પોસ્ટેડ ઓન:
28 OCT 2026 11:15AM by PIB Ahmedabad
|
ગ્રીન હાઇડ્રોજન ભારતના સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણના આધારસ્તંભ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. તે નવીનીકરણીય વીજળીનો ઉપયોગ કરીને પાણીને વિભાજીત કરીને ઉત્પન્ન થાય છે. તે ખાતર ઉત્પાદન, પેટ્રોલિયમ રિફાઇનિંગ, આયર્ન અને સ્ટીલ ઉત્પાદન, હેવી-ડ્યુટી રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ અને શિપિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે. નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન (NGHM) સ્થાનિક ઉત્પાદન, ઉત્પાદન, ખાતરીપૂર્વકની માંગ અને વિશ્વસનીય પ્રમાણપત્રને સમર્થન આપે છે. ગ્રીન એમોનિયા હરાજીથી લઈને ભારતની પ્રથમ હાઇડ્રોજન ટ્રેન સુધી, પ્રારંભિક પ્રોજેક્ટ્સ એક આશાસ્પદ માર્ગ તરફ નિર્દેશ કરે છે.
|
ગ્રીન હાઇડ્રોજન કેમ?
હાઇડ્રોજન એક ઊર્જા વાહક છે જે ઊર્જાનો સંગ્રહ કરે છે અને તેને વિવિધ ઉપયોગો માટે પહોંચાડે છે. ઇંધણ કોષમાં તે ઓક્સિજન સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે, જેમાં ફક્ત પાણી અને ગરમી ઉપ-ઉત્પાદનો તરીકે રહે છે, અને કોઈ પ્રદૂષક સંયોજનો અથવા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ નથી. જોકે શુદ્ધ હાઇડ્રોજન પ્રકૃતિમાં મોટી માત્રામાં જોવા મળતું નથી, તે પાણી અથવા કુદરતી ગેસ જેવા સંયોજનોમાંથી મેળવી શકાય છે. તેથી તેની પર્યાવરણીય અસર તે કેવી રીતે બનાવવામાં આવે છે તેના પર આધાર રાખે છે. પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અશ્મિભૂત ઇંધણ પર આધાર રાખે છે અને કાર્બન ઉત્સર્જન છોડે છે.
સૌર અને પવન ઊર્જામાંથી નવીનીકરણીય વીજળીનો ઉપયોગ કરીને ઉત્પાદન આ પગલાને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકે છે. નવીનીકરણીય ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને પાણીને વિભાજીત કરીને બનાવેલા હાઇડ્રોજનને ગ્રીન હાઇડ્રોજન કહેવામાં આવે છે. અશ્મિભૂત-આધારિત માર્ગોથી વિપરીત, આ પ્રક્રિયા ઘણી ઓછી કાર્બન ઉત્સર્જન કરે છે. ભારતના વિપુલ પ્રમાણમાં સૌર અને પવન સંસાધનો સ્થાનિક ઉત્પાદનને શક્ય બનાવે છે. આ દેશના ઊર્જા સ્ત્રોતોને વૈવિધ્યસભર બનાવે છે અને ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત બનાવે છે. તે 2070 સુધીમાં ભારતના ચોખ્ખા-શૂન્ય ઉત્સર્જનના લક્ષ્યને પણ સમર્થન આપે છે.
ગ્રીન હાઇડ્રોજન એવા ક્ષેત્રોમાં સૌથી વધુ મહત્વનું છે જ્યાં ઉત્સર્જન ઘટાડવું મુશ્કેલ છે. કારણોમાં ઉચ્ચ-તાપમાન ગરમીની જરૂરિયાતો, રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓ અને અશ્મિભૂત ઇંધણના થોડા વિકલ્પો શામેલ છે. આ મુશ્કેલ ક્ષેત્રોમાં ખાતર, પેટ્રોલિયમ રિફાઇનિંગ, આયર્ન અને સ્ટીલ, હેવી-ડ્યુટી રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ અને શિપિંગનો સમાવેશ થાય છે. ખાતર અને રિફાઇનિંગ પ્લાન્ટ પહેલાથી જ હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરે છે, તેથી ગ્રીન હાઇડ્રોજન અશ્મિભૂત-આધારિત પુરવઠાને બદલી શકે છે. તે ઓછા ઉત્સર્જનવાળા સ્ટીલ નિર્માણ, પસંદગીના પરિવહન ઉપયોગો અને ઊર્જા સંગ્રહને પણ ટેકો આપી શકે છે. તે ખાસ કરીને ઉપયોગી છે જ્યાં સીધું વીજળીકરણ મુશ્કેલ અથવા ઓછું વ્યવહારુ હોય છે.
