ટકાઉ ભારત માટે ભૂ-ઉષ્મીય ઉર્જાનો ઉપયોગ

પૃથ્વીની સપાટી નીચે, તેના આંતરિક ભાગની તીવ્ર ગરમીમાંથી નીકળતો, એક સતત, ઓછા કાર્બનવાળો ઊર્જા સ્ત્રોત રહેલો છે જેને ભૂ-ઉષ્મીય ઊર્જા કહેવાય છે. યોગ્ય ભૂસ્તરશાસ્ત્ર અને ટેકટોનિક્સ ધરાવતા સ્થળોએ, આ ઊર્જાનો ઉપયોગ વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરી શકાય છે અથવા જમીન પર સીધો ઉપયોગ કરી શકાય છે. સૌર અને પવન ઊર્જાથી વિપરીત, આ સ્ત્રોત નવીનીકરણીય ઊર્જા પૂરી પાડે છે જે ચોવીસ કલાક ઉપલબ્ધ છે. આ સંભાવનાને ઓળખીને, સરકારે સપ્ટેમ્બર 2025માં ભૂ-ઉષ્મીય ઊર્જા પર રાષ્ટ્રીય નીતિને સૂચિત કરી. આ નીતિ ભારતના ભૂ-ઉષ્મીય સંસાધનોની શોધ અને વિકાસ માટે એક સ્પષ્ટ રોડમેપ તૈયાર કરે છે. નવી અને નવીનીકરણીય ઊર્જા મંત્રાલય (MNRE) તેના અમલીકરણ માટે નોડલ મંત્રાલય છે.

લદ્દાખની પુગા ખીણમાં દેશના પ્રથમ બે ભૂ-ઉષ્મીય કુવાઓ કાર્યરત કર્યા. સમુદ્ર સપાટીથી 14,000 ફૂટથી વધુ ઊંચાઈ પર, પુગા ખીણ ભારતના સૌથી આશાસ્પદ ભૂ-ઉષ્મીય સ્થળોમાંનું એક છે, જે તેના ગરમ ઝરણા અને ભૂગર્ભ ગરમીના ભંડાર માટે જાણીતું છે. બે 1,000-મીટર-ઊંડા કુવાઓ જળાશય મૂલ્યાંકનને ટેકો આપશે. તેઓ ભારતના પ્રથમ 1-મેગાવોટ પ્રદર્શન ભૂ-ઉષ્મીય પાવર પ્રોજેક્ટ માટે પણ માર્ગ મોકળો કરે છે , જે ભૂ-ઉષ્મીય પાવર ઉત્પાદનમાં દેશના પ્રવેશને ચિહ્નિત કરે છે.

જેમ-જેમ ભારત તેના સ્વચ્છ ઉર્જા સંક્રમણને આગળ ધપાવે છે, તેમ ભૂ-ઉષ્મીય ઉર્જા દેશના નવીનીકરણીય ઉર્જા મિશ્રણને વૈવિધ્યસભર બનાવવા માટે એક વિશ્વસનીય, સ્વદેશી રીત પ્રદાન કરે છે.

ભૂઉષ્મીય ઉર્જાને સમજવું: એક ઝાંખી

જીઓથર્મલ એનર્જી એક સ્થિર, ઓછા કાર્બન અને હવામાન-સ્વતંત્ર ઉર્જા સ્ત્રોત છે. તે ભારતના સ્વચ્છ ઉર્જા ભવિષ્યને મજબૂત બનાવવા અને અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે વિશાળ વણવપરાયેલ સંસાધન આધાર ધરાવે છે.

