીપસમૂહ વિસ્તારોમાં સરકારના અભિગમનું એક મુખ્ય તત્વ બની ગયું છે. ફિશ લેન્ડિંગ સેન્ટરો, આઈસ પ્લાન્ટ્સ, કોલ્ડ-ચેઈન નેટવર્ક્સ, ઓનબોર્ડ પ્રિઝર્વેશન સિસ્ટમ્સ, ફિશ એગ્રીગેટીંગ ડિવાઈસ, બોટ-બિલ્ડિંગ યાર્ડ્સ, વેલ્યુ-એડિશન યુનિટ્સ અને નિકાસ સુવિધાને ટેકો આપવા માટેની પ્રણાલીઓ સહિત વેલ્યુ ચેઈનમાં સમગ્ર ક્ષેત્રમાં રોકાણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ ઉપાયોનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક ક્ષમતાનું નિર્માણ કરવાનો, લણણી પછીના નુકસાનને ઘટાડવાનો અને સ્થાનિક અને નિકાસ બજારોમાં પહોંચવા માટે ટાપુ-આધારિત મત્સ્યઉદ્યોગની સજ્જતામાં સુધારો કરવાનો છે.

એકસાથે લેવામાં આવે તો, આ હસ્તક્ષેપો ભારતના દ્વીપ પ્રદેશોને વધુ વૈવિધ્યસભર અને ટકાઉ દરિયાઈ અર્થતંત્રના કેન્દ્રમાં મૂકવાના લાંબા ગાળાના પ્રયાસ સૂચવે છે. ટ્યુના ફિશરીઝ, સીવીડ ખેતી, ઓર્નામેન્ટલ ફિશરીઝ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ, સંશોધન સપોર્ટ અને માર્કેટ એક્સેસને જોડીને વ્યૂહરચના સંસાધન નિષ્કર્ષણથી આગળ વધીને ટાપુઓની અંદર મૂલ્ય નિર્માણ તરફ આગળ વધવા માંગે છે. તેની સફળતા ઈકોલોજીકલ સુરક્ષા સાથે ઉત્પાદન વૃદ્ધિને સંતુલિત કરવા પર નિર્ભર રહેશે, જ્યારે માછીમારો, સ્થાનિક સાહસો અને દ્વીપ સમુદાયો ઉભરતી સ્થાનિક અને નિકાસ વેલ્યુ ચેઈનમાં અર્થપૂર્ણ રીતે ભાગ લેવા માટે સક્ષમ બને તે સુનિશ્ચિત કરશે.

SM/BS/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com