ભારત માટે, વ્યાપક અપનાવવાથી આયાતી અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઓછી થઈ શકે છે. તે વૈશ્વિક ઇંધણના ભાવમાં થતા ફેરફારોના સંપર્કમાં પણ ઘટાડો કરશે. આ ક્ષેત્ર ઉત્પાદનમાં તકો ખોલી શકે છે, રોકાણ આકર્ષી શકે છે, રોજગારીનું સર્જન કરી શકે છે અને નિકાસનો વિસ્તાર કરી શકે છે. મૂલ્ય શૃંખલામાં ક્ષમતાઓનું નિર્માણ સ્થાનિક પુરવઠા શૃંખલાઓને મજબૂત બનાવશે અને ઔદ્યોગિક નવીનતાને વેગ આપશે. આમ ગ્રીન હાઇડ્રોજન આત્મનિર્ભરતા, ટકાઉ ઔદ્યોગિક વિકાસ અને ઓછા કાર્બન ભવિષ્યને ટેકો આપી શકે છે.
|
હાઇડ્રોજનને "ગ્રીન" શું બનાવે છે?
હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરતી વખતે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ છોડતો નથી, તેથી તેની આબોહવાની અસર તેનું ઉત્પાદન કેવી રીતે થાય છે તેના પર આધાર રાખે છે. ઓગસ્ટ 2023માં, નવી અને નવીનીકરણીય ઊર્જા મંત્રાલય (MNRE) એ ભારતના ગ્રીન હાઇડ્રોજન સ્ટાન્ડર્ડને સૂચિત કર્યું. જો ઉત્સર્જન પ્રતિ કિલો હાઇડ્રોજન 2 કિલો CO₂ સમકક્ષ કરતા વધુ ન હોય તો હાઇડ્રોજન ગ્રીન તરીકે લાયક ઠરે છે, જે 12 મહિનાની સરેરાશ તરીકે માપવામાં આવે છે. આમ, ભારત ગ્રીન હાઇડ્રોજનને ઔપચારિક રીતે વ્યાખ્યાયિત કરનારા પ્રથમ થોડા દેશોમાંનો એક બન્યો.
|
|
સર્જનાત્મક મન, ઉત્પ્રેરક વિજ્ઞાન, સશક્તિકરણ ટેકનોલોજી
ભારતના ઉભરતા વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને નવીનતા કોન્ક્લેવનું બીજું સંસ્કરણ, ESTIC-2026, 27-29 ઓક્ટોબર 2026 દરમિયાન નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે યોજાઈ રહ્યું છે. વૈજ્ઞાનિક અને ઔદ્યોગિક સંશોધન પરિષદ (CSIR) દ્વારા આયોજિત, આ કોન્ક્લેવ "સર્જનાત્મક મન, ઉત્પ્રેરક વિજ્ઞાન, સશક્તિકરણ ટેકનોલોજી" થીમને અનુસરે છે. તે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં ઉભરતા સીમાઓને આગળ ધપાવે છે, જેમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન ટેકનોલોજી જેવી ઊર્જા તકનીકોનો સમાવેશ થાય છે. 12 વિષયોના ક્ષેત્રોમાં ફેલાયેલા, ESTIC-2026માં પૂર્ણ સત્રો, તકનીકી ચર્ચાઓ અને પ્રદર્શનો સામેલ છે. આ કોન્ક્લેવ ભારતના વિકાસ ભારત 2047ના દ્રષ્ટિકોણને સમર્થન આપવા માટે વ્યૂહાત્મક સહયોગને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. એજન્ડા વિશે વધુ વાંચો: ESTIC 2026
|
ગ્રીન હાઇડ્રોજન કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે?
ગ્રીન હાઇડ્રોજન મુખ્યત્વે પાણી (H₂O) વિદ્યુત વિચ્છેદન-વિશ્લેષણ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. વિદ્યુત વિચ્છેદન-વિશ્લેષણ વીજળીનો ઉપયોગ કરીને સંયોજનને સરળ પદાર્થોમાં વિભાજીત કરે છે. અહીં, નવીનીકરણીય વીજળી પાણીને હાઇડ્રોજન (H₂) અને ઓક્સિજન (O₂)માં વિભાજીત કરે છે, જેમાં ઓછામાં ઓછા ઉત્સર્જન થાય છે.
2H 2 O → 2H 2 + O 2
મુખ્ય સાધન ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર છે. તેમાં બે ઇલેક્ટ્રોડ હોય છે, એક કેથોડ અને એક એનોડ, જે પાવર સ્ત્રોત સાથે જોડાયેલા હોય છે. તેઓ ઇલેક્ટ્રોલાઇટની અંદર કાર્ય કરે છે, જે આયનોને કોષમાંથી પસાર થવામાં મદદ કરે છે. ડાયાફ્રેમ વાયુઓને અલગ રાખે છે અને આયનોને પસાર થવા દે છે. જ્યારે પ્રવાહ વહે છે, ત્યારે કેથોડ પર હાઇડ્રોજન અને એનોડ પર ઓક્સિજન બને છે. વધુ ઉપયોગ માટે વાયુઓને અલગથી એકત્રિત કરવામાં આવે છે. આમ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર નવીનીકરણીય વીજળી અને પાણીને ઉદ્યોગ, પરિવહન અને અન્ય ઉપયોગો માટે ઓછા ઉત્સર્જનવાળા બળતણમાં ફેરવે છે.