ભૂઉષ્મીય ઊર્જાની રચના

પૃથ્વીના આંતરિક ભાગમાં મુખ્ય ચાર સ્તરો આવેલા છે: સૌથી બહારનું ઘન સ્તર (ભૂ-કવચ અથવા 'ક્રસ્ટ'); મધ્યવર્તી અર્ધ-ઘન સ્તર (મેન્ટલ); અને કેન્દ્રભાગ (કોર), જે ઘટ્ટ પ્રવાહી બાહ્ય ભાગ અને ઘન આંતરિક ભાગમાં વહેંચાયેલો છે. પૃથ્વીની અંદર ઊંડાઈ સાથે તાપમાન વધતું જાય છે—મેન્ટલ અને કોરની સીમા પર તાપમાન આશરે ૩,૭૦૦°C સુધી પહોંચે છે, જ્યારે કોરનું પોતાનું તાપમાન ૫,૦૦૦°C થી ૬,૦૦૦°C સુધી હોઈ શકે છે. આ ઉષ્મા યુરેનિયમ, થોરિયમ અને પોટેશિયમ જેવા તત્વોના કિરણોત્સર્ગી વિઘટન (radioactive decay) દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે; આ ઉપરાંત, ગ્રહના નિર્માણ સમયની અવશેષી ઉષ્મા પણ તેમાં સામેલ હોય છે. આ ઉષ્મા મેન્ટલની અંદર વિશાળ 'સંવહન પ્રવાહો' (convection currents) પેદા કરે છે, કારણ કે ગરમ પદાર્થો કોરની સીમા પાસેથી મેન્ટલના ઉપરના ઠંડા ભાગો અને ભૂ-કવચ તરફ ગતિ કરે છે. આ પદાર્થોમાં હાઈડ્રોક્સાઈડના સ્વરૂપમાં બંધાયેલું પાણી પણ હોય છે. આ સંવહન પ્રવાહો જ તમામ ટેક્ટોનિક પ્રવૃત્તિઓ—જેમ કે ભૂકંપ, જ્વાળામુખી વિસ્ફોટ અને પર્વતમાળાઓનું નિર્માણ—માટે જવાબદાર મુખ્ય બળ છે. ભૂસ્તરીય રીતે સક્રિય વિસ્તારોમાં, તિરાડો અને ભ્રંશો (faults) આ ગરમ પદાર્થોને સપાટીની નજીક આવવા માટેનો માર્ગ પૂરો પાડે છે. આ પ્રક્રિયાને પરિણામે છિદ્રાળુ ખડકોની અંદર ગરમ પાણી અને વરાળના ભંડારો રચાય છે. પૃથ્વીના આંતરિક ભાગમાંથી મળતી આ તાપીય ઊર્જાને 'ભૂ-તાપીય ઊર્જા' (geothermal energy) કહેવામાં આવે છે.

ભૂઉષ્મીય ઉર્જાથી વીજળી ઉત્પાદન સુધી

ભૂ-તાપીય વિદ્યુત ઉત્પાદનમાં, પૃથ્વીની સપાટી નીચે રહેલા ગરમ પાણી અને વરાળની કુદરતી ઉષ્માનો ઉપયોગ કરીને વીજળી ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. ઊંડા કૂવાઓ દ્વારા આ સંસાધનોને સપાટી પર લાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ, આ વરાળનો ઉપયોગ ટર્બાઇન ચલાવવા માટે થાય છે, જે એક જનરેટર સાથે જોડાયેલું હોય છે. આ પ્રક્રિયા પરંપરાગત તાપીય વિદ્યુત ઉત્પાદન (thermal power generation) જેવી જ છે, પરંતુ તેમાં બળતણ બાળવાને બદલે પૃથ્વીની સપાટી નીચે રહેલી કુદરતી ઉષ્માનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. વીજળી ઉત્પન્ન થયા પછી, પ્રક્રિયામાં વપરાયેલું પાણી ઠંડું કરવામાં આવે છે અને તેને ફરીથી તે જ ભૂગર્ભ ભંડારમાં પાછું મોકલી દેવામાં આવે છે. આનાથી સંસાધનોની પુનઃપૂર્તિ સુનિશ્ચિત થાય છે, જેના પરિણામે સતત ઊર્જા ઉત્પાદન શક્ય બને છે. ભૂ-તાપીય ઊર્જાનો સીધો ઉપયોગ વિવિધ કાર્યો માટે થઈ શકે છે—જેમ કે વિસ્તારોને ગરમ રાખવા (district heating), કૃષિ, જળચર ઉછેર (aquaculture), અને ઈમારતોને ગરમ કે ઠંડી રાખવી—જેના દ્વારા ભૂ-તાપીય ઉષ્માનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ શક્ય બને છે.

