મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્ર ઉત્પાદનથી વિશેષ છે: માછલી મૂલ્ય વર્ધન સાહસો અને મોબાઈલ માર્કેટિંગ ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી ભારતની બ્લુ ઇકોનોમીમાં પરિવર્તન લાવવા માટે તૈયાર

ભારતનું મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્ર ઉત્પાદન-કેન્દ્રિત પ્રવૃત્તિમાંથી રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રના એક ગતિશીલ, ટેકનોલોજી-સંચાલિત અને મૂલ્ય-ઓરિએન્ટેડ સ્તંભ તરીકે વિકસી રહ્યું છે. તે ખાદ્ય અને પોષણ સુરક્ષાને મજબૂત કરવામાં, રોજગારનું સર્જન કરવામાં, ગ્રામીણ આજીવિકાને સહયોગ આપવામાં અને નિકાસ કમાણીમાં યોગદાન આપવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

મૂલ્ય વર્ધન, કોલ્ડ-ચેઇન વિકાસ, આધુનિક પ્રોસેસિંગ, મોબાઈલ ફિશ માર્કેટિંગ અને સ્ટાર્ટ-અપ-સંચાલિત નવીનતા દ્વારા મત્સ્યોદ્યોગ ઇકોસિસ્ટમમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન જોવા મળ્યું છે. ટ્રેસેબિલિટી, ઉત્પાદકતા, ગુણવત્તા ગુણવત્તા ખાતરી અને લણણી પછીના સંચાલનમાં સુધારો કરવા માટે સાહસો આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ઇન્ટરનેટ ઓફ થિંગ્સ, બ્લોકચેન, ડ્રોન ટેકનોલોજી, સ્માર્ટ કોલ્ડ-ચેઇન સિસ્ટમ્સ અને પ્રિસિઝન એક્વાકલ્ચરને ઝડપથી અપનાવી રહ્યા છે. એકસાથે મળીને, આ હસ્તક્ષેપો નુકસાન ઘટાડી રહ્યા છે, નફાકારકતા વધારી રહ્યા છે અને મત્સ્યોદ્યોગ મૂલ્ય શ્રૃંખલાને મજબૂત કરી રહ્યા છે.

મૂલ્ય વર્ધન ભારતના મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્રને પ્રાથમિક ઉત્પાદન પ્રવૃત્તિમાંથી વૈવિધ્યસભર અને બજાર-ઓરિએન્ટેડ સાહસમાં પુનઃઆકાર આપવા માટે એક નિર્ણાયક ચાલકબળ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. માછલી અને મત્સ્ય ઉત્પાદનોને પ્રોસેસ, પેકેજ, બ્રાન્ડેડ અને રેડી ટૂ વર્ક અથવા રેડી ટૂ ઈટ ફોર્મેટમાં ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે સક્ષમ કરીને, તે ઉત્પાદકોને સ્થાનિક અને નિકાસ બજારોમાં બદલાતી ગ્રાહક પસંદગીઓનો પ્રતિસાદ આપતી વખતે વધુ સારા ભાવ મેળવવાની મંજૂરી આપે છે. વધુ મહત્વનું એ છે કે, મૂલ્ય વર્ધન લણણી પછીના નુકસાનને ઘટાડવામાં, સેલ્ફ લાઇફ વધારવામાં અને સમગ્ર સપ્લાય ચેઇનમાં ગુણવત્તાના ધોરણો સુધારવામાં મદદ કરે છે. તે રોજગાર અને ઉદ્યોગસાહસિકતાના નવા માર્ગો પણ ખોલે છે, ખાસ કરીને માછીમારો, માછલી ખેડૂતો, મહિલા જૂથો, યુવાનો, સહકારી મંડળીઓ અને પ્રોસેસિંગ, પેકેજિંગ, કોલ્ડ-ચેઇન લોજિસ્ટિક્સ, માર્કેટિંગ અને રિટેલમાં રોકાયેલા નાના સાહસો માટે. આમ કરીને, મૂલ્ય વર્ધન માર્કેટ લિંકેજને મજબૂત બનાવે છે, આવકમાં વધારો કરે છે અને મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્રને સલામત, અનુકૂળ અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા સીફૂડના વધતા બજારમાં વધુ અસરકારક રીતે સ્પર્ધા કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

મૂલ્ય-વર્ધન તરફના આ ફેરફારને જાહેર રોકાણો અને લક્ષ્યાંકિત નીતિગત હસ્તક્ષેપોની શ્રેણી દ્વારા ટેકો આપવામાં આવ્યો છે જેનો ઉદ્દેશ્ય ઉત્પાદનથી લઈને બજારો સુધી ક્ષેત્રને મજબૂત કરવાનો છે.  2015 થી, ભારત સરકારે બ્લુ રિવોલ્યુશન સ્કીમ, ફિશરીઝ એન્ડ એક્વાકલ્ચર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ ફંડ (FIDF), પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY), પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સમૃદ્ધિ સહ યોજના (PM-MKSSY) અને કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ (KCC) જેવી મુખ્ય યોજનાઓ અને કાર્યક્રમો દ્વારા રૂ. 39,272 કરોડ ની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવીને મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્રમાં જાહેર રોકાણમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. આ હસ્તક્ષેપોનો ઉદ્દેશ્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિસ્તાર કરવાનો, ઉત્પાદન અને લણણી પછીની પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવાનો અને દેશભરમાં 74.66 લાખ માછીમારો અને મત્સ્ય ખેડૂતો માટે રોજગાર અને આજીવિકાની તકો ઊભી કરવાનો છે.