|
શું તમે જાણો છો? વિદ્યુત વિચ્છેદન-વિશ્લેષણ પહેલાં પાણી શુદ્ધ કરવામાં આવે છે, કારણ કે અશુદ્ધિઓ કોષોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને તેમનું જીવન ટૂંકું કરી શકે છે. MNRE મુજબ, પ્રતિ કિલો હાઇડ્રોજન માટે લગભગ નવ લિટર ડિમિનરલાઇઝ્ડ પાણીની જરૂર પડે છે. ત્યારબાદ, હાઇડ્રોજનને સૂકવવામાં આવે છે અને કમ્પ્રેશન પહેલાં શુદ્ધ કરવામાં આવે છે. ભારતનું ગ્રીન હાઇડ્રોજન સ્ટાન્ડર્ડ આ દરેક પગલામાંથી ઉત્સર્જનની ગણતરી કરે છે.
|
ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉપયોગો
- ખાતરો: હાઇડ્રોજન અને નાઇટ્રોજનમાંથી બનેલા એમોનિયા, યુરિયા જેવા નાઇટ્રોજન ખાતરોનો આધાર છે. આમાંથી મોટાભાગનો હાઇડ્રોજન હવે કુદરતી ગેસમાંથી આવે છે. ગ્રીન હાઇડ્રોજન તેને બદલી શકે છે અને ઘણા ઓછા ઉત્સર્જન સાથે ગ્રીન એમોનિયા ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
- પેટ્રોલિયમ રિફાઇનરીઓ: રિફાઇનરીઓ પેટ્રોલ અને ડીઝલમાંથી સલ્ફર દૂર કરવા માટે હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ કરે છે, જેથી ઇંધણ વધુ સ્વચ્છ બને છે. તેઓ તેનો ઉપયોગ ભારે તેલને ડીઝલ, એવિએશન ટર્બાઇન ઇંધણ અને નેપ્થા જેવા હળવા ઇંધણમાં અપગ્રેડ કરવા માટે પણ કરે છે. આ ઇંધણ માર્ગ પરિવહન, એવિએશન અને ઉદ્યોગને સેવા આપે છે. મોટાભાગની રિફાઇનરી હાઇડ્રોજન અશ્મિભૂત ઇંધણમાંથી આવે છે, તેથી ગ્રીન સપ્લાય રિફાઇનિંગ ઉત્સર્જન ઘટાડી શકે છે.
- સ્ટીલ: પરંપરાગત સ્ટીલ ઉત્પાદનમાં કોલસાનો ઉપયોગ આયર્ન ઓરમાંથી ઓક્સિજન દૂર કરવા માટે થાય છે, જેનાથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ મુક્ત થાય છે. સીધા ઘટાડાયેલા આયર્ન રૂટમાં, ગ્રીન હાઇડ્રોજન આ કાર્ય કરી શકે છે. પછી ઘટાડો તબક્કો કાર્બન ડાયોક્સાઇડની જગ્યાએ પાણીની વરાળ મુક્ત કરે છે.
- શહેર ગેસ નેટવર્ક્સ: સલામતી ધોરણો અને માળખાગત સુસંગતતાને આધીન, ગ્રીન હાઇડ્રોજનને મર્યાદિત પ્રમાણમાં કુદરતી ગેસ સાથે ભેળવી શકાય છે. આનાથી હાલના ગેસ નેટવર્ક્સ ઘરો, વ્યવસાયો અને ઉદ્યોગોને હાઇડ્રોજન-કુદરતી ગેસ મિશ્રણ પૂરું પાડી શકે છે. આવા મિશ્રણથી હાલના વિતરણ માળખાનો ઉપયોગ કરતી વખતે અશ્મિભૂત ઇંધણનો વપરાશ અને સંકળાયેલ ઉત્સર્જન ઘટાડી શકાય છે.
- રોડ અને રેલ પરિવહન: ફ્યુઅલ-સેલ વાહનો હાઇડ્રોજનને બોર્ડ પર વીજળીમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જે ઇલેક્ટ્રિક મોટર્સ ચલાવે છે. ઉપયોગના સ્થળે તેમનું એકમાત્ર ઉત્સર્જન પાણીની વરાળ છે. આ બસો, ટ્રકો અને ટ્રેનોને અનુકૂળ છે જેને લાંબા અંતર અને ઝડપી રિફ્યુઅલિંગની જરૂર હોય છે.
|
શું તમે જાણો છો?
ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી હાઇડ્રોજન સંચાલિત ટ્રેનનું ઉદ્ઘાટન 17 જુલાઈ 2026ના રોજ જીંદ-સોનીપત સેક્શન પર કરવામાં આવ્યું હતું. 10 ડબ્બાવાળી આ ટ્રેનસેટ લગભગ 2,600 મુસાફરોને લઈ જઈ શકે છે. જીંદ ખાતેની એક સુવિધા લગભગ 3,000 કિલો હાઇડ્રોજનનો સંગ્રહ કરે છે. આ ટ્રેન ફક્ત પાણીની વરાળ અને ગરમીનું ઉત્સર્જન કરે છે. વધુ વાંચવા માટે ક્લિક કરો.
|
- શિપિંગ: ગ્રીન હાઇડ્રોજનને ગ્રીન એમોનિયા અને ગ્રીન મિથેનોલમાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે, જે જહાજોને ઇંધણ આપી શકે છે. આ લાંબા સફરમાં પરંપરાગત દરિયાઈ ઇંધણને બદલી શકે છે. અપનાવવાની ક્ષમતા એન્જિન સુસંગતતા, સલામતી આવશ્યકતાઓ અને બંદર માળખા પર આધારિત છે.
- નિકાસ: ભારત ઓછા ઉત્સર્જનવાળા ઇંધણ ઇચ્છતા દેશોને ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ગ્રીન એમોનિયા અને ગ્રીન મિથેનોલ જેવા ડેરિવેટિવ્ઝ સપ્લાય કરી શકે છે. ભારતના નવીનીકરણીય ઊર્જા સંસાધનો આ પુરવઠાને ટેકો આપી શકે છે. નિકાસ ઔદ્યોગિક તકો ખોલી શકે છે અને ઓછા ઉત્સર્જનવાળા ઇંધણમાં ભારતની સ્થિતિ મજબૂત કરી શકે છે. વાંચવા માટે ક્લિક કરો: ભારતની ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા
|
સરકારી અભિગમમાં સંકલન લાવવું
સરકારે સમગ્ર ક્ષેત્રમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજનનો ઉપયોગ વધારવા માટે એક સંકલિત વ્યૂહરચના અપનાવી છે. તે અપનાવવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય મંત્રાલયો, વિભાગો, એજન્સીઓ અને સંસ્થાઓ સાથે સંકલન કરે છે. દરેક મંત્રાલયની એક વ્યાખ્યાયિત ભૂમિકા હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય રિફાઇનરીઓ અને શહેર ગેસ વિતરણમાં ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે; રસાયણો અને ખાતર મંત્રાલય સ્વદેશી લીલા એમોનિયા આધારિત ખાતરોને પ્રોત્સાહન આપે છે; માર્ગ પરિવહન અને ધોરીમાર્ગ મંત્રાલય નિયમો, ધોરણો અને કોડ દ્વારા પરિવહન ઉપયોગને સક્ષમ બનાવે છે; સ્ટીલ મંત્રાલય સ્ટીલ નિર્માણમાં અપનાવવાને પ્રોત્સાહન આપે છે; વિદેશ મંત્રાલય વૈશ્વિક ભાગીદારો સાથે સહયોગને સરળ બનાવે છે.
|
ભારતની ગ્રીન હાઇડ્રોજન પોલિસી આર્કિટેક્ચર
NGHM: સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ માટે એક મિશન
MNRE ભારતને ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને તેના ડેરિવેટિવ્ઝ માટે વૈશ્વિક હબ બનાવવા માટે NGHM અમલમાં મૂકી રહ્યું છે. કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે જાન્યુઆરી 2023માં 19,744 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચ સાથે મિશનને મંજૂરી આપી હતી. તે 2030 સુધીમાં વાર્ષિક ઓછામાં ઓછી 5 મિલિયન મેટ્રિક ટન (MMT) ઉત્પાદન ક્ષમતાનું લક્ષ્ય રાખે છે. નિકાસ માંગ સાથે, આ દર વર્ષે 10 MMT સુધી પહોંચી શકે છે. મિશનમાં નીચેના ઘટકો છે.
દૃષ્ટિ: બજારની બંને બાજુ સપોર્ટ
વ્યૂહાત્મક હસ્તક્ષેપો ફોર ગ્રીન હાઇડ્રોજન ટ્રાન્ઝિશન (SIGHT) કાર્યક્રમ NGHMનો એક મુખ્ય ઘટક છે. તેનો ખર્ચ 2029-30 સુધી રૂ. 17,490 કરોડ છે. તે બે હેતુઓ માટે પ્રોત્સાહનો આપે છે: સ્થાનિક ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ઉત્પાદન અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન. સાથે મળીને, તેઓ સ્વદેશી ક્ષમતાને મજબૂત બનાવે છે અને ઉત્પાદનને ઝડપી બનાવે છે.
|
મુખ્ય પ્રગતિ
વાર્ષિક 3,000 મેગાવોટ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ઉત્પાદન ક્ષમતા માટે 15 કંપનીઓને પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવ્યા છે. આનાથી આયાતી સપ્લાય ચેઇન પર નિર્ભરતા ઓછી થાય છે.
- ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં વાર્ષિક આશરે 8,000 ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજન ક્ષમતા કાર્યરત થઈ ગઈ હતી.