ભારતનો ભૂઉષ્મીય સંસાધન આધાર

ભારતની વૈવિધ્યસભર ભૂસ્તરશાસ્ત્ર ભૂઉષ્મીય વિકાસ માટે મજબૂત પાયો પૂરો પાડે છે. ભારતીય ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણ (GSI) એ દેશભરમાં 381 ગરમ પાણીના ઝરણાઓનું નકશાકરણ કર્યું છે અને 10 ભૂઉષ્મીય પ્રાંતોને ઓળખ્યા છે. ભારતની સૈદ્ધાંતિક ભૂઉષ્મીય સંભાવના લગભગ 10.6 GW છે. આમાંથી, 42 સ્થળોને વીજ ઉત્પાદન અને સીધા ગરમીના ઉપયોગ માટે આશાસ્પદ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા છે.

આ 10 ભૂ-તાપીય ક્ષેત્રોમાં હિમાલય ક્ષેત્ર, નાગા-લુશાઈ, આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓ, સોન-નર્મદા-તાપ્તી (SONATA) ઝોન, પશ્ચિમ કિનારો, કેમ્બે ગ્રેબેન (Cambay Graben), અરવલ્લી ક્ષેત્ર, મહાનદી બેસિન, ગોદાવરી બેસિન અને દક્ષિણ ભારતીય ક્રેટોનિક (સ્થિર ભૂ-ખંડ) ક્ષેત્રનો સમાવેશ થાય છે.

ભારતના ભૂસ્તરશાસ્ત્ર અને ટેકટોનિક્સને કારણે, ભૂસ્તરશાસ્ત્રના અનુકૂળ ક્ષેત્રોમાં ભૂસ્તરશાસ્ત્રના રિફ્ટ બેસિનનો મજબૂત અવકાશ છે. પરંતુ ભૂસ્તર સંસાધનો જ્યાં પણ હોય ત્યાં યોગ્ય પ્રોજેક્ટ્સ ઉભા થઈ શકે છે. ઉન્નત જીઓથર્મલ સિસ્ટમ્સ (EGS) અને એડવાન્સ્ડ જીઓથર્મલ સિસ્ટમ્સ (AGS) જેવી અદ્યતન તકનીકો સંશોધનની તકોને વધુ વિસ્તૃત કરશે.

ભારતનું ભૂઉષ્મીય વિસ્તરણ

ભારત નોંધપાત્ર ગતિથી સંસાધન મૂલ્યાંકનથી ક્ષેત્ર પ્રદર્શન તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આ ગતિ નવી અને નવીનીકરણીય ઉર્જા મંત્રાલય દ્વારા જુલાઈ અને ઓગસ્ટ 2025 વચ્ચે પાંચ સંશોધન અને વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, જેમાં સંસાધન મૂલ્યાંકન, સ્વદેશી ટેકનોલોજી વિકાસ અને ક્ષેત્ર પ્રદર્શનનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ વીજળી ઉત્પાદન, ગરમી અને ઠંડક એપ્લિકેશનોનો સમાવેશ કરે છે. આ પ્રયાસો ભવિષ્યના વ્યાપારી ઉપયોગ માટે જરૂરી તકનીકી ડેટા અને ક્ષેત્ર અનુભવ ઉત્પન્ન કરી રહ્યા છે.

નોંધપાત્ર ભૂઉષ્મીય સંસાધનો, અદ્યતન ટેકનોલોજીઓ અને પ્રારંભિક ક્ષેત્રીય પ્રવૃત્તિ ભારતમાં ભૂઉષ્મીય ઊર્જાના ભવિષ્યનો પાયો નાખી રહી છે. જ્યારે વ્યાપારી ધોરણે વીજ ઉત્પાદન હજુ સ્થાપિત થયું નથી, ત્યારે કુવા ક્ષેત્રોનું વિસ્તરણ, પ્રદર્શન પ્રવૃત્તિઓ અને સંશોધન અને વિકાસ પહેલ વ્યાપક ઉપયોગ માટે ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવી રહી છે.