પરિવહન અને લોજિસ્ટિક્સ નેટવર્કને મજબૂત કરવા પર સમાંતર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે, જેમાં માછલી પરિવહન પ્રણાલી, છૂટક અને જથ્થાબંધ માછલી બજારો, કિઓસ્ક, ફીડ મિલો, આઇસ પ્લાન્ટ્સ, કોલ્ડ સ્ટોરેજ અને મૂલ્ય-વર્ધિત સાહસ એકમો સહિત 46,500 સુવિધાઓ રૂપિયા 3,393.85 કરોડના રોકાણ સાથે ઉમેરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, અદ્યતન IT સિસ્ટમ્સ, ગ્રીન ટેકનોલોજી અને લોજિસ્ટિક્સ સપ્લાય ચેઇન્સને સંકલિત કરીને પાંચ આધુનિક અને સ્માર્ટ ફિશ માર્કેટ વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે, અને તેનાથી 15,900 રોજગારની તકો ઊભી થવાની અપેક્ષા છે.

ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને લોજિસ્ટિક્સની સાથે, પ્રીમિયમ માછલી મૂલ્ય શ્રૃંખલાઓને ટકાવી રાખવા માટે ગુણવત્તાયુક્ત કાચા માલની ઉપલબ્ધતા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. જેમ જેમ ભારત પ્રીમિયમ માછલી ઉત્પાદનોની આસપાસ મૂલ્ય વર્ધનનો વિસ્તાર કરવા માંગે છે, તેમ ગુણવત્તાયુક્ત કાચા માલનો સતત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવો વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બન્યો છે. આ દિશામાં, વિભાગે ઝડપી વૃદ્ધિ, સુધારેલી રોગ પ્રતિકારક શક્તિ, વધુ સ્થિતિસ્થાપકતા અને ઉચ્ચ ઉત્પાદકતા ધરાવતી માછલીની જાતો વિકસાવવા માટે જિનેટિક ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ પહેલો હાથ ધરી છે. આ પ્રયાસથી ટ્રાઉટ, પ્રોન, કટલા, રોહુ, તિલાપિયા, પંગાસિયસ, સીબાસ અને સ્કેમ્પી જેવી ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી પ્રજાતિઓની સ્થાનિક વપરાશ, પ્રોસેસિંગ અને નિકાસ-લક્ષી બજારો માટે ઉપલબ્ધતાને ટેકો મળવાની અપેક્ષા છે. આવી પ્રજાતિઓ માટે ઉત્પાદન આધારને મજબૂત કરીને, જિનેટિક ઇમ્પ્રૂવમેન્ટ મૂલ્ય-વર્ધિત સાહસોને પૂરક બનાવી શકે છે, ફાર્મ-લેવલના વળતરમાં સુધારો કરી શકે છે અને ભારતને મત્સ્યોદ્યોગ મૂલ્ય શ્રૃંખલામાં આગળ વધવામાં મદદ કરી શકે છે.

આ લાભો નાના ઉત્પાદકો સુધી પહોંચે તે માટે, સંસ્થાકીય મોડલ્સ જે ઉત્પાદનને એકત્રિત કરી શકે અને બજારો સુધીની પહોંચ સુધારી શકે તે વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યા છે. મત્સ્યોદ્યોગમાં મૂલ્ય વર્ધન તરફનો ઝુકાવ સામૂહિક સાહસ મોડલ્સમાં પણ આધારભૂત બની રહ્યો છે જે નાના માછીમારો અને માછલી ખેડૂતોને સ્કેલ, મૂડી અને બજારની પહોંચની મર્યાદાઓને દૂર કરવામાં મદદ કરી શકે છે. વિભાગે 2,195 ફિશરીઝ ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઇઝેશન્સ (FFPOs) ની રચનાને ટેકો આપ્યો છે જે ઉત્પાદકોને આઉટપુટ એકત્રિત કરવા, સંસાધનો ઊભા કરવા અને પ્રોસેસિંગ, બ્રાન્ડિંગ અને માર્કેટિંગ પ્રવૃત્તિઓમાં વધુ અસરકારક રીતે ભાગ લેવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. આમાંથી કેટલીક સંસ્થાઓને ઓપન નેટવર્ક ફોર ડિજિટલ કોમર્સ (ONDC) સાથે પણ સાંકળવામાં આવી છે, જેનાથી ડિજિટલ બજારોમાં તેમની પહોંચ વ્યાપક બની છે અને વાજબી ભાવ સાંપડવાની શક્યતાઓ સુધરી છે. PM-MKSSY હેઠળ, 5,500 મત્સ્યોદ્યોગ સહકારી મંડળીઓને NCDC, NAFED, SFAC અને NERAMAC જેવી મધ્યસ્થી એજન્સીઓના સહયોગથી FFPOs તરીકે કામ કરવા માટે મજબૂત કરવામાં આવી રહી છે. સામૂહિક સોદાબાજી કરવાની શક્તિ બનાવીને અને ઉત્પાદક જૂથોને આધુનિક મૂલ્ય શ્રૃંખલાઓ સાથે જોડીને, આ સંસ્થાઓ મૂલ્ય-વર્ધિત મત્સ્યોદ્યોગ સાહસો તરફ વધુ સમાવેશી સંક્રમણને ટેકો આપે તેવી અપેક્ષા છે.