- વાર્ષિક 8,62,000 ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા માટે પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવ્યા છે.
|
પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ
NGHM એવા પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સને સમર્થન આપે છે જે અશ્મિભૂત ઇંધણ અને ફીડસ્ટોક્સને દૂર કરવા મુશ્કેલ ક્ષેત્રોમાં બદલે છે. આમાં સ્ટીલ, હેવી-ડ્યુટી ગતિશીલતા અને શિપિંગનો સમાવેશ થાય છે. પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સનો ઉદ્દેશ્ય ટેકનોલોજીકલ, નિયમનકારી અને માળખાગત ખામીઓને ઓળખવાનો છે. તેઓ સપ્લાય ચેઇન અને ટેકનોલોજી એકીકરણનું પણ પરીક્ષણ કરશે. તેમના તારણો વ્યાપારી સ્તરે આ ટેકનોલોજીનો અમલ કરવા તથા તેના માટે જરૂરી નીતિગત સહાય નક્કી કરવામાં માર્ગદર્શન પૂરું પાડશે. મિશન દ્વારા 2029-30 સુધી લો-કાર્બન સ્ટીલ માટે રૂ. 455 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે. તેણે 2025-26 સુધી ગતિશીલતા માટે રૂ. 496 કરોડ અને શિપિંગ માટે રૂ. 115 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે.
|
મુખ્ય પ્રગતિ
- સ્ટીલ ક્ષેત્રમાં પાંચ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. 100% હાઇડ્રોજન ઇન્જેક્શનના પરીક્ષણ માટે રૂ. 84 કરોડ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.
- બાર પ્રોજેક્ટ્સમાં 70 હાઇડ્રોજન વાહનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે: 27 બસો અને 43 ટ્રક. આમાં ફ્યુઅલ સેલ ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (FCEVs) અને હાઇડ્રોજન ઇન્ટરનલ કમ્બશન એન્જિન (H₂-ICE) વાહનોનો સમાવેશ થાય છે.
- આ પ્રોજેક્ટ્સમાં 21 રૂટ પર 16 હાઇડ્રોજન રિફ્યુઅલિંગ સ્ટેશનો પણ આવરી લેવામાં આવ્યા છે. રૂ. 41.58 કરોડની નાણાકીય સહાય જારી કરવામાં આવી છે.
- VO ચિદમ્બરનાર પોર્ટ ઓથોરિટીએ ગ્રીન મિથેનોલ માટે બંકરિંગ અને રિફ્યુઅલિંગ સુવિધાઓ વિકસાવવા માટે એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ સોંપ્યો છે. આ પ્રોજેક્ટનો ખર્ચ રૂ. 38.12 કરોડ છે, જેમાં રૂ. 35 કરોડની MNRE ગ્રાન્ટનો સમાવેશ થાય છે.
|
ગ્રીન હાઇડ્રોજન હબ્સ અને હાઇડ્રોજન વેલી ઇનોવેશન ક્લસ્ટર્સ (HVIC)
હાઇડ્રોજનનું પરિવહન કરવું મુશ્કેલ છે. આને ઉકેલવા માટે, મિશન હબ અને HVIC ને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ ક્લસ્ટર અભિગમ ઉત્પાદન, વપરાશ અને માળખાગત સુવિધાઓને એકસાથે લાવે છે. તે પ્રોજેક્ટની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરે છે અને મોટા પાયે અર્થતંત્રને સક્ષમ બનાવે છે. નિયુક્ત હબમાં પ્રોજેક્ટ્સ કેન્દ્ર અને રાજ્ય યોજનાના લાભો પણ મેળવી શકે છે. મિશનમાં હબ અને સંબંધિત પ્રોજેક્ટ્સ માટે 2025-26 સુધી રૂ. 400 કરોડનો ખર્ચ છે. આ પહેલનો હેતુ ગ્રીન રોકાણ આકર્ષવાનો અને નવીનતાને વેગ આપવાનો છે.
|
મુખ્ય પ્રગતિ
- MNRE એ દીનદયાલ પોર્ટ (કંડલા, ગુજરાત), VO ચિદમ્બરનાર પોર્ટ (તુતીકોરીન, તમિલનાડુ) અને પારાદીપ પોર્ટ (ઓડિશા) ને હબ તરીકે માન્યતા આપી છે.
- જુલાઈ 2025 માં કંડલા બંદર પર સ્વદેશી રીતે નિર્મિત 1 મેગાવોટનો ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્લાન્ટ કાર્યરત કરવામાં આવ્યો હતો.