ભારતની ભૂ-ઉષ્મીય સંભાવનાને ઉજાગર કરવી: નીતિ અને ભાગીદારી

ભૂઉષ્મીય ઊર્જા વિશ્વભરમાં એક સાબિત, સ્થાપિત નવીનીકરણીય ટેકનોલોજી છે. 2025ના અંત સુધીમાં વૈશ્વિક સ્થાપિત ક્ષમતા 15.67 GW સુધી પહોંચી ગઈ. ઇન્ડોનેશિયા, યુએસ, ફિલિપાઇન્સ, તુર્કી અને ન્યુઝીલેન્ડ આ ક્ષેત્રમાં આગળ છે, જે સંયુક્ત રીતે વૈશ્વિક ક્ષમતાના લગભગ 67% હિસ્સો ધરાવે છે. ભારત હવે ભૂઉષ્મીય ઊર્જાને સંસાધન મૂલ્યાંકનથી વાસ્તવિક-વિશ્વના જમાવટ સુધી આગળ વધારવા માટે એક મજબૂત ઇકોસિસ્ટમ બનાવી રહ્યું છે. રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો અને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી આ મિશનને આગળ ધપાવી રહી છે, સમગ્ર ક્ષેત્રમાં સંશોધન, ટેકનોલોજી વિકાસ અને જ્ઞાન આદાનપ્રદાનને શક્તિ આપી રહી છે.

રાષ્ટ્રીય ભૂઉષ્મીય ઊર્જા નીતિ, 2025

રાષ્ટ્રીય ભૂઉષ્મીય ઉર્જા નીતિનો ઉદ્દેશ્ય ભૂઉષ્મીય ઉર્જાને એક મુખ્ય નવીનીકરણીય સ્તંભ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો છે. તે ભારતના ભૂઉષ્મીય સંસાધનોના વ્યવસ્થિત સંશોધન અને જમાવટને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ નીતિ સંશોધન, સમારરકામ, જળાશય વ્યવસ્થાપન અને સીધા ઉપયોગના કાર્યક્રમોને પ્રાથમિકતા આપે છે. તે ગરમી અને ઠંડક માટે ગ્રાઉન્ડ સોર્સ હીટ પમ્પ્સ (GSHPs)ને પણ સમર્થન આપે છે. સ્પષ્ટ નિયમનકારી માળખું જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્ર બંનેની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ નીતિ ભૂઉષ્મીય ઉપયોગ માટે ત્યજી દેવાયેલા તેલ અને ગેસ કુવાઓનો ફરીથી ઉપયોગ કરવાની સુવિધા આપે છે. તે રાષ્ટ્રીય ભૂઉષ્મીય ડેટા ભંડાર, પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ અને શ્રેષ્ઠતા કેન્દ્રોને પણ સમર્થન આપે છે.

નવીનીકરણીય ઉર્જા સંશોધન અને ટેકનોલોજી વિકાસ કાર્યક્રમ (RE-RTD)

MNRE સંશોધન સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગ ભાગીદારો દ્વારા RE-RTD યોજનાનો અમલ કરી રહ્યું છે. આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય દેશભરમાં ભૂઉષ્મીય ઊર્જા સહિત નવીનીકરણીય ઊર્જા માટે સ્વદેશી, ખર્ચ-અસરકારક તકનીકો વિકસાવવાનો છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ

ઓસ્ટ્રેલિયા અને આઇસલેન્ડ સાથેના સહયોગ મિકેનિઝમ હેઠળ, ભૂ-ઉષ્મીય ઊર્જાને સહકારના મુખ્ય ક્ષેત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવી છે. તેવી જ રીતે, સાઉદી અરેબિયા સાથેના સમજૂતી કરારમાં ભૂ-ઉષ્મીય ઊર્જાને દ્વિપક્ષીય જોડાણના કેન્દ્ર ક્ષેત્ર તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવી છે.