મૂલ્ય વર્ધન પરનો ભાર લણણી પછીની પ્રવૃત્તિઓ અને મત્સ્યોદ્યોગ-આધારિત સાહસોમાં મહિલાઓની ભાગીદારી માટે એક મજબૂત પ્લેટફોર્મ પણ બનાવી રહ્યો છે. મહિલાઓ ભારતના મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્રમાં, ખાસ કરીને લણણી પછીની કામગીરી અને નાના પાયાના સાહસોમાં એક મહત્વપૂર્ણ શક્તિ તરીકે ઉભરી આવી છે, જ્યાં મૂલ્ય વર્ધને આવક નિર્માણ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા માટે નવા માર્ગો ખોલ્યા છે. તેમના સશક્તિકરણને પ્રધાનમંત્રી મત્સ્ય સંપદા યોજના (PMMSY) હેઠળ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે, જેના હેઠળ 1.28 lakh થી વધુ મહિલા લાભાર્થીઓના લાભ માટે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં રૂપિયા 1,572 કરોડના કેન્દ્રીય હિસ્સા સાથે રૂપિયા 4,155 કરોડથી વધુના પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ ટેકાએ મહિલાઓને માછલી સૂકવવી, માછલીના અથાણાં અને પાપડ બનાવવા, સ્મોક્ડ ફિશ પ્રોડક્ટ્સ, ફિશ પાવડર અને પેકેજિંગ અને રિટેલિંગ જેવી વિવિધ પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવા માટે સક્ષમ બનાવી છે. મોબાઈલ ફિશ વેન્ડિંગ યુનિટ્સ અને માઇક્રો-પ્રોસેસિંગ સાહસો દરિયાકાંઠાના, આંતરદેશીય અને ઉત્તરપૂર્વીય રાજ્યોમાં મહિલાઓ માટે ગૌરવપૂર્ણ આજીવિકા ઊભી કરી રહ્યા છે, જ્યારે પરવડે તેવા, પ્રોટીન-સભર ખોરાકની પહોંચ વિસ્તારીને પોષણ સુરક્ષાને પણ મજબૂત કરી રહ્યા છે.

ભારતનું મત્સ્યોદ્યોગ ક્ષેત્ર પ્રોસેસિંગ, લોજિસ્ટિક્સ, કોલ્ડ-ચેઇન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ અને ઉદ્યોગસાહસિકતામાં રોકાણો દ્વારા સમર્થિત, ઉત્પાદનથી આગળ વધીને મૂલ્ય-શ્રૃંખલા-સંચાલિત અને ટેકનોલોજી-સક્ષમ ઇકોસિસ્ટમ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. PMMSY, PM-MKSSY, FIDF અને KCCના કન્વર્જન્સ સાથે, ક્ષેત્ર લણણી પછીના નુકસાનને ઘટાડવા, મૂલ્ય-વર્ધિત સીફૂડ નિકાસનો વિસ્તાર કરવા, માછીમારોની આવકમાં સુધારો કરવા, મહિલા સંચાલિત સાહસોને પ્રોત્સાહન આપવા અને ગ્રામીણ રોજગારનું સર્જન કરવા માટે વધુ સારી સ્થિતિમાં છે. ભારતીય મત્સ્યોદ્યોગનું ભવિષ્ય માત્ર વધુ માછલી ઉત્પાદન કરવા પર જ આધારિત રહેશે નહીં, પરંતુ સ્થિતિસ્થાપક, બજાર-ઓરિએન્ટેડ મૂલ્ય શ્રૃંખલાઓ બનાવવા પર આધારિત રહેશે જે નવીનતા, ગતિશીલતા, પ્રોસેસિંગ અને ટકાઉ બજાર વિકાસ દ્વારા માછીમારો અને માછલી ખેડૂતોને ગ્રાહકો સાથે જોડે છે.

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com