- ચાર HVICs એનાયત કરવામાં આવ્યા છે: જોધપુર, ઓડિશા, પુણે અને કેરળ.
|
નીતિ માળખાને સક્ષમ બનાવવું
આ મિશન ગ્રીન હાઇડ્રોજનને સસ્તું બનાવવા માટે સંપૂર્ણ સરકારી અભિગમ અપનાવે છે. MNRE લાભો અને પ્રોજેક્ટ સુવિધા પર કેન્દ્ર અને રાજ્ય વિભાગો સાથે સંકલન કરે છે. મુખ્ય પગલાંમાં આંતરરાજ્ય ટ્રાન્સમિશન ચાર્જ માફ કરવા અને નવીનીકરણીય ઊર્જા બેંકિંગને સરળ બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સમય-બાઉન્ડ ઓપન એક્સેસ અને ગ્રીડ કનેક્ટિવિટીનો પણ સમાવેશ થાય છે. સરકાર નવીનીકરણીય ક્ષમતા, ટ્રાન્સમિશન, બેંકિંગ અને સંગ્રહ માટે આયોજનનું સંકલન કરશે. સોલાર પાર્ક, મેન્યુફેક્ચરિંગ ઝોન અને સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન (SEZ) ને હાઇડ્રોજન સુવિધાઓ સુધી વિસ્તૃત કરી શકાય છે. મિશન આંતરરાષ્ટ્રીય ગ્રીન ફાઇનાન્સ, ગ્રીન બોન્ડ્સ અને નવીન ફાઇનાન્સિંગની પણ શોધ કરશે.
|
મુખ્ય પ્રગતિ
- 31 ડિસેમ્બર 2030 સુધીમાં કાર્યરત થયેલા ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ગ્રીન એમોનિયા પ્લાન્ટ્સને 25 વર્ષ માટે ઇન્ટર-સ્ટેટ ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમ (ISTS) ચાર્જમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. ISTS એ રાજ્યની સીમાઓ પાર વીજળી ખસેડવા માટેની ફી છે. આ માફી વીજળીના ખર્ચમાં ઘટાડો કરે છે.
- ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર યોજના લાઇન અને સબસ્ટેશનને ટેકો આપે છે જે નવીનીકરણીય ઊર્જાને ગ્રીડ સુધી પહોંચાડે છે. રાષ્ટ્રીય ટ્રાન્સમિશન યોજના ઉત્પાદન અને વપરાશ કેન્દ્રો વચ્ચેના જોડાણોને સુધારે છે. વધુ વાંચવા માટે ક્લિક કરો.
- ડ્યુટી લાભો, ફક્ત કેપ્ટિવ વપરાશ માટે નવીનીકરણીય ઊર્જા ઉપકરણો સ્થાપિત અને સંચાલિત કરતા પાત્ર એકમોને વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યા છે. આનાથી SEZમાં તેમની પોતાની વીજળી જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે નવીનીકરણીય ઊર્જા સુવિધાઓ સ્થાપિત કરવાનો ખર્ચ ઘટાડી શકાય છે.
- નવીનીકરણીય ઊર્જાનો ઉપયોગ કરીને પાણીના વિદ્યુત વિચ્છેદન-વિશ્લેષણ દ્વારા ગ્રીન હાઇડ્રોજન અથવા ગ્રીન એમોનિયા ઉત્પન્ન કરતા સ્વતંત્ર પ્લાન્ટ્સને પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકન સૂચના, 2006 હેઠળ પૂર્વ પર્યાવરણીય મંજૂરીમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે. આનાથી પાત્ર પ્રોજેક્ટ્સ માટે મંજૂરી પ્રક્રિયા સરળ બની શકે છે.
- ખાસ આર્થિક ક્ષેત્ર (SEZ) અથવા નિકાસલક્ષી એકમ (EOU) ની અંદર સ્થિત નવીનીકરણીય ઊર્જા પ્લાન્ટ્સને ફક્ત ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન પ્લાન્ટ અથવા તેમના ડેરિવેટિવ્ઝને વીજળી પૂરી પાડતી વખતે મંજૂર કરેલ મોડેલ્સ અને ઉત્પાદકોની સૂચિ (ALMM) અને સુધારેલી મોડેલ્સ અને ઉત્પાદકોની સૂચિ (RLMM) આવશ્યકતાઓમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવે છે. આ પાત્ર પ્રોજેક્ટ્સને લાગુ મુક્તિ શરતોને આધીન, નવીનીકરણીય ઊર્જા ઉપકરણોના સોર્સિંગમાં વધુ સુગમતા પ્રદાન કરે છે.
- ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ગ્રીન એમોનિયા નીતિ 15 દિવસની અંદર ઓપન એક્સેસ અને 30 દિવસ સુધી વધારાની નવીનીકરણીય વીજળીનું બેંકિંગ કરવાની જોગવાઈ કરે છે, જે લાગુ જોગવાઈઓને આધીન છે. ઓપન એક્સેસ ઉત્પાદકોને તેમની સ્થાનિક વિતરણ કંપની સિવાયના સ્ત્રોતોમાંથી નવીનીકરણીય વીજળી મેળવવાની મંજૂરી આપે છે. બેંકિંગ લાગુ નિયમોને આધીન, વધારાની વીજળીને ક્રેડિટ તરીકે સંગ્રહિત કરવાની અને પછીથી ઉપયોગમાં લેવાની મંજૂરી આપે છે.
|
નિયમો અને ધોરણો
આ મિશન ઉદ્યોગની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ નિયમો અને ધોરણો બનાવી રહ્યું છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય ક્ષેત્રના વિકાસને સક્ષમ બનાવવાનો અને આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો સાથે સુમેળ સાધવાનો છે.
|
મુખ્ય પ્રગતિ
- ભારતના ગ્રીન હાઇડ્રોજન સ્ટાન્ડર્ડને સૂચિત કરવામાં આવ્યું છે. તે 12 મહિનાના સમયગાળા દરમિયાન સરેરાશ પ્રતિ કિલો હાઇડ્રોજન, સારી રીતે ઉપલબ્ધ, 2 કિલો CO₂ સમકક્ષની ટોચમર્યાદા નક્કી કરે છે. આનાથી એક સામાન્ય માપદંડ બન્યો.