આ પહેલો ભારતના ભૂ-ઉષ્મીય સંસાધનોને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સ્કેલેબલ ઉકેલોમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે એક સંકલિત પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડી રહી છે.

ભારતના નવીનીકરણીય ઊર્જા મિશ્રણમાં નવું પરિમાણ

ભારતની ભૂ-ઉષ્મીય ઊર્જા યાત્રા સરકારની ઊર્જા સુરક્ષા અને ટકાઉ વિકાસ પ્રત્યેની અડગ પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ભૂ-ઉષ્મીય ઊર્જા પર રાષ્ટ્રીય નીતિને સૂચિત કરવાથી લઈને લદ્દાખની પુગા ખીણમાં દેશના પ્રથમ બે ભૂ-ઉષ્મીય કુવાઓ કાર્યરત કરવા સુધી, ભારતે આયોજનથી અમલીકરણ તરફ નિર્ણાયક રીતે આગળ વધ્યું છે. દેશમાં લગભગ 10,600 મેગાવોટની સૈદ્ધાંતિક ભૂ-ઉષ્મીય સંસાધન ક્ષમતા છે. પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સનો વિકાસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ મજબૂત કરવાથી તેના કાર્યક્રમો, વીજળી ઉત્પાદનથી લઈને ગરમી, ભૂ-પર્યટન અને કૃષિ સુધી વિસ્તરી રહ્યા છે. આમ, ભૂ-ઉષ્મીય ઊર્જા ભારતના નવીનીકરણીય ઊર્જા પોર્ટફોલિયોમાં એક મૂલ્યવાન ઉમેરો તરીકે ઉભરી રહી છે. જેમ જેમ ભારત તેના 2070 નેટ શૂન્ય લક્ષ્ય તરફ આગળ વધે છે, તેમ તેમ ભૂ-ઉષ્મીય ઊર્જા દેશના ઊર્જા સંક્રમણ અને પ્રગતિનો એક સ્થિર, સ્વદેશી સ્તંભ રહેશે.

સંદર્ભ:

નવી અને નવીનીકરણીય ઉર્જા મંત્રાલય

• https://mnre.gov.in/en/notice/national-policy-on-geothermal-energy/
• https://sansad.in/getFile/annex/269/AU1097_29PJgg.pdf?source=pqars&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200435&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1953550&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2167657&reg=48&lang=2

કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ લદ્દાખનું વહીવટ

• લદ્દાખમાં પુગા ખીણમાં ભારતના પ્રથમ બે ભૂ-ઉષ્મીય કુવાઓનું એલજી વીકે સક્સેનાએ કમિશનિંગ કર્યું. | કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ લદ્દાખનું વહીવટ | ભારત

માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય

• https://newsonair.gov.in/india-has-commissioned-its-first-ever-geothermal-wells-in-ladakh-union-minister-pralhad-joshi/

તેલંગાણા રિન્યુએબલ એનર્જી ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન લિમિટેડ

• https://tgredco.telangana.gov.in/Geothermal.aspx

આંતરરાષ્ટ્રીય નવીનીકરણીય ઉર્જા એજન્સી

• https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2026/Mar/IRENA_DAT_RE_capacity_statistics_2026.pdf?utm_source

યુએસ ઊર્જા વિભાગ

• https://www.energy.gov/hgeo/geothermal/geothermal-electricity-generation

યુએસ એનર્જી ઇન્ફર્મેશન એડમિનિસ્ટ્રેશન

• https://www.eia.gov/energyexplained/geothermal/
• https://www.eia.gov/analysis/studies/powerplants/capitalcost/pdf/capital_cost_AEO2025.pdf?utm_source

પીડીએફ જોવા માટે ક્લિક કરો

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com