- ધોરણો માટે પરીક્ષણ સુવિધાઓ, માળખાગત સુવિધાઓ અને સંસ્થાકીય સહાય માટે ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે યોજના માર્ગદર્શિકા જારી કરવામાં આવી છે.
- ગ્રીન એમોનિયા અને ગ્રીન મિથેનોલ માટેના ધોરણો સૂચિત કરવામાં આવ્યા છે. તેઓ ઉત્સર્જન થ્રેશોલ્ડ અને પાત્રતાની શરતો નક્કી કરે છે, જે ઉત્પાદન અને વેપારને ટેકો આપે છે.
- MNRE એ એપ્રિલ 2025માં ભારતની ગ્રીન હાઇડ્રોજન સર્ટિફિકેશન સ્કીમ શરૂ કરી. બ્યુરો ઓફ એનર્જી એફિશિયન્સી (BEE) એજન્સીઓને દેખરેખ, ચકાસણી અને પ્રમાણપત્ર માટે માન્યતા આપે છે.
- પારદર્શક પ્રમાણપત્ર અને પાલન માટે જૂન 2026માં એક સમર્પિત પોર્ટલ શરૂ થયું. વિશ્વસનીય પ્રમાણપત્ર ભારતીય ઉત્પાદકોને વૈશ્વિક સ્તરે આત્મવિશ્વાસ સાથે સ્પર્ધા કરવામાં મદદ કરશે.
|
સંશોધન અને વિકાસ
આ મિશન ગ્રીન હાઇડ્રોજનને વધુ સસ્તું, કાર્યક્ષમ, સલામત અને વિશ્વસનીય બનાવવા માટે સંશોધન અને વિકાસ (R&D) ને સમર્થન આપે છે. સ્ટ્રેટેજિક હાઇડ્રોજન ઇનોવેશન પાર્ટનરશિપ (SHIP) એક જાહેર-ખાનગી માળખું છે, જેમાં ઉદ્યોગ અને સરકાર તરફથી સમર્પિત R&D ફંડ છે. R&D માટેની યોજના માર્ગદર્શિકા માર્ચ 2024માં રૂ. 400 કરોડના ખર્ચ સાથે સૂચિત કરવામાં આવી હતી. જૂન 2026 સુધીમાં, રૂ. 113 કરોડનો પ્રારંભિક R&D રોડમેપ હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન, સંગ્રહ અને સલામતી તકનીકોમાં મંજૂર પ્રોજેક્ટ્સને સમર્થન આપી રહ્યો છે.
કૌશલ્ય
એક સંકલિત કૌશલ્ય વિકાસ પહેલ ચાલી રહી છે. આ મિશનનો ઉદ્દેશ્ય 2030 સુધીમાં મૂલ્ય શૃંખલામાં 6 લાખથી વધુ નોકરીઓનું સર્જન કરવાનો છે. અત્યાર સુધીમાં, 14 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 8,149 ઉમેદવારોને તાલીમ આપવામાં આવી છે અને 7,248 ઉમેદવારોને હાઇડ્રોજન-સંબંધિત લાયકાતમાં પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યા છે. તાલીમ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર, ઇલેક્ટ્રોલિસિસ, સંગ્રહ, પરિવહન, સલામતી ધોરણો અને સ્ટીલ, ગતિશીલતા અને રિફાઇનિંગ જેવા અંતિમ ઉપયોગ માટે નવીનીકરણીય ઊર્જાનો સમાવેશ કરે છે. નવીનતા માટે, ગ્રીન હાઇડ્રોજન ટેકનોલોજી પર કામ કરતા સ્ટાર્ટ-અપ્સને 100 કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા છે. પ્રથમ નવ સ્ટાર્ટ-અપ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેમાં કુલ 22 કરોડ રૂપિયાનું ભંડોળ છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ
આ મિશન ટેકનોલોજી વિકસાવવા, રોકાણ એકત્ર કરવા, નિકાસ બજારો બનાવવા અને ધોરણોને સંરેખિત કરવા માટે ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપે છે.
|
મુખ્ય પ્રગતિ
- MNRE એ સીધા અથવા નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સોલાર એનર્જી દ્વારા MoU, લેટર ઓફ ઇન્ટેન્ટ અથવા સંયુક્ત ઇરાદા ઘોષણાપત્રો પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. ભાગીદારો ઓસ્ટ્રેલિયા, ફિનલેન્ડ, ફ્રાન્સ, જર્મની, સાઉદી અરેબિયા, UAE અને ઉઝબેકિસ્તાન છે.
- નેધરલેન્ડ્સ સાથે નવીનીકરણીય ઊર્જા અંગેના એક સમજૂતી કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે.
- વ્યૂહાત્મક સ્વચ્છ ઊર્જા ભાગીદારી હેઠળ ભારત-યુએસ હાઇડ્રોજન ટાસ્ક ફોર્સની રચના કરવામાં આવી છે.
- ગ્રીન હાઇડ્રોજન એ ભારત-યુએસ ન્યુ એન્ડ ઇમર્જિંગ રિન્યુએબલ એનર્જી ટેકનોલોજી એક્શન પ્લેટફોર્મ (RETAP)નું કેન્દ્રબિંદુ ક્ષેત્ર છે.
|
રાજ્ય-સ્તરીય પહેલ
છ રાજ્યોએ રાષ્ટ્રીય ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશનને પૂરક બનાવતા સમર્પિત ગ્રીન હાઇડ્રોજન નીતિઓ સૂચિત કરી છે. ગુજરાત, આંધ્રપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ઉત્તર પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને પશ્ચિમ બંગાળ એવા રાજ્યો છે જેમની પાસે સૂચિત સમર્પિત નીતિઓ છે.
ચાર વધુ રાજ્યો તેમની સમર્પિત ગ્રીન હાઇડ્રોજન નીતિઓને અંતિમ સ્વરૂપ આપી રહ્યા છે. હરિયાણા, પંજાબ, બિહાર અને કેરલમ ડ્રાફ્ટ નીતિઓ પર કામ કરી રહ્યા છે.
સાત રાજ્યોએ તેમના હાલના ઔદ્યોગિક અને નવીનીકરણીય ઊર્જા નીતિ માળખામાં હાઇડ્રોજનને એકીકૃત કર્યું છે. આમાં હિમાચલ પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, ઓડિશા, તેલંગાણા અને છત્તીસગઢનો સમાવેશ થાય છે.
ભવિષ્યનો રસ્તો
રાષ્ટ્રીય ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન સ્વચ્છ, વધુ આત્મનિર્ભર અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ઊર્જા અર્થતંત્રના નિર્માણ તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. 2030 સુધીમાં, ભારત વાર્ષિક 5 મિલિયન મેટ્રિક ટન (MMT) ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન ક્ષમતા વિકસાવવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. આ સંક્રમણ આયાતી અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકે છે અને દેશની લાંબા ગાળાની ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત બનાવી શકે છે. આ મિશન 2030 સુધીમાં સંચિત અશ્મિભૂત ઇંધણની આયાતમાં આશરે રૂ. 1 લાખ કરોડનો ઘટાડો કરવાની અપેક્ષા રાખે છે.
ઊર્જા સુરક્ષા ઉપરાંત, આ મિશન ઔદ્યોગિક વિકાસ, રોકાણ અને રોજગાર માટે નવી તકો ઊભી કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. તે ઉત્પાદન, માળખાગત સુવિધા, સંશોધન અને પ્રોજેક્ટ વિકાસમાં રૂ. 8 લાખ કરોડથી વધુ રોકાણ એકત્ર કરવાની અને 6 લાખથી વધુ નોકરીઓનું સર્જન કરવાની અપેક્ષા રાખે છે. લક્ષિત ગ્રીન હાઇડ્રોજન ક્વોન્ટમનું ઉત્પાદન અને ઉપયોગ વાર્ષિક લગભગ 50 MMT કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્સર્જનને ટાળવામાં પણ મદદ કરી શકે છે. આ પ્રયાસો દ્વારા, સરકાર ઔદ્યોગિક ડીકાર્બોનાઇઝેશનને વેગ આપવા, સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત બનાવવા અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન, ઉપયોગ અને નિકાસ માટે ભારતને વૈશ્વિક કેન્દ્ર તરીકે સ્થાન આપવાનું લક્ષ્ય રાખે છે. આ 2047 સુધીમાં વિકાસ ભારતના વ્યાપક દ્રષ્ટિકોણ અને 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જન પ્રાપ્ત કરવાની તેની પ્રતિબદ્ધતામાં ફાળો આપશે.
સંદર્ભ
કેબિનેટ
- https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1888547
નવી અને નવીનીકરણીય ઊર્જા મંત્રાલય (MNRE)
રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલય
બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રાલય
રેલ્વે મંત્રાલય
ઊર્જા મંત્રાલય
પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય (HPCL)
વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલય (CSIR)
ભારતની સંસદ
પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો (PIB)
અન્ય સ્ત્રોતો
પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો
પીઆઈબી સંશોધન
SM/BS/GP/JT
સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો : 
@PIBAhmedabad 
/pibahmedabad1964 
/pibahmedabad 
pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com